Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 468 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 9
Cuộc Trốn Chạy

❊ ❊ ❊

Ít lâu sau khi viên Thiếu tá từ chức, nhà tù của chúng tôi trải qua một cuộc tái tổ chức triệt để. Chế độ “ lao động khổ sai” áp dụng từ trước đến nay cùng các quy định khác đều bị bãi bỏ, và nơi này được chuyển đổi thành hệ thống nhà tù quân sự của Nga. Hậu quả là những phạm nhân thuộc loại thứ hai không còn được gửi đến đây nữa; nhóm này từ nay sẽ bao gồm những kẻ vẫn được coi là mang tư cách quân nhân, nghĩa là những người dù đã bị kết án nhưng không vĩnh viễn tước mất quyền công dân. Họ vẫn là lính, nhưng đã chịu hình phạt đánh đòn; họ bị kết án trong thời gian tương đối ngắn, tối đa là sáu năm; khi mãn hạn tù hoặc được ân xá, họ lại trở về hàng ngũ như trước. Những kẻ phạm tội lần thứ hai bị kết án hai mươi năm tù. Cho đến thời điểm tôi nói đến, chúng tôi vẫn có một phân đội tù nhân là quân nhân trong trại, nhưng chỉ vì họ không biết phải đưa những kẻ đó đi đâu. Giờ đây, nhà tù sẽ chỉ dành riêng cho binh lính. Riêng với những tù nhân thường dân đã bị tước toàn bộ quyền công dân, bị thích chữ, cạo trọc đầu và cắt tóc, họ sẽ ở lại pháo đài cho đến hết hạn tù; nhưng vì sẽ không có thêm tù nhân loại này được đưa vào, và những kẻ đang ở đây sẽ lần lượt được trả tự do, nên theo kế hoạch, sau mười năm sẽ không còn tù nhân thường dân nào sót lại trong trại. Ranh giới phân chia giữa các loại phạm nhân ở đây vẫn được duy trì; thỉnh thoảng vẫn có những tội phạm quân sự cấp cao khác được chuyển đến trại chúng tôi để giam giữ an toàn, trước khi được đưa đi Đông Siberia nhằm chịu những hình phạt nặng nề hơn đang chờ đón họ ở đó.

Không có sự thay đổi nào trong lối sống chung của chúng tôi. Công việc phải làm và kỷ luật tuân thủ vẫn như trước; nhưng hệ thống hành chính hoàn toàn thay đổi và trở nên phức tạp hơn. Một viên sĩ quan chỉ huy đại đội được cắt cử đứng đầu nhà tù; dưới quyền ông ta có bốn sĩ quan cấp dưới luân phiên thay nhau trực gác. Lực lượng lính già tàn tật được thay thế bằng mười hai hạ sĩ quan và một quản thủ kho vũ khí. Tù nhân được chia thành các tổ mười người, với các hạ sĩ được chọn trong số họ; quyền hành của những người này đối với những người khác, có thể tưởng tượng được đấy, chỉ hữu danh vô thực. Đúng như dự đoán, Akim Akimitch đã được thăng chức này.

Tất cả những sắp xếp mới này được giao cho viên Tỉnh trưởng thực hiện, người vẫn nắm quyền tối cao đối với toàn bộ cơ sở. Những thay đổi không đi xa hơn thế. Ban đầu, các tù nhân không khỏi xôn xao trước chuyển biến này và bàn tán rất nhiều với nhau về những người cai quản mới, cố gắng tìm hiểu xem họ là loại người gì; nhưng khi thấy mọi việc vẫn diễn ra gần như bình thường, họ liền bình tâm lại và mọi thứ trở lại quỹ đạo quen quen. Chúng tôi đã tống khứ được viên Thiếu tá, và đó là một niềm an ủi lớn; ai nấy đều hít thở bầu không khí trong lành hơn và lấy lại can đảm. Nỗi sợ hãi khắc sâu trong tim mọi người đã vơi bớt; chúng tôi có chút ít đảm bảo rằng khi cần thiết, chúng tôi có thể đến gặp cấp trên để nộp đơn khiếu nại, rằng một người sẽ không bị trừng phạt vô cớ, và sẽ không bị oan ức trừ phi do nhầm lẫn.

Rượu mạnh vẫn được mang vào như trước, mặc dù giờ đây chúng tôi có các sĩ quan cấp dưới thay cho đám lính già tàn tật ngày xưa. Những viên sĩ quan cấp dưới này đều là những người đàng hoàng, cẩn trọng, biết rõ vị trí và công việc của mình. Trong số họ có vài kẻ tưởng rằng mình có quyền ra oai, đối xử với chúng tôi như những tên lính trơn, nhưng họ sớm từ bỏ ý định đó và cư xử giống như những người khác. Những ai có vẻ không thể nhét vào đầu nổi lề thói thực sự trong nhà tù của chúng tôi sẽ được chính các tù nhân dạy cho những bài học nhớ đời, dẫn đến vài màn đụng độ khá gay cấn. Một sĩ quan cấp dưới bị bắt quả tang mang rượu mạnh — thứ tất nhiên quá sức chống cự đối với anh ta; khi anh ta tỉnh táo trở lại, chúng tôi có một buổi trò chuyện nhỏ với anh ta; chúng tôi chỉ ra rằng anh ta đã uống rượu cùng các tù nhân, và do đó, v.v. và v.v.; anh ta trở nên vô cùng dễ bảo. Kết cục là các sĩ quan cấp dưới nhắm mắt làm ngơ trước vụ buôn rượu mạnh. Họ đi chợ giúp chúng tôi hệt như đám lính tàn tật trước kia, mang về cho tù nhân bánh mì trắng, thịt, bất cứ thứ gì có thể lọt vào trong mà không gặp quá nhiều rủi ro. Thế nên tôi chưa bao giờ hiểu nổi tại sao họ lại phải nhọc công biến nơi này thành một nhà tù quân sự. Sự thay đổi đó diễn ra hai năm trước khi tôi rời khỏi nơi này; tôi vẫn còn phải chịu đựng nó thêm hai năm nữa.

Tôi thấy chẳng có ích gì khi ghi lại tất cả những gì mình đã chứng kiến và trải qua sau đó tại trại giam từng ngày một. Nếu tôi kể ra tất cả, mọi sự việc xảy ra hàng ngày hàng giờ, tôi có thể viết số chương nhiều gấp hai hoặc ba lần so với cuốn sách này, nhưng tôi sẽ chỉ làm độc giả và chính mình mỏi mệt thêm mà thôi. Về cơ bản, tất cả những gì tôi có thể viết đều đã được thể hiện trong câu chuyện cho đến thời điểm này; và bạn đọc đã có cơ hội nắm bắt tương đối rõ ràng về cuộc sống của một tù nhân loại hai thực sự ra sao. Mong muốn của tôi là khắc họa bức tranh thực trạng tại trại giam, và cách nó tác động đến bản thân tôi, một cách chính xác nhưng cũng đầy sức nặng; việc tôi làm được điều đó hay không xin nhường cho người khác phán xét. Tôi không thể tự đánh giá công sức của chính mình, nhưng tôi nghĩ mình có quyền khép lại nó; khi bước đi giữa những ký ức kinh hoàng của quá khứ ấy, nỗi đau xưa cũ lại ùa về và bóp nghẹt lấy tôi.

Bên cạnh đó, tôi không thể chắc chắn về trí nhớ của mình đối với mọi thứ đã thấy trong những năm cuối cùng này, vì khả năng ghi nhớ dường như đã mai mòn đi đối với giai đoạn sau so với thời kỳ đầu bị giam cầm, có rất nhiều điều tôi chắc chắn mình đã quên hẳn. Nhưng tôi nhớ quá rõ hai năm cuối cùng ấy chậm chạp biết bao, buồn bã biết bao, những ngày dài dường như chẳng bao giờ chịu chìm vào hoàng hôn, tựa như từng giọt nước rơi tí tách. Tôi cũng nhớ rằng lòng tôi tràn ngập một khao khát cháy bỏng về sự phục sinh từ nấm mồ ấy, thứ đã cho tôi sức mạnh để chịu đựng, chờ đợi và hy vọng. Và cứ thế, tôi trở nên lỳ lợm và bền bỉ hơn; tôi sống bằng sự kỳ vọng, tôi đếm từng ngày trôi qua; nếu còn một ngàn ngày nữa phải trải qua trong tù, tôi tìm thấy niềm an ủi khi nghĩ rằng một ngày đã mất đi, và chỉ còn lại chín trăm chín mươi chín ngày nữa mà thôi. Tôi cũng nhớ rằng dẫu xung quanh tôi có cả trăm con người cũng chung cảnh ngộ, tôi lại cảm thấy mình càng lúc càng cô đơn, và dẫu sự cô đơn ấy thật đáng sợ, tôi lại đâm ra yêu quý nó. Bị cô lập như thế giữa đám đông tù nhân, tôi nghiền ngẫm lại toàn bộ cuộc đời trước kia của mình, phân tích tường tận từng sự kiện và suy nghĩ; tôi duyệt lại những việc làm thời quá khứ, và đôi khi tàn nhẫn kết án chính mình; có lúc tôi đi xa đến mức cảm thấy biết ơn số phận vì đặc ân được sống trong sự cô độc nhường ấy, bởi chỉ có nó mới khiến tôi soi rọi quá khứ khắt khe đến thế, khám phá đời sống nội tâm và ngoại giới của mình thấu đáo đến thế. Biết bao mầm mống hy vọng mới mẻ, mãnh liệt và kỳ lạ đã nảy nở trong tâm hồn tôi suốt những giờ phút đáng nhớ ấy! Tôi cân nhắc và phán quyết đủ mọi vấn đề, tôi lập giao ước với bản thân để tránh lặp lại những sai lầm của những năm tháng trước, cùng những bãi đá ngầm mà tôi từng đắm thuyền; tôi vạch ra một chương trình cho tương lai và thề sẽ bám sát nó; tôi mang một niềm tin mù quáng và trọn vẹn rằng một khi rời khỏi chốn đó, tôi sẽ có thể thực hiện mọi điều mình đã định đoạt; tôi ngóng chờ tự do với nỗi khát khao cuồng nhiệt; tôi muốn thử sức mình trong cuộc chiến đấu làm lại từ đầu với cuộc đời; đôi khi tôi bị tóm lấy, tựa như bởi những chiếc nanh sắc nhọn, bởi sự thiếu kiên nhẫn dâng trào đến mức sốt sút. Thật đau đớn khi phải quay trở lại những chuyện này, vô cùng đau đớn; tôi biết chẳng ai mảy may quan tâm đến nó ngoại trừ bản thân tôi; nhưng tôi viết bởi vì tôi nghĩ mọi người sẽ thấu hiểu, và bởi vì vẫn có những kẻ đã từng, những kẻ rồi sẽ giống như tôi: bị kết án, bị bỏ tù, bị cắt đứt khỏi cuộc đời, ngay giữa độ tuổi thanh xuân và khi đang sở hữu trọn vẹn sức lực của mình.

Nhưng tất cả những điều ấy thật vô ích. Hãy để tôi kết thúc hồi ký bằng một câu chuyện thú vị nào đó, vì tôi không thể khép lại chúng một cách quá đột ngột.

Nên kể chuyện gì đây? Chà, có lẽ một số người sẽ thắc mắc liệu việc trốn khỏi nhà tù có phải là điều hoàn toàn bất khả thi hay không, và trong khoảng thời gian tôi ở đó, có âm mưu nào như thế từng được thực hiện hay không. Tôi đã nói rồi, một tù nhân đã trải qua hai hoặc ba năm tù thường ngẫm nghĩ rất nhiều và đi đến kết luận rằng tốt nhất là cứ mãn hạn tù cho xong chứ đừng chuốc thêm rủi ro, để khi được trả tự do, họ còn có thể nhận mảnh đất cấp cho người khai hoang hoặc làm ăn lương thiện cách khác. Nhưng những kẻ tính toán kiểu đó là tù nhân bị kết án trong thời gian tương đối ngắn; những ai còn phải thụ án nhiều năm thì luôn sẵn sàng liều lĩnh dẫu có chuyện gì xảy ra. Dẫu vậy, những vụ vượt lại vô cùng hiếm hoi. Tôi thực sự không thể nói liệu điều đó là do thiếu tinh thần phản kháng ở các tù nhân, do kỷ luật quân sự nghiêm ngặt được áp dụng, hay xét cho cùng, là do vị trí của thị trấn chẳng lấy gì làm thuận lợi cho việc trốn chạy, bởi nó nằm giữa vùng thảo nguyên trống trải. Chắc chắn tất cả những động cơ ấy đã góp phần kìm chân họ lại. Việc thò chân ra khỏi nhà tù đã đủ khó khăn lắm rồi; trong thời gian tôi ở đó, có hai tù nhân đã thử làm điều đó; họ đều là những tội phạm cộm cán.

Khi gã Thiếu tá bị tống cổ đi, A—v, tên chỉ điểm, rơi vào cảnh đơn độc không một ai chống lưng. Hắn vẫn còn rất trẻ, nhưng tính cách ngày càng trở nên lì lợm theo năm tháng; hắn là một kẻ táo tợn, tự cao tự đại và khá thông minh. Tôi nghĩ nếu họ trả tự do cho hắn, hắn sẽ tiếp tục đi chỉ điểm và kiếm tiền bằng đủ mọi cách đê tiện, nhưng tôi không nghĩ hắn sẽ để mình bị bắt lại lần nữa; hắn sẽ tận dụng những trải nghiệm tù tội của mình một cách quá mức khôn ngoan để tránh điều đó. Một thủ đoạn hắn thường thực hiện là làm giả hộ chiếu, ít nhất đó là điều tôi nghe được từ một số tù nhân. Tôi nghĩ gã này sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để thay đổi hoàn cảnh của mình. Hoàn cảnh đã trao cho tôi cơ hội thấu tận gốc rễ bản chất của con người này và thấy nó xấu xí nhường nào; hắn đơn giản là ghê tởm trong sự tàn ác lạnh lùng, sâu cay đến cùng cực, và sự ghê tởm của tôi đối với hắn vượt quá sức chịu đựng. Tôi thực sự tin rằng nếu hắn thèm một ngụm rượu mạnh, và chỉ có thể có được nó bằng cách giết chết ai đó, hắn sẽ không ngần ngại lấy một giây nếu chắc chắn tội ác đó không bị phanh phui. Hắn đã học được ở chốn ngục tù ấy cách nhìn nhận mọi thứ bằng sự tính toán lạnh lùng nhất. Chính hắn là kẻ đã nhắm đến Koulikoff — thuộc phân đội đặc biệt —, như chúng ta sẽ thấy.

Tôi đã nhắc đến Koulikoff trước đây rồi. Hắn không còn trẻ nữa, nhưng tràn đầy nhiệt huyết, sức sống và sinh lực, lại được trời phú cho những năng lực phi thường. Hắn cảm nhận được sức mạnh của mình và vẫn muốn sống cuộc đời của riêng mình; có những kẻ khao khát sống một cuộc đời giàu có, sung túc ngay cả khi tuổi già đã bủa vây lấy họ. Tôi sẽ lấy làm ngạc nhiên lắm nếu Koulikoff không tìm cách trốn trại; thế nhưng hắn lại làm thật. Tôi thực sự không thể nói giữa Koulikoff và A—v, ai là kẻ có ảnh hưởng lớn hơn đối với người kia; chúng là một cặp xứng đôi vừa lứa, hợp nhau đến từng chân tơ kẽ tóc, nên chẳng mấy chốc chúng trở nên thân thiết như hình với bóng. Tôi đoán rằng Koulikoff đặt hy vọng vào A—v để làm giả hộ chiếu cho mình; ngoài ra, tên kia lại xuất thân quý tộc, thuộc tầng lớp thượng lưu, một lợi thế lớn lao nếu chúng xoay sở trốn về được nước Nga. Chỉ có Chúa mới biết chúng đã lập những giao ước gì, hay nuôi dưỡng những kế hoạch và hy vọng nào; nếu ra được đến nước Nga, ít nhất chúng cũng sẽ bỏ lại sau lưng Siberia và kiếp lang thang. Koulikoff là một kẻ đa tài, có khả năng đóng đạt nhiều vai diễn trên sân khấu cuộc đời, và hắn thừa khả năng để tiến xa bất kể nỗ lực của hắn hướng về đâu. Đối với những con người như thế, nhà tù chẳng khác nào sự bóp cổ và ngạt thở. Thế là cả hai bắt đầu âm mưu trốn chạy.

Nhưng trốn đi mà không có lính hộ tống thì là điều bất khả thi; thế nên phải mua chuộc bằng được một tên lính. Trong số các tiểu đoàn đóng quân tại pháo đài của chúng tôi có một người Ba Lan trung niên — một con người đầy nghị lực, xứng đáng với số phận tốt đẹp hơn — nghiêm túc và dũng cảm. Khi mới đến Siberia từ khi còn rất trẻ, hắn từng đào ngũ vì không chịu nổi nỗi đau nhớ quê hương. Hắn bị bắt và bị đánh đòn. Trong hai năm, hắn thuộc các đại đội kỷ luật nơi những kẻ phạm tội bị đày ải; sau đó hắn gia nhập lại tiểu đoàn của mình, và nhờ tỏ ra số nhiệt huyết trong quân ngũ, hắn đã được thưởng bằng cách thăng cấp hạ sĩ. Hắn rất tự ái và hay nói giọng điệu của một kẻ vô cùng kiêu ngạo về bản thân.

Thỉnh thoảng tôi vẫn để ý kỹ người đàn ông này khi hắn đứng giữa đám lính canh gác chúng tôi, bởi những người Ba Lan từng kể cho tôi nghe về hắn; và tôi có cảm giác rằng nỗi khát khao quê hương đất nước của hắn đã biến thành một mối thù hận lạnh lùng, cố hữu và chết chóc đối với những kẻ đã ngăn cản hắn trở về. Hắn là kiểu người chẳng từ bất cứ thủ đoạn nào, và Koulikoff đã chứng minh bản tính đánh hơi tinh tường của mình khi nhắm vào kẻ này làm đồng phạm trong cuộc vượt ngục. Viên hạ sĩ ấy tên là Kohler. Koulikoff cùng hắn bàn bạc kế hoạch và ấn định ngày giờ. Đó là tháng Sáu, tháng nóng nhất trong năm. Khí hậu ở thị trấn và vùng phụ cận của chúng tôi khá ôn hòa, đặc biệt là vào mùa hè, điều rất thuận lợi cho những kẻ lang thang và trốn chạy. Trốn đi thật xa ngay sau khi rời khỏi pháo đài là điều hoàn toàn không tưởng, bởi nó nằm trên một gò đất cao giữa vùng đồng không mông quạnh, vì dẫu có xung quanh có rừng cây, thì chúng cũng cách đó một khoảng khá xa. Ngụy trang là điều bắt buộc, và để kiếm được đồ ngụy trang, chúng phải tìm cách lẻn vào vùng ngoại ô thị trấn, nơi Koulikoff đã cẩn thận chuẩn bị sẵn một thứ hang ổ nào đó từ trước. Tôi không biết những người bạn tốt của hắn ở khu vực đó có nhúng tay vào bí mật này không. Có thể họ có, dẫu chẳng có bằng chứng nào. Tuy nhiên, năm đó, một ả đàn bà lẳng lơ nhưng vô cùng xinh đẹp đã đến lập nghiệp tại một xó xỉnh thuộc cùng khu vực thành phố ấy, gần hạt. Người trẻ tuổi này thu hút rất nhiều chú ý và con đường tương lai của ả hứa hẹn sẽ vô cùng kỳ lạ; biệt danh của ả là “Lửa với Sém”. Tôi nghĩ ả và những kẻ trốn chạy đã cùng nhau bàn bạc kế hoạch vượt ngục, bởi Koulikoff đã dốc không ít tâm sức và tiền bạc cho ả trong hơn một năm trời. Khi các nhóm lao động được điểm danh mỗi buổi sáng, hai gã Koulikoff và A—v đã xoay sở xin được đi làm cùng tù nhân Chilkin — một thợ lò sưởi kiêm thợ trát vữa — để sửa sang lại khuanh nhà lính bỏ hoang khi binh lính ra trại huấn luyện. A—v và Koulikoff có nhiệm vụ phụ giúp mang vác vật liệu cần thiết. Kohler liền xin được vào đội hộ tống trong dịp đó; vì theo quy định cần có ba lính canh cho hai tù nhân, họ giao cho hắn một tân binh trẻ tuổi mà hắn đang đóng vai hạ sĩ để huấn luyện và rèn giũa. Những kẻ vượt ngục của chúng ta hẳn phải có sức ảnh hưởng cực lớn mới lừa gạt được Kohler, khiến hắn dấn thân cùng chúng, một con người nghiêm túc, thông minh và chu đáo như vậy, lại chỉ còn vài năm nữa là hết hạn phục vụ trong quân đội.

Chúng đến doanh trại vào khoảng sáu giờ sáng; không có ai đi cùng ngoài chúng. Sau khi làm việc được khoảng một tiếng, Koulikoff và A—v bảo Chilkin rằng chúng sẽ sang xưởng để gặp vài người và lấy một số dụng cụ cần thiết. Chúng phải rất cẩn thận khi qua mặt Chilkin, cố gắng cất giọng tự nhiên nhất có thể. Gã này người gốc Moscow, làm nghề thợ lò sưởi, sắc sảo và ranh mãnh, tinh mắt, ít nói, vóc người gầy gò ốm yếu, chẳng có mấy thịt trên người. Hắn là kiểu người lẽ ra phải dành cả cuộc đời trong bộ đồ làm việc lương thiện tại một cửa hàng nào đó ở Moscow, thế mà cuối cùng lại sa chân vào “phân đội đặc biệt” sau bao phen bôn ba và chuyển trại giữa những tên tội phạm quân sự đáng sợ nhất; số phận đã an bài như thế.

Hắn đã làm gì mà đáng phải chịu hình phạt nặng nề đến vậy? Tôi hoàn toàn không hay biết gì; hắn chưa bao giờ tỏ chút oán hận hay bực bội nào, cứ lầm lũi sống một cách yên thân, vô hại; thỉnh thoảng hắn lại say mèm như chúa chổm; nhưng ngoài điều đó ra, hạnh kiểm của hắn hoàn toàn tốt đẹp. Tất nhiên hắn không nằm trong vòng bí mật, thế nên bọn chúng phải đánh lạc hướng hắn. Koulikoff nháy mắt bảo rằng chúng đi lấy chút rượu mạnh đã được giấu từ ngày hôm trước trong xưởng, điều đó làm Chilkin vừa lòng hết chỗ nói; hắn chẳng mảy may nghi ngờ điều gì và ở lại một mình với tên tân binh trẻ tuổi, trong khi Koulikoff, A—v và Kohler chuồn thẳng đến vùng ngoại ô thị trấn.

Nửa tiếng trôi qua; lũ người vẫn chưa quay lại. Chilkin bắt đầu ngẫm nghĩ, và sự thật dần hé lộ trước mắt hắn. Hắn nhớ ra rằng Koulikoff lúc đó trông không hề bình thường chút nào, rằng hắn từng thấy gã thì thầm và nháy mắt với A—v; hắn chắc chắn là như thế, và mọi chuyện trở nên đáng nghi trong mắt hắn. Cách cư xử của Kohler cũng đập vào mắt hắn; lúc khởi hành cùng hai tên tù nhân, viên hạ sĩ đã dặn dò tân binh những việc cần làm trong lúc hắn vắng mặt, điều mà trước kia hắn chưa từng làm bao giờ. Càng ngẫm nghĩ, Chilkin càng thấy có điềm chẳng lành. Thời gian trôi đi; tụi tù nhân vẫn không quay về; sự lo lắng của hắn dâng cao ngất ngưởng, bởi hắn thừa biết nhà chức trách sẽ nghi ngờ hắn đồng lõa với kẻ trốn chạy, và cái mạng nhỏ của hắn đang ngàn cân treo sợi tóc. Nếu hắn chậm trễ trong việc báo cáo sự việc, sự nghi ngờ dành cho hắn sẽ biến thành kết luận rằng hắn đã biết trước ý đồ của bọn chúng khi chúng rời đi, và hắn sẽ bị xử lý như một kẻ đồng lõa. Không còn thời gian để chần chừ nữa.

Lúc ấy, hắn sực nhớ ra rằng Koulikoff và A—v dạo gần đây trở nên vô cùng thân thiết, và người ta thường thấy chúng chụm đầu bàn tính với nhau phía sau doanh trại một mình. Hắn cũng nhớ ra rằng có không dưới một lần hắn linh cảm chúng đang mưu tính trò gì mờ ám.

Hắn nhìn chăm chú vào tên lính đi cùng làm nhiệm vụ hộ tống; gã đang ngáp ngắn ngáp dài, tỳ vào khẩu súng và ngoáy mũi với vẻ ngây thơ vô số tội; thế nên Chilkin thấy không cần thiết phải thổ lộ nỗi lo lắng của mình với gã này: hắn chỉ bảo gã đi cùng mình đến các xưởng công binh. Mục đích của hắn là hỏi xem có ai ở đó nhìn thấy bạn đồng hành của mình không, nhưng chẳng ai thấy cả, thế là mối nghi ngờ của Chilkin ngày càng lớn dần. Giá như hắn có thể nghĩ rằng chúng đi uống rượu và quậy phá ở ngoại ô, như Koulikoff vẫn hay làm. Không, Chilkin nghĩ, không đời nào có chuyện đó. Chúng đã phải nói cho hắn biết rồi, bởi chẳng có lý do gì phải giấu giếm chuyện ấy. Chilkin bỏ dở công việc và quay thẳng về nhà tù.

Khoảng chín giờ khi hắn về đến chỗ viên thượng sĩ đại đội, và bày tỏ những mối nghi ngờ của mình. Viên sĩ quan ấy hoảng hốt và ban đầu không thể tin có chuyện động trời như vậy. Quả thực, Chilkin chỉ mới bày tỏ một nỗi hoang mang mơ hồ rằng mọi thứ không được bình thường cho lắm. Viên thượng sĩ cắm cổ chạy đi tìm Thiếu tá, rồi vị này lại chạy hồng hộc đến gặp Tỉnh trưởng. Chỉ trong vòng mười lăm phút, mọi biện pháp cần thiết đã được triển khai. Toàn quyền đã được thông báo. Vì những tên tù nhân nói trên đều là nhân vật quan trọng, nên có thể đoán trước sự việc sẽ được nhìn nhận rất nghiêm trọng ở St. Petersburg. A—v bị xếp vào nhóm tù nhân chính trị, có lẽ qua một thủ tục hành chính có phần ngẫu hứng; Koulikoff là tù nhân thuộc “phân đội đặc biệt”, nghĩa là một tên tội phạm đen tối nhất, và tệ hơn nữa, lại là một cựu binh. Người ta chợt nhận ra rằng theo quy định, mỗi tù nhân thuộc “phân đội đặc biệt” phải có hai binh lính hộ tống khi đi làm; quy định này đã không được tuân thủ, khiến tất cả mọi người vướng vào rắc rối lớn. Các trạm thông tin phi mã được phái đến tất cả các văn phòng đô chính trong vùng và các thị trấn nhỏ lân cận để cảnh báo nhà chức trách về vụ vượt ngục của hai tù nhân, kèm theo bản mô tả nhân dạng chi tiết. Lực lượng Cossack được tung ra để lùng sục, thư từ được gửi tới nhà chức trách của tất cả các hạt chính quyền lân cận. Và ai nấy đều sợ mất mật.

Sự chấn động lớn không kém bao trùm toàn bộ nhà tù; khi các tù nhân đi làm về, họ nghe được tin động trời lan truyền nhanh chóng từ người này sang người khác; tất cả đều đón nhận nó với sự thỏa mãn sâu sắc nhưng thầm kín. Cảm xúc của họ vừa tự nhiên lại vừa mãnh liệt. Vụ việc phá vỡ sự đơn điệu của cuộc sống tù đày và cho họ điều để suy ngẫm; nhưng trên hết, đó là một cuộc trốn chạy, và vì thế, là điều khiến họ vô cùng đồng cảm, đồng thời khุก dậy những sợi dây cảm xúc vốn đã lâu không được kích thích trong lòng những con người tội nghiệp; một thứ gì đó giống như niềm hy vọng và thái độ sẵn sàng đương đầu với số phận khiến trái tim họ đập rộn ràng, bởi sự kiện dường như cho thấy số phận nghiệt ngã của họ không phải là hoàn toàn bất biến.

“Chà, thấy chưa, chúng chuồn được kìa, bất chấp tất cả! Sao chúng ta lại không thể chứ?”

Ý nghĩ đó xẹt qua đầu mọi người, khiến họ ngẩng cao đầu và nhìn những kẻ xung quanh bằng ánh mắt thách thức. Tất cả tù nhân dường như cao thêm được một tấc nhờ nguồn năng lượng ấy, và nhìn đám hạ sĩ với vẻ trịch thượng đôi chút. Những kẻ chóp bu trong trại chẳng mấy chốc đã hộc tốc chạy đến, như bạn có thể tưởng tượng. Viên Tỉnh trưởng nay đã thân chinh xuất hiện. Chúng tôi nhìn họ với vẻ đầy tự tin, có chút khinh miệt và nét mặt vô cùng cứng rắn, tựa như muốn nói: “Sao nào, các ngài đấy phỏng? Chúng tao có thể tẩu thoát khỏi nanh vuốt các ngài bất cứ lúc nào tao muốn.”

Mọi người đều chắc như đinh đóng cột rằng sẽ có một cuộc lục soát tổng thể đối với mọi thứ và tất cả mọi người; thế nên bất cứ thứ gì thuộc hàng quốc cấm đều được giấu kỹ lưỡng; bởi nhà chức trách thế nào cũng muốn thể hiện cái sự khôn ngoan quý giá mà người ta thường thấy sau khi sự việc đã rồi. Dự đoán đó đã ứng nghiệm; một cuộc lật tung mọi thứ lên trời xuống đất diễn ra, một màn lùng sục tổng lực, để rồi kết quả thu được chính xác là con số không to đùng, đúng như họ đáng lẽ phải biết trước.

Khi đến giờ ra ngoài làm việc sau bữa trưa, lực lượng hộ tống thông thường được nhân đôi. Khi màn đêm buông xuống, các sĩ quan và hạ sĩ quan trực nhật liên tục ập vào chỗ chúng tôi bất thình lình để xem chúng tôi có lơ là canh chừng hay không, và liệu có moi được thông tin gì từ chúng tôi không; danh sách điểm danh được lặp lại nhiều hơn số lần bình thường, một sự lùng sục dư thừa chẳng đem lại ích lợi gì; chúng tôi bị lùa ra khỏi sân để điểm danh tên tuổi lại từ đầu. Sau đó, khi vào trong trại lính, họ lại đếm chúng tôi thêm một lần nữa, cứ như thể họ chẳng bao giờ thấy chán cái trò luyện tập ấy.

Tù nhân chẳng hề nao núng trước mớ trò hề hỗn độn này. Họ mang vẻ mặt vô cùng dửng dưng, và hệt như thường lệ trong những tình huống tương tự, cư xử theo kiểu lịch sự nhất suốt buổi tối và đêm hôm đó. “Dù sao thì chúng ta cũng không để lộ sơ hở nào đâu,” đó là tâm lý chung. Vấn đề đặt ra cho nhà chức trách là liệu có kẻ nào trong số chúng ta đồng lõa với những kẻ đã trốn thoát hay không, thế nên mọi hành tung của chúng tôi đều bị giám sát chặt chẽ và mọi lời nói đều bị lắng nghe; nhưng chẳng có kết quả gì.

“Đâu có ngu ngốc gì mà đi bỏ lại phía sau kẻ nắm giữ bí mật chứ!”

“Khi đã dấn thân vào trò đó, mày phải thật kín miệng và chơi bài ngửa!”

“Koulikoff và A—v đủ khôn ngoan để xóa sạch dấu vết của chúng. Chúng đã hoàn thành xuất sắc trò chơi ấy, tự mình giữ kín mọi chuyện; chúng chuồn êm rồi, lũ ranh con; những gã thông minh thật đấy, chúng có thể chui qua cả những cánh cửa đóng kín ấy chứ!”

Vẻ hào quang của Koulikoff và A—v đã vươn cao hơn hàng trăm trượng so với trước đây. Ai nấy đều tự hào về chúng. Mọi người đều cảm thấy chiến tích của chúng sẽ được truyền tụng đến muôn đời sau và trường tồn vượt qua cả nhà tù này.

“Đám phàm phu tục tử cừ khôi thật đấy!” một kẻ thốt lên.

“Không trốn khỏi đây được ư? Ý nghĩ đó của chúng là vậy sao? Nhìn những gã đó mà xem!”

“Ừ,” kẻ thứ ba nói với vẻ bề trên, “nhưng kẻ nào đã trốn thoát thế chứ? Toàn những gã chóp bu cả. Mày thì xách dép cho người ta còn chưa kịp.”

Vào bất kỳ thời điểm nào khác, kẻ bị nói câu đó hẳn đã nổi giận đùng đùng và tự vệ; thế nhưng giờ đây nhận xét ấy được đón nhận trong một sự im lặng đầy khiêm tốn.

“Đúng thế thật,” người ta bàn tán. “Đâu phải ai cũng là Koulikoff hay A—v, mày phải chứng minh được bản lĩnh của mình trước khi có quyền lên tiếng chứ.”

“Này các bồ, rốt cuộc thì tại sao chúng ta vẫn cứ chôn chân ở cái xó này nhỉ?” một tù nhân ngồi cạnh cửa sổ nhà bếp chen ngang; giọng hắn kéo dài lè nhè, nhưng người ta có thể thấy hắn đang vô cùng tận hưởng chuyện này; hắn thong thả lấy lòng bàn tay xoa xoa má. “Sao chúng ta lại dừng lại? Đây đâu phải là cuộc sống, chúng ta đã bị chôn sống dù vẫn đang giãy giụa chán. Chẳng phải thế sao?”

“Ôi, khỉ gió thật, trốn khỏi nhà tù đâu có dễ như phủi một chiếc ủng rách. Tao bảo mày là nó bám chặt lấy bắp chân mày đấy. Vẽ mặt dài thườn thượt ra đấy thì được tích sự gì chứ?”

“Nhưng mà nhìn này; có gã Koulikoff kìa,” một kẻ sốt sắng hơn cả cất lời, một tên nhãi ranh.

“Koulikoff!” kẻ khác kêu lên, liếc xéo tên nhóc. “Koulikoff! Người ta đâu có đẻ ra được tá Koulikoff chỉ trong một chốc.”

“Còn A—v nữa chứ, các bồ ơi, đúng là một tay cự phách!”

“Ừ, đúng thế, hắn sẽ tóm được Koulikoff đúng chỗ hắn muốn, bao nhiêu lần tùy thích. Hắn rành sáu câu mọi thứ.”

“Tao tự hỏi chúng đã đi được bao xa rồi; đó mới là điều tao muốn biết,” ai đó thốt lên.

Thế là câu chuyện chuyển sang các chi tiết cụ thể: Chúng đã đi xa thị trấn chưa? Chúng tẩu thoát theo hướng nào? Hướng nào mang lại cơ hội cao nhất? Sau đó họ bàn luận về khoảng cách, và vì có những tù nhân nắm rất rõ địa hình vùng lân cận, những ý kiến đó được lắng nghe vô cùng chăm chú.

Tiếp theo, họ bàn tán về cư dân các ngôi làng xung quanh, những kẻ mà họ có vẻ đánh giá tồi tệ nhất có thể. Các tù nhân tin rằng không một ai ở vùng đó ngần ngại đưa ra quyết định; sẽ chẳng có gì lay chuyển được họ giúp đỡ những kẻ trốn chạy; hoàn toàn ngược lại, những kẻ đó sẽ săn lùng chúng đến cùng.

“Nếu mấy người mà biết lũ nông dân đó khốn nạn thế nào! Đúng là lũ súc sinh đê tiện!”

“Nông dân nỗi gì! Toàn lũ vô lại vô tích sự!”

“Đám người Siberia này xấu xa hết chỗ nói. Giết một mạng người đối với chúng chẳng khác gì bóp chết một con kiến.”

“Ồ, chà, đám người của chúng ta——”

“Đúng thế, biết đâu họ lại thành kẻ chịu thiệt. Đám người của chúng ta gan lỳ chẳng kém ai đâu.”

“Thôi nào, nếu chúng ta sống đủ lâu, chẳng mấy chốc sẽ có tin tức về chúng thôi.”

“Nào, thế ý các cậu thế nào? Cậu nghĩ chúng thực sự sẽ trốn thoát trót lọt chứ?”

“Tao thề có thánh thần chứng giám, chúng sẽ không bao giờ bị bắt lại đâu,” một trong những kẻ kích động nhất tuyên bố, đập mạnh nắm đấm xuống bàn.

“Hừm! Chuyện đó còn tùy cơ ứng biến.”

“Tao nói cho các cậu nghe này, mấy bồ,” Skouratof cất lời, “nếu tao mà trốn thoát được một lần, tao dám cá bằng cái mạng này là chúng sẽ không bao giờ tóm được tao lần nữa đâu.”

“Mày á?”

Tất cả bật cười ồ lên. Họ hầu như chẳng thèm thèm liếc mắt hay hạ cố lắng nghe hắn; nhưng Skouratof nào có chịu bỏ cuộc.

“Tao bảo là tao dám cá bằng mạng sống của mình cơ mà!” với vẻ đầy quả quyết. “Sao chứ, tao đã quyết định điều đó từ lâu lắm rồi. Tao thà tìm cách chui qua lỗ khóa còn hơn để chúng đặt tay lên người tao.”

“Ôi dào, đừng có mà sợ hãi, đến lúc cái bụng rỗng không thì mày cũng lết thết bò đến xin mấy bác nông dân chút cơm bố thí thôi.”

Những tiếng cười rộ lên lần nữa.

“Tao xin ăn á? Mày nói phét!”

“Câm cái mồm lại được chứ? Tụi tao thừa biết mày bị tống vào đây vì tội gì rồi. Mày và cái lão Chú Vacia đã giết một gã nông dân vì tội dám yểm bùa gia súc nhà mày đấy chứ.”[12]

Tiếng cười lại vang lên. Những kẻ có vẻ nghiêm túc hơn trong đám tỏ ra vô cùng tức giận và phẫn nộ.

“Mày nói dối,” Skouratof thét lên; “chính cái thằng Mikitka đã bảo mày thế chứ gì; tao không dính dáng gì đến chuyện đó đâu, đấy là việc của Chú Vacia; đừng có mà lôi tên tao vào đây. Tao là người Moscow, và tao đã đi lang thang khắp nơi từ khi còn là một đứa nhóc tì. Nhìn này, hồi vị linh mục dạy tao đọc sách thánh kinh, lão toàn véo tai tao và bảo: ‘Hãy lặp lại theo ta: Xin hãy thương xót con, lạy Chúa, bởi lòng nhân từ vô biên của Ngài;’ và lão bắt tao đọc theo: ‘Chúng đã bắt con và đưa con đến đồn cảnh sát bởi lòng nhân từ vô biên của Ngài,’ đại loại thế. Tao bảo chuyện đó xảy ra khi tao còn là một đứa nhóc con cơ.”

Tất cả lại cười lớn sảng khoái; đó chính là điều Skouratof muốn; hắn thích đóng vai hề mà. Chẳng mấy chốc câu chuyện lại trở nên nghiêm túc, đặc biệt là giữa những tù nhân lớn tuổi và những kẻ am hiểu tường tận về các vụ vượt ngục. Những tên tù nhân trẻ tuổi giữ được vẻ bình tĩnh đủ để lắng nghe tỏ ra vô cùng thích thú. Một đám đông lớn tụ tập trong và quanh khu vực nhà bếp. Không có bóng dáng tên giám thị nào ở quanh đây; thế nên ai nấy đều có thể trút bầu tâm sự qua chuyện trò hoặc bằng cách khác. Có một người mà tôi để ý đang vô cùng tận hưởng bầu không khí ấy, một tên Tartar, gã đàn ông lùn tịt với đôi gò má cao và khuôn mặt buồn cười một cách đặc biệt. Tên hắn là Mametka, hắn hầu như chẳng nói nổi một từ tiếng Nga nào, nhưng nhìn cách hắn rướn cổ chen vào đám đông và sự thích thú ngây thơ hắn bộc lộ mới ngộ nghĩnh làm sao.

“Nào, Mametka cậu bé, iakchi.”

“Iakchi, ouk, iakchi!” Mametka đáp lại hết sức có thể, lắc lắc cái đầu kỳ dị của hắn. “Iakchi.”

“Chúng sẽ không bao giờ bắt được tụi nó phải không? Iok.”

“Iok, iok!” và Mametka lắc đầu quầy quậy, vung vẩy hai tay.

“Thế thì mày nói dối, và tao chẳng hiểu mày đang lải nhải cái quái gì nữa. Này!”

“Đúng thế, đúng thế, iakchi!” Mametka tội nghiệp đáp.

“Được rồi, tốt lắm, iakchi thì iakchi!”

Skouratof giáng cho hắn một cú thụi vào đầu khiến chiếc mũ sụp xuống tận mắt, rồi hớ hở bước ra ngoài với tâm trạng vô cùng phấn khích, bỏ lại một Mametka tiu nghỉu.

Khoảng một tuần lễ, kỷ luật siết chặt đối với tất cả mọi người trong tù, và toàn bộ vùng lân cận được lùng sục kỹ càng hết lần này đến lần khác. Không hiểu bằng cách nào, đám tù nhân dường như luôn nắm rõ như lòng bàn tay mọi biện pháp mà nhà chức trách thực hiện nhằm tóm gọn những kẻ trốn chạy. Trong vài ngày, theo những gì chúng tôi nghe được, mọi thứ diễn ra rất suôn sẻ đối với chúng; hoàn toàn không tìm thấy bất kỳ dấu vết nào. Đám tù nhân của chúng tôi coi nhẹ mọi động thái của chính quyền, vô cùng thoải mái đối với những người bạn của họ, và liên tục khẳng định sẽ chẳng bao giờ có chuyện người ta tìm ra tung tích của chúng đâu.

Toàn bộ nông dân quanh vùng đã được huy động, người ta bảo thế, và đang canh gác tại tất cả các điểm khả nghi, từ rừng rú, khe núi, v.v.

“Xàm ngôn và nhảm nhí!” đám đồng bọn của chúng tôi cười khẩy, miệng ngoác ra gần hết cỡ phần lớn thời gian, “chúng đang ẩn nấp ở nhà một người bạn nào đó chứ gì.”

“Chắc chắn rồi; chúng đâu phải loại liều mạng bất chấp, chúng đã tính toán chắc ăn mọi đường rồi.”

Ý kiến chung thực ra là chúng vẫn đang ẩn nấp đâu đó ở vùng ngoại ô thị trấn, trong một căn hầm, chờ cho đến khi lệnh truy nã lắng xuống và tóc mọc dài ra; có lẽ chúng sẽ ở lỳ đó ít nhất sáu tháng, rồi mới bình tĩnh chuồn êm. Tất cả các tù nhân đều chìm đắm trong trạng thái tâm lý đầy tưởng tượng và lãng mạn về những sự kiện ấy. Bỗng nhiên, đúng tám ngày sau vụ vượt ngục, một lời đồn lan ra rằng nhà chức trách đã đánh hơi được tung tích của chúng. Ban đầu tin đồn này bị coi thường ra mặt, nhưng đến chiều tối, có vẻ như mọi chuyện bắt đầu có cơ sở. Các tù nhân trở nên vô cùng hào hứng. Sáng hôm sau, người ta đồn trong thị trấn rằng những kẻ trốn chạy đã bị tóm và đang được giải về. Sau bữa trưa, thêm nhiều chi tiết được hé lộ; câu chuyện kể rằng chúng bị tóm tại một ngôi làng cách thị trấn bảy mươi verst. Cuối cùng chúng tôi cũng nhận được tin tức hoàn toàn xác thực. Viên thượng sĩ khẳng định chắc nịch, ngay sau cuộc gặp gỡ với Thiếu tá, rằng chúng sẽ được giải đến nhà giam ngay trong đêm hôm đó. Chúng đã bị bắt; không còn nghi ngờ gì nữa.

Thật khó để truyền tải một cách đầy đủ tâm trạng của đám tù nhân trước tin tức đó. Ban đầu cơn thị nộ của họ dâng trào tột độ, rồi họ chìm nghỉm trong sự chán nản sâu sắc. Sau đó, họ bắt đầu trở nên cay đắng và châm biếm, trút toàn bộ sự khinh bỉ, không phải lên đầu nhà chức trách, mà lên những kẻ trốn chạy ngốc nghếch đến mức để bị bắt. Một vài kẻ khởi xướng trước, rồi gần như tất cả đều hùa theo, ngoại trừ một số ít những kẻ trầm tĩnh, suy tư hơn, những người ngậm miệng im lìm và có vẻ nhìn những tên xốc nổi kia bằng ánh mắt khinh miệt tột cùng.

Tội nghiệp cho Koulikoff và A—v, giờ đây chúng bị nguyền rủa thậm tệ hệt như cách chúng từng được tung hô trước đó; đám đông có vẻ rất khoái chí khi được dịp dìm hàng chúng, cứ như thể việc bị bắt lại đồng nghĩa với việc chúng đã làm ra một hành động xúc phạm trơ trẽn đến các bạn tù. Người ta đồn đại với vẻ đầy khinh miệt rằng chắc tụi nó đã bị cơn đói hành hạ nên không chịu nổi, đành lết vào một ngôi làng để xin bánh mì của nông dân, một hành động mà theo luật lệ của giới lang thang, rõ ràng là tụt dốc thê thảm nhất trong xã hội rồi. Trong phỏng đoán này, đám đông đã hoàn toàn nhầm lẫn; bởi sự thực diễn ra là dấu vết của những kẻ trốn chạy rời khỏi thị trấn đã bị phát hiện và truy lùng; người ta xác định được rằng chúng đã chạy vào một khu rừng, nơi sau đó bị vây chặt tứ phía, khiến những kẻ trốn chạy không còn con đường nào khác ngoài việc đầu hàng.

Chúng được giải về vào đêm hôm đó, tay chân bị trói quặt, dưới sự áp giải của vũ trang. Tất cả tù nhân vội vã chạy ra hàng rào cọc để xem người ta sẽ xử lý chúng ra sao; nhưng họ chẳng thấy gì ngoài những cỗ xe của Tỉnh trưởng và Thiếu tá đang đậu trước nhà giam. Những kẻ trốn chạy bị cùm chân và nhốt biệt giam riêng lẻ, hình phạt dành cho chúng bị hoãn lại đến ngày hôm sau. Các tù nhân bắt đầu cảm thấy thương hại cho những con người bất hạnh ấy khi nghe kể về cách họ bị tóm và biết rằng họ đã bất lực hoàn toàn, và sự lo lắng về kết cục sắp tới vô cùng căng thẳng.

“Ít nhất chúng cũng ăn đủ một nghìn roi.”

“Một nghìn ư? Tao bảo chúng sẽ bị quất cho đến khi hồn xiêu phách lạc mới thôi. A—v có thể thoát với một nghìn roi, chứ tên kia thì thế nào cũng bị đánh cho đến chết; sao chứ, hắn thuộc ‘phân đội đặc biệt’ cơ mà.”

Họ đã đoán sai. A—v bị kết án năm trăm roi, thái độ cải tạo tốt trước đó đã cứu nguy cho hắn, và đây cũng là lần đầu tiên hắn phạm quy trong tù. Riêng Koulikoff, tôi tin là hắn dính mười lăm trăm roi. Nhìn chung, hình phạt đó thiên về khoan dung hơn là khắc nghiệt.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.