Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 457 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 3
Những Ấn Tượng Ban Đầu

❊ ❊ ❊

Trong những tuần lễ đầu tiên, và đương nhiên là cả giai đoạn đầu của thời gian giam cầm, đã để lại dấu ấn sâu sắc trong trí tưởng tượng của tôi. Ngược lại, những năm tháng sau đó cứ hòa lẫn vào nhau và chỉ để lại một ký ức mờ mịt. Thậm chí có những giai đoạn trong cuộc sống này đã hoàn toàn phai mờ trong tâm trí tôi. Tôi chỉ giữ lại một ấn tượng chung duy nhất, trước sau như một: đau đớn, đơn điệu và ngột ngạt. Những gì tôi tận mắt chứng kiến trong những ngày đầu đày ải dường như mới chỉ diễn ra ngày hôm qua. Sự việc vốn dĩ phải thế. Tôi nhớ rất rõ rằng, trước hết, cuộc sống này khiến tôi kinh ngạc bởi chính thực tế là nó chẳng có gì đặc biệt, chẳng có gì phi thường, hay nói cho đúng hơn là chẳng có gì bất ngờ. Mãi cho đến tận sau này, khi đã sống một thời gian trong nhà tù khổ sai, tôi mới thấu hiểu hết những nét ngoại lệ và khó lường trong một cuộc sống như vậy. Tôi đã vô cùng kinh ngạc trước phát hiện ấy. Phải thú nhận rằng sự kinh ngạc đó vẫn đeo bám tôi suốt thời gian thụ hình. Tôi hoàn toàn không thể dung hòa nổi với tồn tại này.

Trước hết, tôi cảm thấy một sự chán ghét không sao tài nổi ngay khi đặt chân đến; nhưng kỳ lạ thay, cuộc sống nơi đây lại ít đau đớn hơn so với những gì tôi từng tưởng tượng trên suốt chặng đường đi.

Quả thực, các tù nhân, dẫu vướng víu bởi xiềng xích trên chân, vẫn đi lại khá tự do trong trại giam. Họ lăng mạ lẫn nhau, ca hát, làm việc, hút tẩu và uống rượu mạnh. Dù sao thì số kẻ nghiện rượu cũng không nhiều. Về đêm, họ còn tụ tập đánh bài ăn tiền đều đặn. Công việc lao động không có vẻ gì là quá sức đối với tôi; tôi từng tưởng tượng rằng đó chưa thể là "lao động khổ sai" thực thụ. Mãi cho đến tận lâu sau này, tôi mới hiểu vì sao thứ lao động ấy thực chất lại nặng nhọc và quá sức đến thế. Nó đáng sợ không hẳn vì sự khó khăn, mà bởi vì đó là lao động cưỡng bức, bị áp đặt, bắt buộc; và người ta chỉ chịu làm vì sợ đòn roi. Người nông dân chắc chắn làm việc vất vả hơn tù nhân, bởi vào mùa hè, họ làm việc suốt ngày đêm. Nhưng họ vất vả vì lợi ích của chính mình. Mục đích của họ là hợp lý, thế nên họ ít phải chịu đựng hơn người tù phải làm việc nặng nhọc mà chẳng thu lại chút lợi lộc nào. Đã có lúc tôi chợt nghĩ rằng, nếu người ta muốn biến một con người thành con số không – muốn trừng phạt anh ta một cách tàn bạo, nghiền nát anh ta đến mức ngay cả tên sát nhân lì lợm nhất cũng phải run rẩy và khiếp đảm trước một hình phạt như vậy – thì người ta cần phải biến công việc của anh ta thành một thứ hoàn toàn vô dụng, thậm chí đến mức lố bịch.

Lao động khổ sai, theo cách thức tiến hành hiện nay, không mang lại hứng thú nào cho người tù; nhưng nó vẫn có ích. Tù nhân đóng gạch, đào đất, xây cất; và mọi công việc của họ đều có ý nghĩa cùng mục đích rõ ràng. Thậm chí, đôi khi tù nhân còn cảm thấy có hứng thú với việc mình đang làm. Khi ấy, họ muốn làm việc khéo léo hơn, năng suất hơn. Nhưng giả sử bắt họ múc nước từ chiếc bình này sang chiếc bình khác, hoặc chuyển một đống đất từ nơi này sang nơi khác, để rồi ngay lập tức lại làm thao tác ngược lại, thì tôi tin chắc rằng chỉ sau vài ngày, người tù đó thà tự thắt cổ hoặc phạm hàng ngàn tội đáng tội chết, còn hơn phải sống trong một hoàn cảnh khốn nạn và chịu đựng những cực hình như thế. Hiển nhiên là hình phạt kiểu đó sẽ giống một màn tra tấn, một sự trả thù tàn độc hơn là một biện pháp cải tạo. Nó thật ngởi ngẩn, bởi nó chẳng có lấy một cái kết tự nhiên nào.

Tuy nhiên, tôi đến nơi vào mùa đông — vào tháng Mười Hai — và lúc bấy giờ công việc trong pháo đài của chúng tôi không có gì đáng kể. Tôi hoàn toàn không thể hình dung nổi công việc mùa hè — vất vả gấp năm lần. Trong mùa đông, các tù nhân phá dỡ trên sông Irtitch một số con thuyền cũ thuộc về chính phủ, làm việc trong các xưởng thủ công, dọn sạch tuyết do gió bão thổi tấp vào các tòa nhà, hoặc đốt và nghiền đá thạch cao. Vì ban ngày rất ngắn, công việc kết thúc từ sớm, và mọi người lại trở về nhà tù khổ sai, nơi chẳng có việc gì mấy để làm, ngoại trừ những công việc bổ sung mà các tù nhân tự làm cho riêng mình.

Hầu như chưa tới một phần ba số tù nhân làm việc một cách nghiêm túc, những kẻ còn lại lãng phí thời gian và lang thang vô định trong các khu nhà ở, mưu tính chuyện này và lăng mạ lẫn nhau. Những ai có chút tiền thì chìm đắm trong rượu chè, hoặc nướng sạch số tiền dành dụm được vào sờ bạc. Và tất cả những điều đó bắt nguồn từ sự nhàn rỗi, chán chường và thiếu thốn việc làm.

Hơn nữa, tôi đã học được cách thấu hiểu một nỗi thống khổ có lẽ là cay đắng nhất, đau đớn nhất mà người ta có thể trải qua trong một nhà giam, ngoại trừ luật pháp và sự tự do. Ý tôi là "cảnh chung đụng cưỡng bức". Sự chung đụng ít nhiều vẫn diễn ra ở khắp mọi nơi và trong mọi thời điểm; nhưng chẳng ở đâu nó lại trở nên kinh h khủng như trong tù. Nơi đó có những con người mà chẳng ai đời lại muốn sống chung. Tôi chắc chắn rằng bất kỳ tù nhân nào, có lẽ dẫu là vô thức, cũng từng phải chịu đựng điều này.

Thức ăn của tù nhân đối với tôi có thể coi là tạm ổn; thậm chí một số người còn tuyên bố rằng nó ngon hơn bất kỳ nhà tù nào ở Nga một cách không thể so sánh được. Tôi không thể xác thực điều này, vì tôi chưa từng ngồi tù ở bất kỳ nơi nào khác. Hơn nữa, nhiều người trong chúng tôi được phép mua bất kỳ loại thực phẩm nào chúng tôi muốn. Vì thịt tươi chỉ có giá ba kopeck một cân, những ai luôn có tiền đều tự cho phép mình tận hưởng xa xỉ phẩm ấy. Đa số tù nhân thì bằng lòng với khẩu phần ăn theo quy định.

Khi ca ngợi chế độ ăn uống của nhà tù, họ chỉ nghĩ đến bánh mì, thứ được phát theo định lượng cho từng phòng chứ không tính theo đầu người hay cân nặng. Điều kiện sau có lẽ đã khiến các tù nhân hoảng sợ, bởi ít nhất một phần ba số họ sẽ phải chịu cảnh đói kém liên tục; trong khi với hệ thống đang hành hành, ai nấy đều được thỏa mãn. Bánh mì của chúng tôi đặc biệt ngon, thậm chí còn nổi tiếng khắp thị trấn. Chất lượng tuyệt hảo ấy được quy cho thiết kế xuất sắc của những chiếc lò nướng trong nhà tù. Còn về món súp bắp cải của chúng nó, nó được nấu và làm sánh lại bằng bột mì. Trông nó không hề kích thích sự thèm ăn chút nào. Vào những ngày làm việc, nước súp loãng và trong; nhưng điều khiến tôi ghê sợ nhất chính là cách nó được dọn ra. Mặc dù vậy, các tù nhân chẳng thèm bận tâm đến điều đó.

Trong ba ngày đầu sau khi đến nơi, tôi không phải đi làm. Những tù nhân vừa mới đặt chân đến luôn được cho nghỉ ngơi một chút để hồi sức sau chặng đường mệt nhọc. Ngày thứ hai, tôi phải rời khỏi nhà tù khổ sai để đi đóng xiềng. Chiếc xiềng của tôi không phải loại theo tiêu chuẩn quy định; nó gồm các vòng tròn phát ra âm thanh lanh lảnh, như tôi đã nghe mấy tù nhân khác nói bên ngoài. Tôi phải đeo chúng ở bên ngoài quần áo, trong khi các bạn tù của tôi mang xiềng không phải làm bằng vòng tròn, mà bằng bốn mắt xích dày bằng ngón tay, được nối chặt với nhau bằng ba mắt xích đeo giấu dưới quần. Vào chiếc vòng ở giữa, người ta buộc một dải da, rồi dải da ấy lại được thắt vào một chiếc nịt bụng buộc bên ngoài áo sơ mi.

Tôi như được nhìn lại buổi sáng đầu tiên mình trải qua trong nhà tù khổ sai. Tiếng trống vang lên ở phòng trực ban, gần lối ra vào chính. Mười phút sau, viên sĩ quan cấp dưới mở cửa khu nhà giam. Các tù nhân lần lượt thức dậy, run lẩy bẩy vì cái lạnh trên những chiếc giường ván, dưới ánh đèn mờ ảo của một ngọn nến mỡ động vật. Gần như tất cả bọn họ đều ủ rũ; họ ngáp ngắn ngáp dài và vươn vai. Trán họ, hằn vết xiềng xích, nhăn lại. Người thì làm dấu thánh, kẻ bắt đầu lảm nhảm những điều vô nghĩa. Hơi lạnh từ bên ngoài ùa vào ngay khi cánh cửa vừa mở. Rồi các tù nhân vội vã quây quần quanh những thùng nước đầy ắp, lần lượt hớp một ngụm nước vào miệng, rồi nhổ ra lòng bàn tay để rửa mặt. Những chiếc thùng đó đã được mang vào từ đêm hôm trước bởi một tù nhân được giao nhiệm vụ dọn dẹp khu nhà giam theo đúng quy định.

Chính các tù nhân đã bầu hắn ta. Hắn không phải đi làm cùng những người khác, bởi công việc của hắn là kiểm tra các dãy giường trại và sàn nhà, đi xách nước về. Số nước này được dùng vào buổi sáng để tù nhân vệ sinh cá nhân, và phần còn lại dùng trong ngày để uống thông thường. Ngay sáng hôm đó, đã có những cuộc cãi vã nổ ra xung quanh một chiếc bình đựng nước.

– Mày đang làm cái quái gì với cái trán có vết tích kia thế? – một tù nhân cao gầy, nước da xám xịt liền cằn nhằn.

Hắn thu hút sự chú ý bởi những khối u kỳ lạ phủ đầy trên đầu. Hắn huých vào một tù nhân khác thấp tròn, có khuôn mặt đỏ hồng đầy sức sống.

– Cứ chờ đấy.

– Mày đang gào thét cái gì thế hả? Mày biết là sẽ phải nộp phạt khi để người khác phải chờ đợi cơ mà. Biến đi cho khuất mắt. Đúng là một tượng đài biết đi, hỡi các anh em!

– Một con bê sữa, – hắn tiếp tục lầm bầm. – Nhìn kìa, bánh mì trắng của nhà tù đã vỗ béo cho hắn rồi đấy.

– Mày nghĩ mày là ai hả? Đúng là một con chim quý hiếm nhỉ.

– Mày nói đúng phéng rồi đấy.

– Ý mày là con chim gì nào?

– Mày chẳng cần phải hỏi đâu.

– Sao lại thế?

– Tự mà tìm hiểu lấy.

Họ nhìn nhau trân trân như muốn nuốt chửng đối phương. Gã lùn, tay nắm chặt lại chờ đợi một câu trả lời, rõ ràng là đang sẵn sàng lao vào ẩu đả. Tôi cứ ngỡ một cuộc đụng độ sắp xảy ra đến nơi. Mọi thứ đối với tôi đều hoàn toàn mới mẻ; thế nên tôi theo dõi cảnh tượng ấy với vẻ đầy tò mò. Mãi về sau tôi mới biết rằng những cuộc cãi vã kiểu đó vô hại lắm, chúng chỉ cốt để giải trí thôi. Giống như một vở hài kịch thú vị, chúng hầu như chẳng bao giờ kết thúc bằng những cú đấm cả. Đặc điểm này đã cho tôi một cái nhìn rõ nét về tác phong của các tù nhân.

Gã tù cao kều vẫn giữ vẻ bình thản và đường bệ. Hắn cảm thấy mình bắt buộc phải đưa ra một câu trả lời nào đó, nếu không muốn bị mất mặt và chìm ngập trong chế giễu. Hắn thấy cần phải chứng tỏ mình là một loài chim quý, một nhân vật có vai vế. Thế là hắn liếc xéo đối thủ của mình, cố gắng bày tỏ sự khinh bỉ khôn tả bằng cách nhìn xuống đối phương từ trên cao, từ đầu đến chân, hệt như đang nhìn một con côn trùng. Cuối cùng, gã lùn mập mạp tức tối đến mức suýt lao vào đối phương nếu như những kẻ xung quanh không kịp xúm lại can ngăn để một vụ ẩu đả nghiêm trọng không xảy ra.

– Dùng tay chân mà đấu chứ đừng dùng mồm mép, – một khán giả ở góc phòng hét lên.

– Không, cứ giữ họ lại đi, – kẻ khác hưởng ứng, – bọn họ sắp đánh nhau kìa. Chúng ta đúng là những gã hảo hán, một chọi bảy mới đúng điệu chứ.

Đúng là những gã thượng võ! Một kẻ ở tù vì tội ăn trộm một cân bánh mì, kẻ kia thì là một tên ăn cắp vặt; hắn từng bị đao phủ đánh roi vì tội trộm một vại sữa chua của một bà già.

– Thôi đủ rồi, giữ trật tự đi, – một cựu binh già thét lên; nhiệm vụ của ông ta là giữ gìn trật tự trong trại giam và ông ta ngủ ở một góc phòng trên chiếc giường riêng của mình.

– Nước đây, hỡi các con tôi, nước cho Nevalid Petrovitch, nước cho người em trai bé nhỏ vừa mới thức dậy của chúng ta đây.

– Em út gì mày? Ta là em mày chắc? Bọn mình từng uống với nhau chén rượu mạnh nào ra hồn chưa hả? – gã cựu binh lầm bầm khi xỏ tay qua hai ống tay áo khoác dài.

Điểm danh sắp đến nơi rồi, vì trời đã muộn. Các tù nhân đang hối hả kéo nhau về phía nhà bếp. Họ phải mặc áo choàng ngắn và nhận trong những chiếc mũ hai màu phần bánh mì mà một trong những đầu bếp — chính xác là thợ làm bánh — đang phân phát cho họ. Những tay đầu bếp này, cũng như những kẻ làm việc vặt trong nhà, đều do chính các tù nhân bầu chọn. Có hai người phụ trách nhà bếp, tính ra là có bốn người tất cả cho nhà trại khổ sai. Họ được sử dụng chiếc dao duy nhất được phép dùng trong nhà tù, chiếc dao dùng để cắt bánh mì và thịt. Các tù nhân tự sắp xếp thành từng nhóm quanh các bàn ăn theo cách tốt nhất có thể, đầu đội mũ, mặc áo choàng ngắn, thắt lưng da quanh eo, tất cả đã sẵn sàng để bắt đầu công việc. Một số tù nhân để trước mặt những vại kvass, dùng để nhúng từng miếng bánh mì vào đó. Tiếng ồn ào thật không tài nào chịu nổi. Tuy nhiên, rất nhiều tù nhân vẫn đang thì thầm trò chuyện với nhau ở các góc phòng với vẻ điềm tĩnh và vững chãi.

– Chào buổi sáng và chúc ngài ăn ngon miệng, bố Antonitch, – một tù nhân trẻ tuổi cất tiếng chào khi ngồi xuống bên cạnh một ông cụ đã rụng hết răng.

– Nếu cậu không nói đùa, thì ừ, chào buổi sáng, – người kia đáp gọn lỏn mà không thèm ngẩng đầu lên, vừa cố gắng nhai miếng bánh mì bằng phần lợi không còn cái răng nào.

– Tôi cứ tưởng bố chết rồi cơ đấy, Antonitch.

– Cậu cứ chết trước đi đã, rồi tôi sẽ theo sau.

Tôi ngồi xuống bên cạnh họ. Phía bên phải tôi, hai tù nhân đang trò chuyện với một vẻ ra điều ta đây đường bệ lắm.

– Tôi đời nào chịu để bị trộm cắp, – một kẻ trong số đó nói. – Tôi chỉ sợ tự mình ăn cắp thôi.

– Chẳng hay ho gì nếu định cướp của tôi đâu. Quỷ tha ma bắt! Tôi sẽ cho kẻ đó một bài học ra trò.

– Nhưng mày thì làm được gì chứ, mày cũng chỉ là một tên tù thôi mà. Chúng ta chẳng có cái tên nào khác đâu. Mày sẽ thấy ả ta cướp sạch của mày cho mà xem, con khốn nạn ấy thậm chí còn chẳng thèm nói một tiếng "cảm ơn" đâu. Số tiền tao cho ả coi như đổ sông đổ biển. Cứ nghĩ mà xem, mới cách đây vài ngày ả còn ở đây cơ mà! Chúng ta biết đi đâu về đâu bây giờ? Hay tao hỏi xin phép vào nhà của Theodore, tay đao phủ ấy nhỉ? Hắn vẫn có một ngôi nhà ở ngoại ô, căn nhà mà hắn mua lại từ tay Solomon, cái lão Do Thái keo kiệt vừa mới thắt cổ tự tử cách đây chưa lâu ấy, mày biết không?

– Biết chứ, tao biết chứ, lão từng bán rượu ở đây ba năm trước, cái quán được gọi là Grichka — cái quán rượu chui ấy mà.

– Tao biết.

– Toàn khoác lác. Mày biết cái quái gì mà biết. Trước tiên thì đó là một quán rượu khác cơ.

– Ý mày là sao, quán khác á? Mày chẳng biết mình đang nói gì đâu. Tao sẽ lôi ra bao nhiêu nhân chứng tùy thích cho mày xem.

– Ồ, mày sẽ lôi họ ra chứ gì? Mày là cái thá gì hả? Mày có biết mày đang nói chuyện với ai không đấy?

– Có chứ, biết thừa đi ấy chứ.

– Tao đã nện cho mày một trận nhừ tử không biết bao nhiêu lần, dẫu tao chẳng buồn khoe khoang chuyện đó đâu. Thế nên đừng có mà lên mặt ở đây.

– Mày nện tao á? Cái thằng dám nện tao hiện giờ còn chưa chui ra khỏi bụng mẹ đâu; còn cái thằng đã từng nện tao ấy hả, nó đã nằm sâu dưới sáu thước đất rồi.

– Cái đồ khốn nhiễm trùng dịch hạch ở Bender kia!

– Cầu mong bệnh phong hủi Siberia tha hồ gặm nhấm lở loét cả người mày!

– Cầu mong cái lưỡi rìu chém đứt cái đầu chó của mày đi.

Những lời lăng mạ cứ rơi xuống xối xả như mưa.

– Nào, thôi đi chứ, chúng lại sắp đánh nhau kìa. Đã chẳng biết đường ăn ở cho đàng hoàng thì tốt nhất nên ngậm miệng lại. Lại còn bày đặt sung sướng khi được đến đây ăn bánh mì của nhà nước, lũ vô loại này!

Họ nhanh chóng bị kéo ra để can ngăn. Cứ để chúng thỏa sức đấu khẩu bằng mồm bằng miệng đi. Điều đó được cho phép. Đó là một trò giải trí dành cho tất cả mọi người; nhưng tuyệt đối không được thượng cẳng chân hạ cẳng tay. Thật ra, chỉ trong những trường hợp cực kỳ hiếm hoi người ta mới dùng đến đấm đá. Nếu một vụ ẩu đả thực sự nổ ra, báo cáo sẽ được gửi lên Viên Thiếu tá, và ông ta sẽ ra lệnh tiến hành điều tra hoặc trực tiếp đứng ra điều tra; khi ấy thì khốn nạn cho lũ tù nhân. Thế nên họ tuyệt đối tránh xa mọi thứ giống như một cuộc cãi vã nghiêm trọng; vả lại, họ lăng mạ lẫn nhau chủ yếu là để giết thời gian, coi đó như một bài tập hùng biện. Họ tự kích động lẫn nhau; cuộc cãi vã mang sắc thái hung hăng, dữ tợn như thể sắp đến đoạn tàn sát lẫn nhau đến nơi. Nhưng chẳng có chuyện gì như thế xảy ra cả. Ngay khi sự tức giận chạm đến một ngưỡng nhất định là họ tự động tản ra.

Điều đó khiến tôi vô cùng kinh ngạc, và nếu tôi có thuật lại một vài mẩu đối thoại giữa các tù nhân, thì tôi làm việc đó có dụng ý cả. Liệu tôi có thể tưởng tượng nổi rằng con người ta có thể lăng mạ lẫn nhau chỉ vì vui thích, rằng họ lại có thể tìm thấy niềm vui trong chuyện đó hay sao?

Chúng ta không được quên lòng tự ái. Một tay biện luận biết cách lăng mạ một cách nghệ thuật sẽ luôn được tôn trọng. Chỉ thiếu chút nữa thôi là hắn đã được tung hô như một diễn viên rồi.

Ngay từ tối hôm trước, tôi đã nhận thấy vài ánh mắt liếc về phía mình. Mặt khác, một số tù nhân cứ lảng vảng quanh tôi như thể họ đoán chắc rằng tôi có mang theo tiền bên mình. Họ tìm cách lấy lòng tôi bằng cách chỉ cho tôi cách đeo xiềng xích sao cho đỡ vướng víu. Họ còn bán cho tôi — dĩ nhiên là để đổi lấy tiền — một chiếc hộp có ổ khóa, để tôi cất giữ an toàn những món đồ mà ban quản lý đã giao phó, cùng vài chiếc áo sơ mi hiếm hoi mà tôi được phép mang theo vào nhà tù khổ sai. Thế mà chẳng đợi đến sáng hôm sau, chính những gã tù đó đã nốc cạn số tiền lấy trộm từ trong chiếc hộp của tôi và cuỗm luôn nó.

Một trong số những kẻ đó sau này lại trở thành bạn thân của tôi, dẫu hắn cứ hễ chớp được cơ hội là lại ra tay trộm đồ của tôi. Dẫu vậy, hắn vẫn cảm thấy áy náy vì những gì mình đã làm. Hắn thực hiện những vụ trộm đó gần như trong trạng thái vô thức, hệt như thể đang làm một thứ nghĩa vụ vậy. Do đó tôi chẳng hề mang lòng oán hận hắn.

Những tên tù này cho tôi biết rằng người ta hoàn toàn có thể mua trà để uống, và tôi nên sắm cho mình một chiếc ấm pha trà. Bọn họ kiếm hộ tôi một chiếc, và tôi thuê lại nó trong một khoảng thời gian nhất định. Họ cũng giới thiệu cho tôi một tay đầu bếp, kẻ với giá ba mươi kopeck một tháng sẽ nấu nướng những món theo ý muốn của tôi, nếu như tôi có ý định tự mua thực phẩm và ăn uống riêng một góc. Dĩ nhiên là họ không quên vay tiền tôi. Ngay ngày đầu tiên đặt chân đến, họ đã hỏi vay tôi tiền tới ba lần.

Những kẻ quý tộc bị tước đoạt tước vị, bị tống giam tại nhà tù khổ sai này, đều bị các bạn tù coi bằng nửa con mắt; dẫu rằng họ đã mất hết mọi quyền lợi như những tù nhân khác, họ vẫn không được nhìn nhận như những người đồng cam cộng khổ.

Ẩn sau sự ghê tởm mang tính bản năng ấy là một thứ lý lẽ nào đó. Đối với họ, chúng tôi mãi mãi là những quý ông, dẫu cho họ thường hay cười cợt trước sự sa cơ lỡ vận của chúng tôi.

– A! Mọi chuyện chấm hết rồi nhé. Chiếc xe ngựa của ngài quan lớn ngày xưa từng chà đạp qua cả người qua đường ở Moskva cơ mà. Thế mà giờ đây ngài quan lớn lại phải ngồi bứt gai dầu!.

Bọn họ thấu hiểu những đau khổ của chúng tôi, dẫu chúng tôi đã cố gắng che giấu hết sức có thể. Cảm giác cay đắng nhất chính là lúc tất cả chúng tôi cùng làm việc chung với nhau, bởi sức lực của chúng tôi không thể bì kịp với họ, và thực sự chúng tôi chẳng giúp ích được mấy cho họ. Chẳng có gì khó khăn hơn là chiếm được lòng tin của tầng lớp bình dân; đặc biệt là những hạng người như thế này!

Toàn bộ nhà tù chỉ có vỏn vẹn vài người chúng tôi xuất thân từ tầng lớp quý tộc. Đầu tiên là năm người Ba Lan — những người mà sau này tôi sẽ nhắc đến một cách chi tiết — họ bị các tù nhân căm ghét còn hơn cả các nhà quý tộc Nga, có lẽ thế. Người Ba Lan — tôi chỉ muốn nói đến các tù nhân chính trị — luôn đối xử với họ bằng một vẻ lịch sự gượng gạo và đầy tính khiêu khích, hầu như chẳng bao giờ thèm mở lời với họ, và cũng chẳng thèm che giấu sự ghê tởm mà họ cảm thấy khi phải sống chung trong bầu không khí như thế. Các tù nhân hiểu rõ tất cả những điều đó và lập tức trả đũa bằng thái độ tương xứng.

Phải mất tới hai năm trời tôi mới có được thiện cảm của các bạn tù; nhưng rồi phần lớn bọn họ đều quý mến tôi và tuyên bố rằng tôi là một gã trai tốt.

Tính cả tôi vào thì có tổng cộng năm nhà quý tộc người Nga trong nhà tù khổ sai. Tôi từng nghe tiếng về một trong số họ ngay cả trước khi đặt chân đến đây, rằng đó là một kẻ đê tiện và đốn mạt, vô cùng đồi bại, chuyên làm tay sai thám thính và chỉ điểm. Thế nên ngay từ ngày đầu tiên, tôi đã tuyệt giao, nhất quyết không thèm dính líu gì đến con người này. Người thứ hai chính là kẻ sát hại cha ruột mà tôi từng đề cập trong cuốn hồi ký này. Người thứ ba là Akimitch. Tôi hiếm khi thấy ai kỳ quặc như lão ta; và đến tận bây giờ tôi vẫn còn giữ nguyên vẹn ấn tượng sâu đậm về lão.

Cao, gầy, trí tuệ lơ đễnh và cực kỳ dốt nát, lão hay lý sự và xét nét từng chi tiết nhỏ nhặt hệt như một gã người Đức. Các tù nhân vừa cười cợt lão, lại vừa dè chừng lão bởi tính khí nhạy cảm, dễ cáu gắt và thích gây sự. Ngay khi vừa đặt chân đến nơi, lão đã hòa nhập hoàn toàn trên cơ sở bình đẳng với bọn họ. Lão lăng mạ họ và đánh đập họ. Lão là một kẻ vô cùng công minh theo kiểu quái gở, chỉ cần thấy có bất công là lão xía vào một chuyện chẳng dính dáng gì đến mình. Hơn nữa, lão lại cực kỳ khờ khạo. Khi cãi vã với tù nhân, lão toàn mắng họ là lũ trộm cắp và thành tâm khuyên nhủ họ từ nay đừng ăn cắp nữa. Lão từng phục vụ trong quân đội ở Caucasus với hàm trung úy. Tôi đã làm bạn với lão ngay từ ngày đầu tiên, và lão đã kể cho tôi nghe về "biến cố" của đời mình. Lão bắt đầu binh nghiệp với tư cách là một học viên sĩ quan trong một trung đoàn biên phòng. Sau một thời gian dài mòn mỏi chờ đợi để được phong quân hàm chuẩn úy, cuối cùng lão cũng nhận được, rồi được điều đến vùng núi non để chỉ huy một pháo đài nhỏ. Một vị tiểu vương triều cống ở vùng lân cận đã châm lửa đốt pháo đài và phát động một cuộc tấn công ban đêm, nhưng chẳng mang lại kết quả gì.

Akimitch vốn là một kẻ rất ranh mãnh, bèn làm ra vẻ như không hề hay biết chính vị tiểu vương đó là chủ mưu của cuộc tấn công, mà lại quy trách nhiệm cho một nhóm nổi dậy nào đó đang lang thang trong các hẻm núi. Đúng một tháng sau, lão dùng giọng điệu thân tình mời vị tiểu vương tới thăm mình. Vị tiểu vương cưỡi ngựa đến mà chẳng mảy may nghi ngờ điều gì. Akimitch liền cho toàn bộ đơn vị đồn trú xếp hàng trận địa, rồi vạch trần trước mặt các binh sĩ sự phản bội và đê tiện của vị khách quý. Lão đay nghiến hành vi của y; chứng minh cho y thấy rằng việc đốt pháo đài là một tội ác đáng hổ thẹn; giảng giải cho y một cách tường tận về nghĩa vụ của một vị tiểu vương triều cống; và rồi, để làm lời kết cho bài diễn văn của mình, lão cho xử bắn y ngay tại chỗ. Lão lập tức báo cáo vụ thi hành án đó lên cấp trên cùng với tất cả các chi tiết cần thiết. Thế là Akimitch bị đưa ra xét xử. Lão hầu tòa án quân sự và bị kết án tử hình; nhưng bản án của lão đã được ân giảm, và lão bị đày sang Siberia với tư cách là một tù nhân khổ sai hạng hai — nghĩa là bị kết án mười hai năm lao động khổ sai và giam cầm trong pháo đài. Lão sẵn sàng thừa nhận rằng mình đã hành động trái luật và lẽ ra vị tiểu vương đó phải được đem ra xét xử trước tòa án dân sự chứ không phải tòa án quân sự. Mặc dù vậy, lão vẫn không sao tài nào hiểu nổi hành động của mình lại là một tội ác.

– Nó đã đốt pháo đài của tôi; tôi phải làm gì đây? Chẳng lẽ lại phải cảm ơn nó vì điều đó chắc? – lão đáp lại những lời phản bác của tôi.

Mặc dù các tù nhân hay chế giễu Akimitch và cho rằng lão có vấn đề về thần kinh, họ vẫn dành cho lão sự nể trọng nhất định nhờ sự khéo léo và chuẩn xác trong công việc.

Lão thành thạo mọi nghề thủ công có thể hình dung được và muốn làm gì cũng được. Lão là thợ giày, thợ đóng bốt, thợ sơn, thợ khắc, thợ mạ vàng và thợ khóa. Lão đã trau dồi được tất cả những tài nghệ ấy ngay trong nhà tù khổ sai, bởi đối với lão chỉ cần nhìn qua một món đồ là đủ để làm lại y hệt. Lão thường đem bán hoặc sai người mang ra thị trấn bán những chiếc giỏ, lồng đèn và đồ chơi do mình làm ra. Nhờ công việc đó, lão luôn có sẵn ít tiền trong người, và lão dùng số tiền ấy để mua áo sơ mi, gối đệm, v.v.. Lão đã tự tay làm một chiếc đệm cho mình, và vì ngủ cùng phòng với tôi nên lão đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong giai đoạn đầu của thời gian giam cầm.

Trước khi rời nhà tù để đi làm, các tù nhân được tập hợp thành hai hàng trước phòng trực ban, xung quanh là một đội lính canh mang súng hỏa mai nạp đạn sẵn. Một viên sĩ quan kỹ sư sau đó xuất hiện cùng với giám thị công xưởng và vài người lính giám sát công việc. Viên giám thị điểm danh các tù nhân và chia họ thành từng tốp đến những nơi làm việc được phân công.

Tôi cùng một số tù nhân khác đi đến xưởng của ngành kỹ sư — một ngôi nhà gạch thấp lè tè được xây giữa một cái sân rộng ngập tràn vật liệu xây dựng. Nơi đó có một lò rèn, các xưởng mộc, xưởng khóa và xưởng sơn. Akimitch được phân công về xưởng sơn. Lão đun sôi dầu để làm dầu bóng, pha trộn các màu sơn và sơn bàn ghế cùng các món đồ nội thất khác sao cho giống vân gỗ óc chó.

Trong lúc chờ đợi để được đóng thêm xiềng chân, tôi đã tranh thủ giãi bày với lão những ấn tượng đầu tiên của mình.

– Phải, – lão nói, – bọn họ không thích giới quý tộc, nhất là những kẻ bị kết án vì tội phạm chính trị, và họ rất thích thú khi được làm tổn thương cảm xúc của những người đó. Có gì khó hiểu đâu cơ chứ? Chúng ta không thuộc về họ, chúng ta không hợp với họ. Tất cả bọn họ đều từng là nông nô hoặc binh lính. Hãy nói xem chúng ta có thể tìm đâu ra chút đồng cảm nào từ họ ở cái chốn này. Cuộc sống ở đây tuy khắc nghiệt, nhưng chẳng thấm vào đâu so với các đội kỷ luật ở Nga cả. Nơi đó mới thực là địa ngục trần gian. Những ai từng trải qua cảnh đó khi quay về đây đều khen nhà tù của chúng ta. Nơi này cứ như thiên đường nếu so với cái luyện ngục của họ vậy. Không phải vì công việc ở đó nặng nhọc hơn đâu. Người ta đồn rằng với tù nhân hạng nhất thì bộ máy quản lý — vốn không hoàn toàn mang tính quân sự như ở đây — hành xử hoàn toàn khác với đối với chúng ta. Tôi nghe nói họ có những ngôi nhà nhỏ riêng ở đó, dẫu tôi chưa tận mắt chứng kiến. Họ không phải mặc đồng phục, đầu cũng không bị cạo trọc, mặc dù theo ý kiến của tôi thì đồng phục và đầu trọc cũng chẳng có gì là tệ; trông gọn gàng hơn, lại vừa mắt hơn, chỉ có điều là bọn họ không thích thế thôi. Ồ, cái xứ sở này mới hỗn độn làm sao! Binh lính, người Circassia, tín đồ phái Cổ tín ngưỡng, nông dân bỏ vợ bỏ con, người Do Thái, người Digan, đủ thứ thành phần từ xó xỉnh nào chui rúc vào đây, và tất cả cái đám người ô hợp ấy phải sống yên ổn bên nhau, cùng ăn chung một mâm, ngủ chung một chiếu. Chẳng có lấy một giây phút tự do nào, chẳng có chút niềm vui nào trừ phi làm lén lút; họ phải giấu tiền trong ống bốt; và rồi lúc nào cũng kè kè nhà tù khổ sai — lúc nào cũng là nhà tù khổ sai! Cứ thế, những ý nghĩ điên rồ cứ vô thức trào dâng trong đầu người ta.

Vì tôi đã biết rõ tất cả những điều này, nên điều tôi quan tâm nhất lúc đó là gặng hỏi Akimitch về viên Thiếu tá của chúng tôi. Lão chẳng giấu giếm điều gì, và ấn tượng mà câu chuyện của lão để lại trong tôi hoàn toàn chẳng lấy gì làm dễ chịu cho cam.

Tôi phải sống suốt hai năm dưới quyền của viên sĩ quan này. Tất cả những gì Akimitch kể cho tôi về y đều chính xác từng câu chữ. Y là một kẻ độc ác, ngỗ ngược, và đáng sợ hơn cả là vì y nắm trong tay quyền lực gần như tuyệt đối đối với hai trăm sinh mạng con người. Y coi các tù nhân như kẻ thù truyền kiếp của mình — đó là sai lầm đầu tiên và hết sức nghiêm trọng. Năng lực hiếm hoi của y, và có lẽ cả những phẩm chất tốt đẹp của y nữa, đều bị sự chè chén say sưa và bản tính cay độc bóp méo hoàn toàn. Đôi khi y xông vào khu nhà giam giữa lúc nửa đêm hệt như một quả bom. Nếu bắt gặp một tù nhân nào đang nằm ngửa hoặc nằm nghiêng bên trái, y liền lôi dậy và quát: "Anh phải ngủ theo đúng tư thế tôi đã ra lệnh!". Các tù nhân căm ghét y và sợ y như sợ dịch hạch. Gương mặt đỏ lựng, gớm ghiếc của y làm ai nấy đều run rẩy. Tất cả chúng tôi đều biết rằng viên Thiếu tá hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của tên đầy tớ Fedka, và y đã suýt phát điên khi con chó "Kho Báu" của y lâm bệnh nặng. Y cưng chiều con chó này hơn bất kỳ sinh vật sống nào khác.

Khi Fedka mách rằng có một tù nhân vốn có chút kiến thức thú y có thể chữa khỏi những căn bệnh kỳ lạ, y liền lập tức cho gọi gã đó tới và nói: "Ta trao con chó của ta cho nhà ngươi chăm sóc. Nếu ngươi chữa khỏi cho 'Kho Báu', ta sẽ thưởng lớn cho ngươi". Gã đàn ông đó, một người nông dân Siberia vô cùng thông minh, quả thực là một bác sĩ thú y giỏi, nhưng trên hết hắn là một gã nông dân ranh mãnh. Mãi lâu sau khi sự việc đã qua đi, hắn vẫn hay kể cho các bạn tù nghe câu chuyện về chuyến diện kiến viên Thiếu tá của mình.

– Tôi nhìn con 'Kho Báu', nó đang nằm bẹp trên một chiếc ghế dài với cái đầu gối lên chiếc gối trắng. Tôi nhận ra ngay lập tức là nó bị viêm nhiễm và cần phải trích máu. Tôi nghĩ mình hoàn toàn có thể cứu chữa được nó, nhưng tôi tự nhủ: "Chuyện gì sẽ xảy ra nếu con chó chết? Lỗi sẽ đổ lên đầu mình chứ chẳng chơi". "Muôn tâu ngài đại nhân cao quý," tôi thưa với y, "ngài đã gọi tôi đến quá muộn rồi. Giá như tôi được nhìn thấy con chó của ngài từ hôm qua hoặc hôm kia, thì bây giờ nó đã khỏe mạnh trở lại rồi; nhưng vào lúc này thì tôi đành chịu bó tay. Nó chết chắc thôi". Và thế là con "Kho Báu" lăn đùng ra chết.

Có lần tôi được nghe kể rằng một tù nhân đã từng định mưu sát viên Thiếu tá. Gã tù này trong suốt mấy năm trời luôn gây chú ý bởi thái độ phục tùng tuyệt đối cùng sự lầm lì ít nói. Thậm chí gã còn bị xem là một kẻ điên. Vì có chút học thức nên gã thường dành cả đêm để đọc Kinh thánh. Khi tất cả mọi người đã chìm vào giấc ngủ, gã ngồi dậy, trèo lên lò sưởi, thắp một ngọn nến nhà thờ, mở cuốn Phúc âm ra và bắt đầu đọc. Gã duy trì việc đó suốt cả một năm trời.

Đến một ngày đẹp trời nọ, gã bước ra khỏi hàng và tuyên bố sẽ không đi làm nữa. Gã bị báo cáo lên viên Thiếu tá, khiến y lôi đình tức giận và hầm hầm lao đến khu nhà giam. Tù nhân ấy lao tới phang thẳng vào mặt y một viên gạch mà gã đã giấu sẵn từ trước; nhưng cú đánh lại trượt đích. Gã tù bị tóm gọn, đem ra xét xử và trừng phạt bằng roi — mọi chuyện diễn ra chỉ trong chớp mắt — rồi bị đưa vào bệnh viện và chết ở trọ đó đúng ba ngày sau. Trong những giây phút cuối đời, gã tuyên bố rằng gã chẳng căm ghét ai cả; nhưng gã muốn được chịu đựng đau khổ. Gã không thuộc về bất kỳ giáo phái cuồng tín nào. Về sau, mỗi khi nhắc đến gã trong khu nhà giam, mọi người đều bày tỏ sự kính trọng.

Cuối cùng thì họ cũng đóng xong xiềng mới cho tôi. Trong lúc chúng đang được nện hàn cố định, một loạt các cô gái trẻ mang theo những ổ bánh mì trắng nhỏ lần lượt kéo nhau vào lò rèn. Hầu hết bọn họ chỉ là những đứa trẻ nhỏ xíu đến bán những ổ bánh mì do mẹ chúng nướng. Khi lớn lên, bọn họ vẫn tiếp tục la cà quanh chúng tôi, chỉ là không còn mang bánh mì theo nữa. Lúc nào cũng có bóng dáng vài cô nàng quanhẩn ở đó. Cả những phụ nữ đã có chồng cũng có. Mỗi chiếc bánh mì cuộn có giá hai kopeck. Gần như tất cả tù nhân đều hay mua chúng. Tôi để ý thấy một tù nhân làm nghề thợ mộc. Tóc hắn đã ngả màu hoa râm, nhưng gương mặt vẫn phớt hồng và nở nụ cười rạng rỡ. Hắn đang trêu chọc mấy nữ thương nhân bán bánh mì. Trước khi họ đến, hắn đã kịp thắt một chiếc khăn tay màu đỏ quanh cổ. Một người phụ nữ mập mạp, mặt đầy vết rỗ do đậu mùa, đặt giỏ hàng của mình lên chiếc bàn làm việc của người thợ mộc. Họ bắt đầu trò chuyện.

– Sao hôm qua cô không đến? – gã tù nhân hỏi với nụ cười mãn nguyện.

– Tôi có đến chứ bộ; nhưng anh đi mất tiêu rồi còn đâu, – người phụ nữ bạo dạn đáp.

– Ừ thì họ bắt chúng tao phải đi, nếu không chúng ta đã gặp nhau rồi. Hôm kia thì tất cả bọn họ đều đến thăm tao đấy.

– Những ai đến cơ chứ?

– Thì Mariashka, Khavroshka, Tchekunda, Dougrochva (ả bốn kopeck) chứ ai vào đây nữa.

– Này anh Akimitch, – tôi hỏi, – chuyện đó... có thật là thế không?

– Vâng, đôi khi vẫn xảy ra chuyện đó, – lão đáp, hạ thấp mắt xuống bởi lão là một con người vô cùng đoan chính.

Vâng, chuyện đó thỉnh thoảng vẫn xảy ra, nhưng rất hiếm hoi và đi kèm với những khó khăn không thể tưởng tượng nổi. Các tù nhân thích nướng tiền vào rượu chè hơn. Việc hẹn hò với những người phụ nữ này vô cùng khó khăn. Họ phải thống nhất với nhau về địa điểm và thời gian; phải sắp xếp một buổi gặp mặt, tìm một chốn khuất lấp, và điều khó khăn nhất trong tất cả là phải né tránh đội ngũ lính canh — gần như là một nhiệm vụ bất khả thi — chưa kể còn phải tốn những khoản tiền lớn một cách phi thường. Tuy nhiên, tôi đôi khi cũng được chứng kiến những khung cảnh tình tứ. Có lần ba chúng tôi được giao nhiệm vụ nung lò gạch bên bờ sông Irtitch. Mấy gã lính canh đoàn tùy tùng hóa ra lại là những người tốt tính. Chẳng mấy chốc, hai ả "bơm vá" (bọn họ thường gọi mấy ả như thế) xuất hiện.

– Sao tụi mày dây dưa mãi thế? – một tù nhân rõ ràng đã mòn mỏi ngóng chờ lên tiếng hỏi. – Mấy người bị giữ lại ở nhà tụi Zvierkoff à?

– Ở nhà tụi Zvierkoff á? Chắc có lẽ lúc nào thời tiết đẹp lắm và loài gà mọc răng thì tôi mới thèm bén mảng đến đó, – một trong hai ả đáp trả.

Ả ta chính là người phụ nữ bẩn thỉu nhất mà người ta có thể hình dung nổi. Ả có tên là Tchekunda, đến nơi cùng với cô bạn thân có biệt danh là "bốn kopeck", một ả còn tệ hại đến mức không từ ngữ nào tả xiết.

– Lâu lắm rồi bọn anh không được gặp lại tụi em đấy nhé, – gã lãng tử cất lời trêu chọc ả "bốn kopeck"; – trông dạo này em có vẻ gầy đi thì phải.

– Chắc thế; ngày xưa tôi vừa xinh đẹp lại vừa đẫy đà, thế mà giờ đây trông chẳng khác nào vừa nuốt phải mấy con lươn.

– Thế em vẫn còn thói chạy theo mấy thằng lính chứ hả?

– Toàn là lời vu khống của bọn tiểu nhân ác khẩu cả đấy; mà nói cho cùng, dẫu có bị đánh roi đến chết vì chuyện đó đi chăng nữa, tôi vẫn cứ thích lính tráng đấy, làm gì được nào.

– Mặc thây mấy thằng lính nhà các người đi, phải yêu bọn này mới đúng chuẩn này; bọn anh mới là người có tiền đây này.

Hãy thử hình dung gã lãng tử ấy với cái đầu cạo trọc, chân mang xiềng xích, khoác trên mình chiếc áo hai màu và bị lính canh kè kè giám sát.

Vì giờ tôi phải quay trở lại nhà tù nên xiềng xích đã được đóng xong xuôi. Tôi chào từ giã Akimitch rồi bước đi dưới sự áp giải của một người lính. Những ai làm việc theo định mức được về trước, và khi tôi quay lại khu nhà giam, kha khá tù nhân đã có mặt ở đó rồi.

Vì nhà bếp không thể chứa nổi toàn bộ người trong trại cùng một lúc, nên chúng tôi không ăn tối chung một lượt. Những ai về trước được phục vụ trước. Tôi nếm thử món súp bắp cải, nhưng vì không quen nên chẳng thể nuốt nổi, đành tự pha cho mình một ấm trà. Tôi ngồi xuống một đầu bàn cùng với một tù nhân cũng xuất thân quý tộc giống như tôi. Các tù nhân cứ ra ra vào vào liên tục. Chỗ ngồi chẳng thiếu chút nào, vì số người có mặt không quá đông. Có năm kẻ tách ra ngồi riêng một mâm cách xa chiếc bàn lớn. Người đầu bếp múc cho mỗi người bọn họ hai vá súp đầy ụ và mang ra thêm một đĩa cá rán. Nhóm người này đang có một bữa ăn thịnh soạn mừng ngày lễ. Họ nhìn chúng tôi bằng ánh mắt thân thiện. Một trong số những người Ba Lan bước vào và chọn chỗ ngồi ngay bên cạnh chúng tôi.

– Tôi không ngồi chung với các anh, nhưng tôi thừa biết các anh đang có một bữa tiệc linh đình đấy nhé, – một gã tù cao lớn vừa bước vào liền lên tiếng hào hứng.

Hắn là một gã đàn ông khoảng năm mươi tuổi, người gầy gò nhưng săn chắc. Gương mặt hắn vừa mang vẻ ranh mãnh, lại vừa phảng phất nét hoạt bát. Phần môi dưới dày và trễ xuống mang lại cho hắn một biểu cảm mềm mại.

– Này, tụi mày ngủ có ngon giấc không đấy? Sao chẳng thấy chào hỏi câu nào thế hả? Nào, thế mấy chiến hữu ở Kursk của tao ơi, – hắn vừa nói vừa ngồi xà xuống bên cạnh mâm tiệc của nhóm người đang ăn uống, – ăn ngon miệng chứ hả? Có một vị khách mới đến làm quen với tụi mày này.

– Bọn tao có phải dân tỉnh Kursk đâu.

– Thế thì mấy chiến hữu ở Tambof của tao nhé, tao gọi thế được chứ hả?

– Bọn tao cũng chẳng phải dân Tambof nốt. Mày chẳng đòi hỏi được gì ở tụi tao đâu; muốn vui vẻ thì cứ tìm mấy tay nhà giàu mà bám vào.

– Bụng dạ tao đang có con Maria Ikotishna [bắt nguồn từ "ikot", nghĩa là nấc cụt] nó hoành hành kìa, không thì tao chết đói mất. Thế cái tay nhà giàu của tụi mày trốn ở xó nào cơ chứ?

– Lạy chúa tôi! Ý chúng tao là Gazin ấy; cứ tìm hắn mà vòi.

– Hắn đang nướng tiền vào rượu chè cả ngày nay rồi, đang đốt sạch vốn liếng đấy.

– Ít ra hắn cũng có trong tay khoảng hai mươi rúp, – một tù nhân khác tiếp lời. – Mở quán rượu chui đúng là kiếm bẫm thật.

– Tụi mày không thèm chấp tao chứ gì? Thôi đành quay về ăn đồ nhà nước phát vậy.

– Mày có muốn uống chút trà không? Muốn thì ra xin mấy ngài quý tộc kia kìa.

– Quý tộc nào ở đây cơ chứ? Chẳng có quý tộc quý tai gì sất. Bọn chúng cũng chẳng hơn gì tụi mình đâu, – một tù nhân ngồi xó nhà từ nãy đến giờ chưa hé răng nửa lời chợt cất giọng ảm đạm lên tiếng.

– Tôi rất muốn uống một chén trà, nhưng ngặt nỗi tôi thấy ngượng chẳng dám mở lời. Tôi vẫn còn sĩ diện chán, – gã tù có đôi môi trễ xuống cất lời, vừa nhìn tôi với vẻ mặt đầy thiện cảm.

– Nếu anh thích thì tôi sẽ pha cho một chén. Anh có muốn uống không nào? – tôi hỏi.

– Lại còn hỏi có muốn hay không nữa chứ? Có khùng mới chê trà, – hắn nói rồi lững thững bước tiến về phía bàn.

– Cứ nghĩ mà xem! Lúc được tự do thì chẳng thèm ăn gì ngoài súp bắp cải với bánh mì đen, thế mà vừa vào tù lại đòi uống trà hệt như một quý ông chính hiệu, – gã tù với giọng điệu ảm đạm lại tiếp tục chì chiết.

– Ở đây chẳng ai uống trà bao giờ chắc? – tôi hỏi hắn; nhưng hắn chẳng thèm đoái hoài, cho rằng tôi không đáng để mở miệng trả lời.

– Bánh mì trắng đây, bánh mì trắng đây; ai mua không nào?

Một tù nhân trẻ tuổi đang xách một cái túi lưới đựng đầy bánh calachi (một loại bánh nướng), thứ mà hắn định đem đi rao bán trong nhà tù. Cứ bán được mười chiếc thì thợ làm bánh lại cho hắn một chiếc coi như tiền công vất vả. Chính chiếc bánh thứ mười ấy là phần mà hắn trông cậy vào để làm bữa tối cho mình.

– Bánh mì trắng đây, bánh mì trắng đây, – hắn vừa bước chân vào nhà bếp vừa ra rả rao, – bánh mì trắng Moskva nóng hổi đây. Tao rất muốn tọng sạch tụi nó vào bụng lắm chứ, ngặt nỗi tao lại cần tiền, cực kỳ nhiều tiền cơ. Nào các chú em, chỉ còn độc một chiếc cuối cùng dành cho đứa nào còn bú sữa mẹ thôi đấy nhé.

Lời kêu gọi hướng về tình mẫu tử ấy khiến tất cả mọi người bật cười sảng khoái, và thế là vài chiếc bánh mì trắng đã được mua sạch.

– Này, – hắn nói tiếp, – tay Gazin đang nung nấu uống say túy lúy theo cái kiểu chẳng giống ai rồi, đúng là phạm thượng thật đấy. Lại còn chọn đúng cái thời điểm oái oăm này nữa chứ. Nhỡ cái lão có "tám con mắt" ấy mà xuất hiện — chúng ta phen này khối việc phải giấu giếm đây.

– Hắn ta say lắm rồi à?

– Ừ, lại còn dở chứng cáu kỉnh — chẳng tài nào bảo ban được nữa rồi.

– Thế thể nào cũng có màn thượng cẳng chân hạ cẳng tay cho mà xem?.

– Bọn họ đang nhắc đến ai thế nhỉ? – tôi quay sang hỏi gã người Ba Lan ngồi bên cạnh.

– Nhắc đến Gazin ấy mà. Hắn là một gã tù chuyên buôn lậu rượu mạnh. Cứ hễ kiếm được chút tiền từ nghề tay trái đó là hắn nướng sạch vào rượu đến đồng kopeck cuối cùng; lúc bình thường thì hắn ta hiền lành chán, nhưng hễ đã say xỉn vào là bản chất thật lại lòi ra hết. Hắn cầm dao tấn công bất kỳ ai cho đến khi nào bị tước khí giới mới thôi.

– Thế họ chế ngự hắn bằng cách nào?.

– Chừng mười tên lao vào đè nghiến hắn ra rồi nện cho hắn một trận tơi bời hoa lá hệt như nện một bao tải khoai tây cho đến khi hắn bất tỉnh nhân sự mới thôi. Lúc hắn đã thoi thóp sau trận đòn, họ khiêng hắn lên giường ván rồi quắp chiếc áo khoác ngắn trùm kín mít lên người hắn.

– Nhưng nhỡ họ đánh chết hắn thì sao?

– Người khác thì có lẽ đã bỏ mạng rồi, chứ hắn thì không đâu. Sức vóc hắn trâu bò lắm; hắn là kẻ khỏe nhất trong tất cả các tù nhân. Thể lực của hắn rắn chắc đến mức chỉ đúng một ngày sau khi chịu trận đòn nhừ tử đó là hắn lại đứng phắt dậy khỏe mạnh như vâm.

– Xin anh làm ơn cho tôi biết, – tôi tiếp tục cất tiếng hỏi gã người Ba Lan, – tại sao những con người này lại cứ bo bo giữ phần ăn của mình, trong khi đồng thời lại tỏ ra ghen tị với tách trà của tôi thế nhỉ?

– Chẳng dính dáng gì đến chén trà của anh cả đâu. Bọn họ đang ganh tị với anh đấy chứ. Chẳng phải anh là một quý ông hay sao? Anh chẳng có điểm nào giống với họ cả. Bọn họ chỉ chực chờ kiếm chuyện gây gổ với anh cốt để hạ nhục anh mà thôi. Anh vẫn chưa lường hết được những phiền toái mà mình sẽ phải hứng chịu đâu. Đối với những kẻ như chúng ta, sống ở chốn này chẳng khác nào chịu cực hình. Cuộc sống của chúng ta đâm ra khổ sở gấp đôi, và chỉ có một bản lĩnh vững vàng mới giúp người ta thích nghi nổi với nó. Anh sẽ còn bị quấy rầy và hành hạ đủ điều chỉ vì chuyện ăn uống với ấm trà của mình đấy. Mặc dù số lượng những kẻ tự mua thức ăn riêng và uống trà hằng ngày không phải là ít, bọn họ có quyền làm điều đó, còn anh thì không.

Hắn đứng phắt dậy và bỏ đi khỏi bàn chỉ vài phút sau đó. Những lời dự báo của hắn đã bắt đầu ứng nghiệm.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.