Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 468 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 2
Bệnh Xá (Tiếp Theo).

❊ ❊ ❊

Các bác sĩ thường đến thăm các buồng bệnh vào buổi sáng, khoảng mười một giờ; họ xuất hiện cùng một lúc thành một đoàn, đi đầu là vị y sĩ trưởng. Trước đó một tiếng rưỡi, vị y sĩ thông thường đã đi một lượt khám bệnh. Anh là một thanh niên trầm lặng, luôn nhã nhặn và ân cần, rất được lòng các tù nhân và rất tinh thông y thuật; họ chỉ chê anh một điều duy nhất là "quá mềm yếu." Thực ra, anh hoàn toàn không phải là người cởi mở, anh có vẻ bối rối trước mặt chúng tôi, đôi khi đỏ mặt và thay đổi khẩu phần ăn theo lời đề nghị đầu tiên của bệnh nhân. Tôi nghĩ anh sẵn sàng cho họ bất kỳ loại thuốc nào họ muốn: xét về mọi mặt, anh là một thanh niên xuất sắc.

Ở Nga, một bác sĩ thường giành được tình cảm và sự tôn trọng của người dân, và điều đó hoàn toàn có lý, theo những gì tôi đã tận mắt chứng kiến. Tôi biết rằng lời nói của tôi có vẻ là một nghịch lý, nhất là khi tính đến sự hoài nghi của chính những người dân này đối với thuốc ngoại và bác sĩ ngoại; thực tế là, ngay cả khi mắc bệnh nặng, họ vẫn thích năm này qua năm khác tìm đến các mụ đồng cốt, hoặc dùng các bài thuốc của bà gia (những thứ vốn dĩ không nên coi thường), hơn là đến khám bác sĩ hay vào bệnh xá. Thật ra, những định kiến này chủ yếu có thể quy cho những nguyên nhân không dính dáng gì đến y học, đó là sự hoài nghi của người dân đối với bất cứ thứ gì mang tính chất chính thống và hành chính; cũng không được quên rằng người bình dân bị dọa dẫm và có thành kiến với các bệnh xá bởi những câu chuyện kể, thường là vô lý, về những điều kinh khủng kỳ quái diễn ra bên trong đó. Tuy nhiên, có lẽ những câu chuyện này cũng có một phần sự thật làm nền tảng.

Nhưng điều khiến họ xa lánh hơn cả chính là bầu không khí Đức hóa của các bệnh xá, ý nghĩ rằng trong lúc ốm đau họ sẽ được chăm sóc bởi những người ngoại quốc, sự khắc nghiệt của chế độ ăn kiêng, sự nhẫn tâm của các y tá và bác sĩ, việc mổ xẻ và khám nghiệm tử thi, v.v. Hơn nữa, người bình dân còn suy tính rằng họ sẽ được chăm sóc bởi những kẻ thuộc tầng lớp quý tộc—vì theo quan điểm của họ, các bác sĩ thuộc giới quý tộc. Một khi họ đã quen biết các vị ấy (chắc chắn vẫn có những ngoại lệ, nhưng rất hiếm), nỗi sợ hãi của họ sẽ tiêu tan. Thành công này phải quy cho các bác sĩ của chúng ta, đặc biệt là những người trẻ tuổi, phần lớn họ đều biết cách giành lấy sự tôn trọng và tình cảm của người dân. Giờ đây tôi đang nói về những gì chính tôi đã thấy và trải nghiệm trong nhiều trường hợp và ở nhiều nơi khác nhau, và tôi nghĩ mọi chuyện ở đâu cũng thế. Tại một số vùng đất xa xôi, các bác sĩ nhận quà cáp, trục lợi từ bệnh xá của họ và bỏ bê bệnh nhân; đôi khi họ còn quên cả y thuật của mình. Điều này chắc chắn có xảy ra; nhưng tôi đang nói về đa số, những người được truyền cảm hứng bởi tinh thần ấy, xu hướng cao cả đang tái sinh y thuật. Còn đối với những kẻ bội giáo, những con sói đội lốt cừu, chúng có thể tự biện hộ và đổ lỗi cho hoàn cảnh sống của mình; nhưng chúng thật vô lý và không thể tha thứ, nhất là khi chúng không còn lòng nhân đạo; chính lòng nhân đạo, sự nhã nhặn và lòng trắc ẩn huynh đệ của người bác sĩ mới là những phương thuốc hiệu nghiệm nhất cho bệnh nhân. Đã đến lúc phải chấm dứt những lời than vãn dửng dưng về hoàn cảnh bao quanh chúng ta. Có thể có chút sự thật trong lời than vãn đó, nhưng một tên xảo quyệt biết tự lo cho thân mình thì chẳng bao giờ quên đổ lỗi cho hoàn cảnh xung quanh khi hắn muốn tội lỗi của mình được tha thứ—nhất là khi hắn viết lách hoặc ăn nói một cách hùng hồn.

Tôi lại đi lạc đề rồi; tôi chỉ muốn nói rằng người bình dân hoài nghi và không thích chủ nghĩa quan liêu cùng các bác sĩ của Chính phủ, chứ không phải bản thân các bác sĩ; nhưng qua sự quen biết cá nhân, nhiều định kiến sẽ tiêu tan.

Bác sĩ của chúng tôi thường dừng lại trước giường của từng bệnh nhân, hỏi han anh ta một cách nghiêm túc và chăm chú, rồi kê đơn thuốc men, thuốc nước, v.v. Đôi khi anh nhận ra rằng kẻ giả vờ đau ốm thực ra chẳng bệnh tật gì sất; hắn đến để nghỉ ngơi sau những giờ lao động cực nhọc, và được ngủ trên một chiếc nệm trong căn phòng ấm áp, dễ chịu hơn nhiều so với những tấm ván trần trụi trong căn phòng canh gác ẩm ướt giữa một đám đông những kẻ xanh xao, suy sụp đang chờ xét xử. Ở Nga, các tù nhân trong Trại Tạm giam hầu như lúc nào cũng suy sụp, điều đó cho thấy tình trạng tinh thần và vật chất của họ thậm chí còn tồi tệ hơn cả những phạm nhân lao động khổ sai.

Trong các trường hợp giả bệnh, bác sĩ của chúng tôi thường ghi chép bệnh nhân mắc chứng febris catharalis, và đôi khi cho phép hắn ở lại bệnh xá một tuần. Ai nấy đều bật cười trước thứ febris catharalis này, vì ai cũng biết đó là một công thức ngầm hiểu giữa bác sĩ và bệnh nhân nhằm ám chỉ chẳng có bệnh tật gì cả. Thường thì tên khỏe mạnh lợi dụng lòng trắc ẩn của bác sĩ cứ ì ra trong bệnh xá cho đến khi bị tống cổ ra ngoài bằng vũ lực. Bác sĩ của chúng tôi lúc đó rất đáng xem. Bối rối trước sự bướng bỉnh của tù nhân, anh không muốn nói thẳng thừng rằng hắn đã khỏi bệnh và đưa cho hắn phiếu xuất viện, mặc dù anh có quyền đuổi hắn đi mà không cần giải thích dù chỉ một lời trên giấy bằng cách ghi hai từ sanat. est. Đầu tiên anh sẽ bóng gió rằng đã đến lúc phải đi, rồi sau đó mới van xin hắn rời đi.

“Anh phải đi chứ, anh biết là mình đã khỏi bệnh rồi mà, và chúng tôi chẳng còn chỗ cho anh đâu, ở đây chật chội lắm, v.v.”

Cuối cùng, vì quá xấu hổ không thể ở lại thêm nữa, bệnh nhân đành đồng ý ra đi. Vị y sĩ trưởng, dẫu trắc ẩn và công minh (các bệnh nhân rất quý mến ông), lại nghiêm khắc và quyết đoán hơn vị y sĩ thông thường của chúng tôi đến vô cùng. Trong một số trường hợp, ông tỏ ra sự nghiêm khắc không thương tiếc, chính điều đó lại càng khiến ông giành được sự tôn trọng của các phạm nhân. Ông luôn bước vào phòng với sự tháp tùng của tất cả các bác sĩ trong bệnh xá, khi các trợ lý của ông đi thăm tất cả các giường bệnh và chẩn đoán từng trường hợp cụ thể; ông dừng lại lâu nhất ở giường của những người bệnh nặng, và luôn có những lời động viên dành cho họ. Ông không bao giờ đuổi những phạm nhân mang theo chứng febris catharalis về ngay; nhưng nếu một kẻ trong số họ cứ cố bám trụ lại bệnh xá, ông sẽ xác nhận rằng người đó đã khỏi bệnh. “Nào,” ông thường nói, “anh đã được nghỉ ngơi rồi; giờ thì đi đi, không được phép làm càn nữa.”

Những kẻ khăng khăng đòi ở lại trước hết là những phạm nhân đã kiệt sức vì lao động ngoài đồng án dưới cái nắng gay gắt của mùa hè, hoặc những tù nhân bị kết án đánh đòn. Tôi nhớ đã có lúc họ buộc phải tỏ ra vô cùng cứng rắn, chỉ để tống cổ cho bằng được một kẻ trong số đó. Hắn đến để chữa trị một căn bệnh về mắt nào đó khiến đôi mắt đỏ ngầu; hắn phàn nàn rằng mình bị đau nhói ở mi mắt. Hắn là một ca vô phương cứu chữa; nào là đắp thuốc, dán cao, đỉa hút máu, chẳng có thứ gì giúp ích được cho hắn; và cơ quan bị bệnh cứ thế giữ nguyên tình trạng cũ.

Rồi các bác sĩ chợt nhận ra rằng căn bệnh này chỉ là giả vờ, vì chứng viêm chẳng nặng hơn mà cũng chẳng khá lên; và họ nhanh chóng hiểu ra rằng một vở kịch đang được diễn ra, mặc dù bệnh nhân nhất quyết không thừa nhận. Hắn là một chàng trai khôi ngô, diện mạo không đến nỗi nào, dù mang lại cảm giác khó chịu cho tất cả các bạn tù; hắn đa nghi, ủ dột, đầy tính giả dối và chẳng bao giờ dám nhìn thẳng vào mặt ai; hắn cũng luôn tách biệt ra một góc như thể đang hoài nghi tất cả chúng tôi. Tôi nhớ nhiều người đã sợ rằng hắn sẽ làm hại ai đó.

Khi còn là lính, hắn từng phạm một tội trộm cắp nhỏ, bị bắt và bị kết án một nghìn roi, sau đó phải chuyển vào một đại đội kỷ luật.

Để trì hoãn thời khắc chịu hình phạt, như tôi đã nói, các tù nhân có thể làm những chuyện không thể tin nổi. Vào đêm trước ngày phán quyết, họ sẽ đâm dao vào một trong số những kẻ cai quản hoặc vào bạn tù, để rồi sẽ bị xét xử lại vì tội danh mới này, qua đó kéo dài hình phạt thêm một hoặc hai tháng. Đối với họ, việc hình phạt bị nhân đôi hay nhân ba chẳng thấm tháp gì nếu họ trốn tránh được lần này. Điều họ khao khát là bằng bất cứ giá nào trì hoãn tạm thời khoảnh khắc khủng khiếp đó, bởi vì tim gan họ đã hoàn toàn rệu rã.

Nhiều bệnh nhân cho rằng kẻ đau mắt ấy cần phải được canh chừng, kẻo trong cơn tuyệt vọng hắn sẽ ám sát ai đó vào ban đêm; nhưng chẳng có biện pháp phòng ngừa nào được thực hiện, thậm chí ngay cả bởi những kẻ nằm ngủ cạnh hắn. Tuy nhiên, người ta nhận ra rằng hắn thường dùng vữa trát tường và cả những thứ khác nữa để xát vào mắt, nhằm khiến đôi mắt trông có vẻ đỏ ngầu mỗi khi bác sĩ đi khám bệnh; cuối cùng, y sĩ trưởng đã dọa sẽ chữa trị cho hắn bằng một đường chỉ xuyên da.

Khi căn bệnh kháng cự lại mọi biện pháp điều trị thông thường, các bác sĩ quyết định thử một phương thuốc mạnh mẽ, dẫu có phần đau đớn. Nhưng khốn nỗi gã khốn kiếp ấy lại không muốn khỏi bệnh, hắn hoặc là quá bướng bỉnh, hoặc là quá hèn nhát; bởi vì, dù thủ thuật được đề xuất có đau đớn đến đâu đi nữa, thì nó cũng không thể so sánh được với hình phạt bằng roi.

Thủ thuật này bao gồm việc túm lấy phần gáy của bệnh nhân, nhấc lớp da lên, kéo ngược nó lại hết mức có thể và thực hiện một đường rạch kép trên đó, qua bằng một bó sợi bông dày bằng ngón tay. Mỗi ngày vào một giờ cố định, bó sợi này được kéo qua kéo lại để vết thương liên tục mưng mủ và không thể lành lại; gã khốn khổ ấy đã phải chịu đựng sự tra tấn gây ra nỗi đau đớn khủng khiếp này trong suốt mấy ngày liền.

Cuối cùng hắn cũng đành đồng ý rời khỏi bệnh xá. Chưa đầy một ngày, mắt hắn đã hoàn toàn lành lặn; và ngay khi cổ họng hắn khỏi hẳn, hắn được tống vào phòng canh gác và ngày hôm sau phải rời đi để nhận một nghìn roi đầu tiên.

Khoảnh khắc trước một hình phạt như thế thật đau đớn biết bao; đau đớn đến mức có lẽ tôi đã sai lầm khi gán tội hèn nhát cho những phạm nhân tỏ ra sợ hãi nó.

Nó chắc chắn phải khủng khiếp lắm; đến mức các phạm nhân sẵn sàng đánh cược chịu hình phạt gấp đôi gấp ba, chỉ để trì hoãn nó mà thôi. Tuy nhiên, tôi đã từng nhắc đến những phạm nhân tự nguyện muốn rời bệnh xá trước khi những vết roi từ đợt đánh đòn đầu tiên kịp lành, cốt để nhận nốt phần còn lại cho xong chuyện. Bởi vì cuộc sống trong phòng canh gác quả thực tồi tệ hơn nhiều so với trong nhà tù khổ sai.

Thói quen chịu đòn roi trong một số trường hợp giúp mang lại sự gan dạ và quyết đoán cho các phạm nhân. Những kẻ đã bị đánh đòn nhiều lần đều đã trở nên chai lì cả về thể xác lẫn tâm hồn, để rồi cuối cùng coi hình phạt đó chỉ là một sự cố khó chịu chẳng còn gì phải sợ hãi nữa.

Một trong số các phạm nhân thuộc phân khu đặc biệt của chúng tôi là một người Tatar cải đạo, tên là Alexander, hay Alexandrina theo cách gọi đùa bỡn của mọi người trong nhà tù khổ sai; chính anh ta đã kể cho tôi nghe về việc mình từng phải nhận 4.000 roi như thế nào. Anh chẳng bao giờ nhắc đến hình phạt này với vẻ gì ngoài sự buồn cười và tiếng cười sảng khoái; nhưng anh ta đã thề một cách rất nghiêm túc rằng nếu bản thân không được nuôi dưỡng trong bộ tộc của mình từ thuở ấu thơ bằng roi vọt — và những vết sẹo chi chít trên lưng anh, những thứ nhất quyết không chịu biến mất, chính là bằng chứng hùng hồn — thì anh chẳng đời nào chịu đựng nổi 4.000 roi đó. Anh ca ngợi nền giáo dục bằng roi gậy mà mình từng nhận được.

“Tôi bị đánh vì những chuyện cỏn con nhất, hỡi Alexander Petrovitch,” anh kể vào một buổi tối khi chúng tôi đang ngồi quây quần bên đống lửa. “Tôi bị đánh không vì lý do gì suốt mười lăm năm trời, từ tận những năm tháng đầu đời mà tôi còn nhớ được, và một ngày bị đánh mấy bận. Bất cứ ai thích cũng có thể đánh tôi; để rồi cuối cùng, nó chẳng còn để lại chút ấn tượng nào đối với tôi nữa.”

Tôi không rõ vì cơ sự gì mà anh ta lại trở thành lính, bởi có lẽ anh ta đã nói dối, và thực chất vốn là một kẻ đào ngũ kiêm lang thang. Nhưng tôi nhớ có lần anh kể về nỗi sợ hãi tột cùng ập đến khi anh bị kết án 4.000 roi vì tội giết một viên sĩ quan của mình.

“Tôi tự nhủ: ‘Chắc chắn chúng sẽ trừng trị mình nặng tay đây, và dẫu có quen chịu đòn roi đi nữa, có lẽ mình cũng sẽ bỏ mạng tại chỗ mất. Quỷ tha ma bắt! 4.000 roi chứ ít gì; thêm nữa, toàn bộ các sĩ quan đang vô cùng tức tối với tôi vì vụ này.’ Tôi thừa biết rằng mọi chuyện sẽ chẳng ‘êm đềm’ chút nào đâu. Thậm chí tôi còn tin chắc mình sẽ chết dưới những trận roi. Tôi quyết định chịu phép báp-têm. Tôi tự nhủ rằng có lẽ khi đó họ sẽ tha đánh mình, dù sao thì cũng đáng để thử vận may, dẫu mấy người bạn tù đã bảo tôi rằng việc đó chẳng ích gì đâu. Nhưng tôi lại nghĩ: ‘Ai mà biết được chứ? Biết đâu họ sẽ rủ lòng thương, sẽ trắc ẩn với một tín đồ Cơ đốc giáo hơn là một kẻ theo đạo Hồi.’ Họ đã làm phép báp-têm cho tôi và đặt tên tôi là Alexander; nhưng bất chấp điều đó, tôi vẫn phải lãnh đủ trận đòn; họ không tha cho tôi dù chỉ một roi; tuy nhiên, tôi cũng rất cáo già. Tôi tự nhủ: ‘Cứ đợi đấy, tao sẽ cho tụi mày sập bẫy hết’; và anh có tin không, Alexander? Tôi đã lừa được tất cả bọn chúng đấy. Tôi biết cách giả vờ làm một xác chết; không phải là tôi trông hoàn toàn bất động, mà là trông giống như đang hấp hối đến nơi rồi. Chúng dẫn tôi ra trước tiểu đoàn để nhận một nghìn roi đầu tiên; da thịt tôi nóng bừng lên, tôi bắt đầu tru tréo. Chúng giáng tiếp một nghìn roi thứ hai, và tôi tự nhủ: ‘Thế là hết đời ta rồi.’ Tôi đã mất hết ý thức, đôi chân tưởng như gãy vụn, thế là tôi ngã quỵ xuống đất với ánh mắt dại dội của một thây ma. Khuôn mặt tím tái, miệng sùi bọt mép, tôi ngưng thở hẳn. Khi bác sĩ đến, ông ấy bảo tôi đã cận kề cái chết. Tôi được khiêng vào bệnh xá, và lập tức tỉnh lại như chết đi sống lại. Thêm hai lần nữa chúng lôi tôi đi đánh đòn. Trông bọn chúng tức tối làm sao! Lần nào tôi cũng qua mặt được tất cả. Tôi nhận nghìn roi thứ ba, rồi lại ‘chết’ tiếp. Thề có đức tin, khi chúng giáng cho tôi nghìn roi cuối cùng, mỗi nhát quất cứ ngỡ như nhân lên làm ba, tựa như có con dao đâm thẳng vào tim. Ồ, chúng đánh tôi dã man làm sao! Chúng quá đỗi khắc nghiệt với tôi. Ôi, cái ngàn roi chết tiệt thứ tư ấy! Nó nặng ký bằng cả ba ngàn roi trước cộng lại. Giả như tôi đợi đến khi chỉ còn cách 200 roi nữa mới ngã ra giả chết, chắc chắn chúng sẽ tùng xẻo tôi luôn mất; nhưng chúng chẳng thể tóm thóp được tôi đâu. Tôi cứ thế chơi trò mèo vờn chuột với chúng hết lần này đến lần khác, bởi lúc nào bọn chúng cũng tưởng tôi đã đứt bóng rồi, và ngẫm lại thì làm sao chúng có thể nghĩ khác được cơ chứ? Ngay cả bác sĩ cũng đoan chắc là như vậy. Thế nhưng với 200 roi cuối cùng ấy, dẫu chúng có quất mạnh đến đâu đi nữa — dù chúng có nặng bằng 2.000 roi đi chăng nữa — tôi cũng mặc kệ và chỉ cười vào mặt chúng. Tại sao ư? Bởi vì từ thủa nhỏ, tôi đã lớn lên dưới ngọn roi rồi. Giờ thì tôi vẫn khỏe mạnh và đang sống nhăn ra đây; nhưng mà đời tôi cũng đã ăn đòn chán chê rồi,” anh lặp lại với vẻ mặt dửng dưng khi kết thúc câu chuyện. Nói đoạn, anh dường như đang hồi tưởng lại và đếm nhẩm số đòn roi mà mình từng gánh chịu.

Sau một thoáng im lặng, anh nói: “Tôi chẳng thể đếm xuể, mà bất cứ ai khác cũng vậy thôi; chẳng có con số nào đủ để mà đếm đâu.” Anh nhìn tôi, rồi phá lên cười — một nụ cười hồn nhiên và tự nhiên đến mức tôi không tài nào kìm được mà mỉm cười đáp lại.

“Anh có biết không, hỡi Alexander Petrovitch, cứ mỗi khi đêm về chợp mắt là tôi lại mơ thấy mình đang bị đánh đòn. Chẳng bao giờ tôi mơ thấy thứ gì khác cả.” Quả thực, anh hay mớ ngủ và thường đánh thức cả những tù nhân khác.

“Mày tru tréo cái quái gì thế, đồ quỷ sứ?” họ thường mắng anh như vậy.

Gã đàn ông vạm vỡ, cường tráng này, người thấp đậm, chừng bốn mươi tư tuổi, lanh lẹn, diện mạo coi được, sống hòa thuận với tất cả mọi người, chỉ có điều rất thích "táy máy" cầm nhầm đồ của người khác và kết quả là hay bị ăn đòn vì tật đó. Nhưng mà phạm nhân nào trong nhà tù của chúng tôi hễ ăn cắp là đều bị nện nhừ tử vì tội trộm cắp cả.

Tôi muốn bổ sung vào những lời nhận xét này rằng, tôi luôn cảm thấy ngạc nhiên trước bản tính vô cùng đôn hậu, sự thiếu vắng hoàn toàn lòng hằn thù mà những con người bất hạnh này dùng để kể về hình phạt của họ, cũng như về những kẻ cai quản việc đó. Trong những câu chuyện này, dẫu thường khiến tim tôi đập thình thịch, người ta lại chẳng thể tìm thấy dù chỉ là một bóng dáng của căm hận hay oán thù; họ cười cợt những gì mình từng gánh chịu hệt như những đứa trẻ.

Tuy nhiên, sự việc lại không diễn ra như vậy với M—tçki khi anh kể về hình phạt của mình. Vì không phải là quý tộc, anh đã bị kết án đánh đòn. Anh chưa từng bao giờ đả động đến chuyện đó với tôi, và khi tôi gặng hỏi xem có đúng thế không, anh chỉ đáp lại bằng hai từ ngắn ngủi nhưng với vẻ đau đớn hiện rõ trên mặt và chẳng thèm nhìn tôi. Cùng lúc đó, mặt anh đỏ bừng lên, và khi ngước mắt lên, tôi thấy ngọn lửa đang bùng cháy trong đôi mắt ấy, trong khi đôi môi anh run rẩy vì phẫn nộ. Tôi cảm nhận được rằng anh sẽ không quên, và chẳng bao giờ có thể quên được trang sử này trong cuộc đời mình. Trái lại, các bạn tù của chúng ta nhìn chung (dẫu trường hợp của họ có thể là ngoại lệ) lại nhìn nhận những hoạn nạn của bản thân qua một lăng kính hoàn toàn khác. Đôi khi tôi thầm nghĩ, thật không tài nào hiểu nổi khi họ có thể ý thức được tội lỗi của mình mà lại không thừa nhận tính công minh của hình phạt; nhất là khi những tội ác ấy hướng về phía bạn tù chứ không phải chống lại các quan chức cai quản. Phần lớn bọn họ chẳng hề thừa nhận tội lỗi của mình. Tôi đã nói rồi, tôi chưa từng nhận thấy dù chỉ một chút hối hận nào ở họ, ngay cả khi tội ác được thực hiện nhắm vào những kẻ cùng giai cấp. Còn đối với những tội ác chống lại giới quan chức, họ thậm chí còn chẳng buồn nhắc đến. Dường như đối với những trường hợp đó, họ có những quan điểm đặc biệt của riêng mình. Họ coi những chuyện đó chỉ là những tai nạn do định mệnh, do số trời đưa đẩy, thứ mà họ vô tình vướng vào như hệ quả của một sự bốc đồng bất thường nào đó. Tên tù nhân luôn tự biện minh cho những tội ác hắn gây ra nhằm vào cấp trên; hắn chẳng mảy may bận tâm đến điều đó. Nhưng hắn thừa nhận rằng vị quan chức không thể chia sẻ góc nhìn của mình, và hệ quả là hắn đương nhiên phải chịu phạt, để rồi sau đó đôi bên xem như huề.

Cuộc chiến giữa bộ máy cai quản và tù nhân là một cuộc đấu vô cùng khắc nghiệt từ cả hai phía. Điều phần lớn giúp tên tội phạm tự tha thứ cho bản thân chính là niềm tin chắc nịch rằng những người dân nghèo khổ nơi hắn sinh ra và lớn lên sẽ thấu hiểu và tha bổng cho hắn. Hắn tin chắc rằng người bình dân sẽ không coi hắn là một kẻ đã hỏng người, trừ phi tội ác của hắn thực sự nhắm vào những người cùng tầng lớp, nhắm vào những người anh em của mình. Hắn hoàn toàn bình thản về điều đó; được sự yểm trợ của lương tâm, hắn sẽ không đánh mất sự tĩnh lặng trong tâm hồn, và đó mới là điều cốt lõi. Hắn cảm thấy dưới chân mình là mảnh đất vững chãi, và chẳng hề căm ghét roi da là mấy sau khi đã nếm trải nó. Hắn biết rằng đó là điều không thể tránh khỏi, và tự an ủi bản thân rằng mình không phải là kẻ đầu tiên hay cuối cùng chịu đòn. Liệu người lính có căm thù tên lính Thổ mà anh ta đang giao chiến không? Hoàn toàn không! Thế nhưng anh ta vẫn chém, vẫn băm vằm, vẫn tước đoạt mạng sống của kẻ thù đó thôi.

Hơn nữa, không thể nghĩ rằng tất cả những câu chuyện kể này đều được thốt ra với thái độ dửng dưng và lạnh lùng.

Mỗi khi cái tên Jerebiatnikof được nhắc đến, đó luôn là sự phẫn nộ. Tôi chỉ làm quen với viên sĩ quan này trong thời gian đầu nằm bệnh xá — tất nhiên là thông qua những lời kể của các tù nhân. Sau đó, có lần tôi tận mắt nhìn thấy hắn khi hắn đang chỉ huy đội canh gác tại nhà tù khổ sai; hắn độ ba mươi tuổi, rất mập mạp và cường tráng, với đôi má phúng phính xệ xuống hai bên, hàm răng trắng trẻo và nợm cười dễ sợ. Chỉ nhìn qua là người ta nhận ra ngay hắn chẳng phải là tuýp người hay suy nghĩ. Hắn tìm thấy niềm vui tột cùng trong việc hành hình và đánh đòn, mỗi khi hắn phải giám sát hình phạt. Tôi phải nói ngay rằng các sĩ quan khác đều coi Jerebiatnikof là một con quái vật, và các tù nhân cũng nghĩ vậy. Đó là trong những ngày tháng tốt đẹp thuở trước, tuy chẳng phải là quá xa xôi, nhưng người ta đã bắt đầu khó lòng tin nổi rằng lại có những kẻ đao phủ lại cảm thấy hoan hỉ với công việc của chúng. Nhưng nói chung, những đòn roi thường được giáng xuống mà chẳng mang theo chút nhiệt tình nào.

Viên trung úy này là một ngoại lệ, và hắn thực sự tìm thấy niềm vui cùng sự thích thú trong hình phạt. Hắn có một niềm đam mê với nó, và ưa chuộng nó vì chính bản chất của nó; hắn tìm kiếm ở môn nghệ thuật này những cảm giác phấn khích kỳ quái nhằm kích thích cái tâm hồn đê tiện của mình. Một tù nhân được dẫn đến pháp trường. Jerebiatnikof là viên sĩ quan giám sát buổi thi hành án. Bố trí một hàng dài binh lính tay cầm những ngọn roi nặng trịch, hắn đi dọc theo hàng quân với vẻ mặt mãn nguyện và khích lệ từng người làm tròn bổn phận — dù là một cách tận tâm hay theo cách khác — và đám lính từ lâu đã hiểu chữ "cách khác" ấy ngầm ám chỉ điều gì. Tên tội phạm được lôi ra. Nếu hắn chưa biết mặt Jerebiatnikof, nếu hắn chưa nắm được bí mật của cái trò mèo này, viên trung úy sẽ giở với hắn ngón đòn sau đây — một trong những phát minh của Jerebiatnikof, vô cùng tinh vi trong lĩnh vực này. Tên tù nhân, với tấm lưng trần trụi và bị đám hạ sĩ quan trói chặt vào phần báng của một khẩu súng trường để rồi sau đó lôi hắn đi suốt chiều dài con phố “Đường Xanh”. Hắn van xin viên sĩ quan chỉ huy bằng một giọng ai oán và đẫm nước mắt, cầu xin đừng đánh hắn quá đau, đừng nhân đôi hình phạt bằng bất kỳ sự tàn nhẫn quá đà nào.

“Bẩm quý ngài!” kẻ khốn khổ gào lên, “xin hãy rủ lòng thương, đối xử với con như tình anh em, để con có thể cầu nguyện Chúa suốt cuộc đời này cho ngài. Xin đừng hủy hoại con, hãy tỏ lòng từ bi!”

Jerebiatnikof chờ có thế. Hắn bèn hoãn việc hành hình lại, và bắt chuyện với tên tù nhân bằng một giọng điệu đầy cảm xúc, trắc ẩn.

“Nhưng này anh bạn,” hắn sẽ nói, “tôi phải làm sao đây? Chính luật pháp trừng phạt anh cơ mà — là luật pháp đấy chứ.”

“Bẩm quý ngài! Ngài muốn thế nào chẳng được; xin hãy rủ lòng thương cho con.”

“Anh thực sự nghĩ rằng tôi không thương xót anh sao? Anh nghĩ việc nhìn thấy anh bị đánh đòn là niềm vui sướng đối với tôi chắc? Tôi cũng là một con người chứ bộ? Trả lời tôi xem, tôi có phải là con người không hả?”

“Dạ thưa quý ngài, chắc chắn rồi ạ. Chúng con biết các sĩ quan là cha và chúng con là những đứa con. Xin hãy là một người cha đáng kính đối với con,” tên tù nhân van xin, khi nhìn thấy chút hy vọng có thể thoát khỏi hình phạt.

“Thế thì, anh bạn ạ, hãy tự mình suy xét xem. Anh có bộ óc để suy nghĩ, anh biết tôi là con người, tôi phải rủ lòng thương xót với anh, dẫu anh có là kẻ tội lỗi đi chăng nữa.”

“Bẩm quý ngài nói hoàn toàn đúng ạ.”

“Ừ, tôi phải khoan hồng cho anh dẫu anh có tội lỗi tày trời đi nữa. Nhưng kẻ trừng phạt anh không phải là tôi, mà là luật pháp. Tôi phục vụ Chúa và Tổ quốc, và hệ quả là tôi sẽ phạm một trọng tội nếu làm giảm nhẹ hình phạt do luật pháp quy định. Cứ nghĩ mà xem!”

“Bẩm quý ngài!”

“Nào, tôi phải làm sao đây? Cứ nghĩ mà xem, tôi thừa biết mình đang làm trái phép, nhưng thôi kệ, mọi chuyện sẽ diễn ra đúng như ý anh muốn; tôi sẽ rủ lòng thương xót, anh sẽ chỉ bị trừng phạt nhẹ nhàng thôi. Nhưng nếu thực sự có lần tôi làm thế, nếu tôi tỏ lòng khoan dung, nếu tôi phạt nhẹ anh, anh sẽ nghĩ rằng lần sau tôi cũng sẽ rộng lượng như vậy, rồi anh sẽ lại giở những thói điên rồ ra cho mà xem. Anh nghĩ sao về điều đó?”

“Bẩm quý ngài, xin hãy cứu lấy con! Trước ngai vàng của Đấng Tối Cao, con xin thề là——”

“Thôi, thôi; anh hãy thề là sẽ cư xử cho đúng mực đi.”

“Xin Chúa phù hộ cho con chết ngay khoảnh khắc này và cả kiếp sau nữa.”

“Đừng thề thốt kiểu đó, mang tội đấy; tôi sẽ tin nếu anh hứa danh dự với tôi.”

“Bẩm quý ngài.”

“Thôi được, nghe đây, tôi sẽ rủ lòng thương vì những giọt nước mắt của anh, những giọt nước mắt của một kẻ mồ côi, bởi vì anh là trẻ mồ côi mà, phải thế không?”

“Mồ côi cả cha lẫn mẹ, bẩm quý ngài, con chỉ có một thân một mình trên cõi đời này.”

“Ừ, vì những giọt nước mắt mồ côi của anh nên tôi rủ lòng thương vậy,” hắn nói thêm, bằng một giọng tràn ngập cảm xúc đến nỗi tên tù nhân không ngớt lời tạ ơn Chúa vì đã gửi đến cho hắn một vị sĩ quan tốt bụng nhường này.

Đoàn người diễu hành tiến ra, tiếng trống khua vang, đám lính vung vẩy hung khí. “Đánh mạnh vào!” Jerebiatnikof gào lên từ tận đáy phổi, “đánh nó đi! thiêu đốt nó đi! lột da sống nó đi! Mạnh nữa lên! Mạnh nữa! Quất mạnh vào thằng mồ côi này! Trị nó đi, đồ khốn nạn.”

Bọn lính dồn toàn lực giáng những đòn roi xuống tấm lưng của kẻ khốn khổ — kẻ đang trợn trừng đôi mắt tóe lửa và tru tréo lên, trong khi Jerebiatnikof cứ thế chạy theo sát gót phía trước hàng quân, hai tay ôm sườn cười sặc sụa — hắn thở hồng hộc đến mức suýt không đứng vững nổi. Hắn cảm thấy hạnh phúc. Hắn thấy trò đó thật buồn cười. Thỉnh thoảng người ta lại nghe thấy tiếng cười vang dội đáng sợ của hắn, miệng không dứt lặp đi lặp lại: “Đánh nó đi! Nện chết tươi nó đi! Đồ cướp ngày này! Thằng mồ côi này!”

Hắn còn biên soạn thêm các biến thể cho trò tiêu khiển này nữa. Tên tù nhân được đưa đến để chịu hình phạt. Hắn van xin viên trung úy rủ lòng thương. Lần này Jerebiatnikof không thèm giả nhân giả nghĩa nữa; hắn tỏ ra thẳng thắn với tên tù nhân.

“Này anh bạn thân mến, tôi sẽ phạt anh đúng mức độ xứng đáng, nhưng tôi có thể ban cho anh một ân huệ. Tôi sẽ không trói anh vào báng súng nữa, anh sẽ được đi theo một kiểu mới mẻ hơn, anh chỉ việc cắm đầu cắm cổ chạy thật nhanh dọc theo hàng quân, dĩ nhiên là mỗi ngọn roi vẫn sẽ quất trúng anh, nhưng mọi chuyện sẽ kết thúc nhanh hơn đấy. Anh thấy thế nào, có muốn thử không?”

Tên tù nhân, sau khi lắng nghe với đầy rẫy sự hoài nghi và ngờ vực, tự nhủ: Biết đâu cách này lại đỡ tệ hơn cách kia. Nếu mình chạy hết sức bình sinh, mọi chuyện sẽ qua mau hơn một chút, và có lẽ không phải mọi ngọn roi đều quất trúng mình đâu.

“Dạ được, thưa quý ngài, con đồng ý.”

“Tôi cũng đồng ý. Nào, làm việc của các anh đi,” viên trung úy hét lớn với đám lính. Hắn thừa biết trước rằng chẳng có ngọn roi nào tha cho tấm lưng của kẻ khốn khổ kia đâu; tên lính nào dám đánh trượt chắc chắn sẽ biết bản thân phải đối mặt với hậu quả gì.

Tên tù nhân cố gắng cắm cổ chạy dọc theo con phố “Đường Xanh”, nhưng hắn chưa chạy qua nổi mười lăm tên thì những ngọn roi đã trút xuống tấm lưng còm cõi của hắn như mưa đá; khiến gã khốn khổ phải thét lên và ngã quỵ xuống hệt như vừa dính đạn.

“Không, bẩm quý ngài, con thà chịu đòn theo cách thông thường còn hơn,” hắn nói, cố gắng gượng đứng dậy với khuôn mặt tái mét và hoảng sợ. Trong khi đó, Jerebiatnikof — kẻ đã biết thừa cái kết của vở kịch này từ trước — đang ôm sườn cười phá lên.

Nhưng tôi không thể kể hết những trò tiêu khiển do chính hắn phát minh ra, cũng như tất cả những gì người ta đồn đại về hắn.

Các bạn tù của tôi còn kể về một tên Trung úy Smekaloff, kẻ từng đảm nhiệm chức vụ Chỉ huy trưởng trước khi vị Thiếu tá hiện tại của chúng tôi chuyển đến. Họ nhắc đến Jerebiatnikof với sự dửng dưng, không căm ghét nhưng cũng chẳng hề ca tụng những chiến tích lẫy lừng của hắn. Họ không hề tán dương hắn, mà chỉ thuần túy khinh bỉ, trong khi nhắc đến cái tên Smekaloff thì cả nhà tù lại bùng lên một bản đồng ca ngợi ca. Viên Trung úy này hoàn toàn không ưa việc trừng phạt bằng roi vọt; ở con người hắn không hề có lấy một nét tính cách nào giống như Jerebiatnikof. Làm sao mà các tù nhân lại có thể nhớ về những hình phạt của hắn — dẫu chúng có khắc nghiệt đến đâu — với sự thỏa mãn ngọt ngào đến thế cơ chứ. Làm thế nào mà hắn lại có thể làm vừa lòng họ cơ chứ. Làm cách nào mà hắn giành được sự ái mộ mà hắn chắc chắn đang thụ hưởng?

Các bạn tù của chúng tôi, giống như người Nga nói chung, rất dễ quên đi những nỗi đớn đau tra tấn nếu họ được nghe một lời nói êm ái; tôi đang nói về chính hiệu ứng đó mà không cần phải phân tích hay mổ xẻ nó. Do đó, việc chiếm lấy tình cảm của một dân tộc như vậy và trở nên nổi tiếng quả thực không hề khó khăn. Trung úy Smekaloff đã đạt được sự ái mộ đó, và mỗi khi những hình phạt do chính tay ông ta chỉ đạo được nhắc tới, người ta luôn đả động đến chúng với một thứ tình cảm nhất định.

“Ông ấy hiền như một người cha,” các tù nhân đôi khi thì thầm, khi họ thở dài so sánh ông với vị thủ lĩnh hiện tại — gã Thiếu tá đã lên thay thế chỗ của ông.

Ông là một con người đơn giản, và có cách đối nhân xử thế nhân hậu riêng. Có những vị chỉ huy vốn dĩ bản tính hiền lành và khoan dung, nhưng lại chẳng hề được lòng ai và hay bị đem ra cười cợt; trong khi đó, Smekaloff lại khéo léo xoay sở thế nào để tất cả các tù nhân đều dành cho ông một sự kính trọng đặc biệt; điều này xuất phát từ những phẩm chất bẩm sinh, thứ mà những ai sở hữu nó đôi khi còn chẳng tài nào hiểu nổi. Thật là một điều kỳ lạ! Có những con người chẳng hề hiền lành chút nào, thế nhưng lại có tài năng biến bản thân trở nên được mến mộ; họ không hề khinh miệt những con người đứng dưới quyền lực của mình. Tôi nghĩ đó chính là nguyên nhân tạo nên sự ái mộ này. Họ không hề mang cái vẻ trịch thượng của giới quý tộc; họ không có thứ cảm giác “phân biệt giai cấp”; họ phảng phất một thứ “mùi” rất dân dã; họ vốn là người có thân thế, và người dân chỉ cần ngửi qua là nhận ra ngay. Họ sẵn sàng làm mọi thứ vì những con người như thế; họ sẵn sàng đổi một kẻ nhân đạo và dịu dàng nhất để lấy một vị chỉ huy vô cùng nghiêm khắc, miễn là kẻ sau sở hữu thứ “mùi” đặc trưng này, và nhất là khi người đó lại còn hào sảng theo cách riêng của mình. Ồ! Khi ấy thì ông ta trở thành vô giá.

Như tôi đã nói, Trung úy Smekaloff đôi khi ra lệnh những hình phạt vô cùng khắc nghiệt. Nhưng ông dường như giáng những đòn đó theo cách khiến các tù nhân chẳng hề giữ lại chút oán hận nào đối với ông. Ngược lại, họ nhớ lại những vụ đánh đòn của ông với những tiếng cười; ông không thường xuyên trừng phạt, bởi ông chẳng có chút trí tưởng tượng nghệ thuật nào cả. Ông chỉ phát minh ra đúng một trò đùa thực tế, duy nhất một trò đùa đã đem lại tiếng cười cho ông suốt gần một năm trời trong nhà tù khổ sai của chúng tôi. Trò đùa này rất được lòng ông, có lẽ bởi vì đó là trò duy nhất ông có, và nó cũng không thiếu phần hóm hỉnh.

Smekaloff tự mình đứng ra giám sát các vụ hành quyết, vừa pha trò suốt quãng thời gian đó vừa trêu chọc tên tù nhân khi ông tra hỏi hắn về những chuyện chẳng ăn nhập vào đâu, chẳng hạn như chuyện đời tư cá nhân của hắn. Ông làm điều đó chẳng vì ác ý gì, mà đơn giản vì ông thực sự muốn tìm hiểu về hoàn cảnh của gã đó mà thôi. Một chiếc ghế được mang ra cho ông, kèm theo những ngọn roi sẽ dùng để trừng phạt tên tù nhân. Viên Trung úy ngồi xuống và châm chiếc tẩu dài của mình; tên tù nhân van xin ông.

“Thôi đi cậu bạn, nằm xuống đi nào. Có chuyện gì mà phải xoắn thế?”

Tên tù nhân thở dài rồi rướn người nằm dài xuống đất.

“Cậu đọc chữ có trôi chảy không?”

“Dạ thưa quý ngài, có chứ ạ; con đã chịu phép báp-têm, và được dạy chữ từ hồi còn bé.”

“Thế thì đọc đoạn này xem.”

Tên tù nhân vốn đã biết thừa mình phải đọc cái gì và biết rõ cái kết của màn đọc sách này sẽ ra sao, bởi vì trò đùa này đã bị lặp lại hơn ba mươi lần rồi; nhưng Smekaloff cũng thừa biết rằng tên tù nhân chẳng hề bị hắn lừa phỉnh, giống như đám lính đang cầm ngọn roi lơ lửng trên tấm lưng của kẻ khốn khổ kia vậy. Tên tù nhân bắt đầu đọc; đám lính cầm roi đứng im phăng phắc chờ đợi. Smekaloff thậm chí còn ngừng hút thuốc, giơ cao tay lên và chờ đợi một từ khóa đã được ấn định từ trước. Đúng ngay từ khóa ấy — một từ mang nghĩa kép có thể được hiểu là hiệu lệnh xuất phát — viên Trung úy liền phất tay, và trận đòn roi chính thức bắt đầu. Viên Trung úy phá lên cười, và đám lính xung quanh ông cũng cười theo; kẻ đang quất roi thì cười và cả kẻ đang chịu đòn cũng cười nốt.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.