Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 467 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 11
Kỳ Nghỉ Giáng Sinh

❊ ❊ ❊

Kỳ nghỉ đang đến gần. Vào đêm trước ngày lễ trọng đại ấy, các tù nhân hầu như không phải đi làm. Những ai được phân công vào xưởng may và một vài người khác vẫn đi làm như bình thường; nhưng họ trở về trại giam hầu như ngay sau đó, theo nhóm nhỏ hoặc đi lẻ.

Sau bữa trưa, không ai làm việc nữa. Từ sáng sớm, phần lớn các tù nhân đều bận rộn với công việc riêng của mình chứ không màng đến việc của ban quản giáo. Người thì lo chuẩn bị mua rượu mạnh, kẻ thì xin phép đi thăm bạn bè, hoặc điòi lại những khoản tiền nhỏ còn thiếu do công việc họ đã làm trước đó. Baklouchin cùng những tù nhân tham gia biểu diễn đang cố gắng thuyết phục một số người quen, hầu như toàn là lừa đảo hay gia nhân của các sĩ quan, kiếm hộ họ những bộ trang phục cần thiết. Vài người đi lại với vẻ bận rộn cốt để ra điều mình cũng có việc làm. Họ chẳng có khoản tiền nào để mà nhận, thế mà trông cứ như đang chờ được phát lương. Tóm lại, ai nấy đều có vẻ mong chờ một sự đổi thay nào đó. Khoảng chiều tối, những tay lính già chuyên làm hộ sai vặt cho tù nhân mang về đủ loại thực phẩm—thịt, lợn sữa, và ngỗng. Nhiều tù nhân, kể cả những kẻ giản dị và tằn tiện nhất, sau khi gom góp từng xu kopeck suốt cả năm, đều nghĩ rằng họ nên tiêu bớt một ít vào ngày hôm đó để có thể đón đêm Giáng sinh một cách thật xứng đáng. Ngày hôm sau đối với các tù nhân còn là một dịp lễ lớn hơn nữa, một ngày nghỉ mà họ đáng được hưởng theo quy định của pháp luật. Các tù nhân không phải đi làm vào ngày hôm ấy. Cả năm chẳng có lấy ba ngày nào như thế.

Và hơn thế nữa, biết bao hồi ức hẳn đang xáo động tâm hồn những kẻ khốn cùng ấy khi ngày lễ thiêng liêng đang đến gần! Từ thuở ấu thơ, những người bình dân vẫn luôn lưu giữ đại lễ ấy trong ký ức. Họ hẳn đã nhớ nhung với biết bao nỗi đau đớn và dằn vặt những ngày mà công việc được gác lại, được quây quần trong vòng tay gia đình. Sự kính cẩn của các tù nhân đối với ngày lễ ấy mang một nét gì đó thật uy nghiêm. Những kẻ nát rượu hầu như không có; gần như ai nấy đều mang vẻ nghiêm nghị và có thể nói là đăm chiêu, dẫu phần lớn họ chẳng có việc gì làm. Kể cả những kẻ chè chén say sưa nhất cũng giữ vẻ mặt nghiêm túc. Tiếng cười dường như bị cấm đoán. Một thứ tâm trạng nhạy cảm đến mức dễ bực bội bao trùm khắp nhà tù; và nếu có ai vô tình làm ảnh hưởng đến sự tĩnh lặng chung, người đó sẽ sớm bị nhắc nhở bằng những tiếng la hét và chửi rủa. Kẻ ấy bị lên án cứ như thể hắn đã phạm tội bất kính với chính ngày lễ vậy.

Tâm trạng này của các tù nhân thật đáng chú ý, thậm chí còn làm tôi cảm động. Bên cạnh sự tôn kính bẩm sinh dành cho ngày đại lễ, họ linh cảm rằng việc tuân thủ ngày lễ ấy giúp họ được hòa chung với phần còn lại của thế giới; rằng họ không phải là những kẻ tội đồ bị xã hội từ bỏ và ruồng rẫy hoàn toàn. Những niềm vui thường lệ diễn ra trong nhà tù cũng như ngoài xã hội. Họ cảm nhận được tất cả những điều đó. Tôi đã thấy, và tự mình hiểu được điều ấy.

Akim Akimitch đã chuẩn bị rất chu đáo cho ngày lễ. Anh không có ký ức gia đình, vì vốn là một đứa trẻ mồ côi, sinh ra trong một mái nhà xa lạ và bị tống vào quân ngũ khi mới mười lăm tuổi. Anh chưa từng nếm trải niềm vui lớn lao nào, bởi từ trước đến nay vẫn sống một cuộc đời đều đặn, khuôn phép trong nỗi sợ vi phạm các quy tắc áp đặt lên mình; anh cũng chẳng phải là người quá đạo đức, bởi sự nề nếp đã ngấm vào máu đã bóp nghẹt trong anh mọi cảm xúc con người, mọi niềm đam mê hay sở thích, dù là tốt hay xấu. Do đó, anh chuẩn bị đón Giáng sinh mà chẳng hề nao núng hay bận tâm thái quá. Anh không bị dằn vặt bởi bất kỳ ký ức đau đớn hay vô ích nào. Anh làm mọi việc với sự chuẩn xác được yêu cầu trong việc chấp hành nhiệm vụ, và cốt để hoàn thành nghi lễ một cách tươm tất một lần cho xong. Hơn nữa, anh cũng chẳng màng suy ngẫm về ý nghĩa quan trọng của ngày này, chưa từng bận óc về nó, ngay cả khi đang thực hiện các nhiệm vụ được giao với sự tỉ mỉ đến mức thành kính. Nếu ngày hôm sau anh được ra lệnh làm ngược lại với những gì đã làm vào tối hôm trước, anh vẫn sẽ tuân lệnh với sự phục tùng tuyệt đối. Chỉ có một lần trong đời, một lần và duy nhất một lần, anh muốn hành động theo ý mình—và vì thế mà anh đã bị đày đi lao động khổ sai.

Bài học đó đã không trôi qua một cách vô ích, dường như số phận đã định sẵn là anh chẳng bao giờ hiểu được lỗi lầm của mình. Anh đã khắc ghi nguyên tắc đạo đức hữu ích này: không bao giờ suy luận về bất cứ điều gì vì tâm trí anh vốn không đủ sức để phán xét. Đặt trọn niềm tin mù quáng vào các nghi thức, anh nhìn con lợn sữa mà anh đã nhồi hạt kê rồi tự tay quay lấy (vì anh cũng có đôi chút hoa tay nấu nướng) với một sự kính trọng, cứ như thể đó không phải là một con lợn sữa bình thường có thể mua và quay bất cứ lúc nào, mà là một sinh linh đặc biệt sinh ra dành riêng cho ngày Giáng sinh. Có lẽ từ thuở bé thơ, anh đã quen nhìn thấy trên bàn ăn một con lợn sữa vào ngày đó, và anh đã kết luận rằng lợn sữa là thứ không thể thiếu để mừng lễ cho phải đạo. Tôi chắc chắn rằng nếu chẳng may vào ngày hôm đó mà không được ăn món thịt đặc biệt này, anh sẽ bị dằn vặt bởi sự hối hận suốt cả đời vì đã không làm tròn bổn phận.

Cho đến tận sáng ngày Giáng sinh, anh vẫn mặc chiếc áo vét cũ kỹ và chiếc quần sờn rách đã lâu. Lúc đó tôi mới biết rằng anh đã cẩn thận cất giấu trong chiếc rương của mình bộ quần áo mới được phát từ bốn tháng trước, và anh chưa từng mặc nó lấy một lần, cốt để diện nó lần đầu tiên vào đúng ngày Giáng sinh. Anh đã làm đúng như vậy. Tối hôm trước, anh lấy bộ đồ mới ra khỏi rương, giở ra, ngắm nghía, phủi sạch, thổi bay những hạt bụi nhỏ, và khi chắc chắn rằng nó hoàn hảo, anh có lẽ đã mặc thử vào người. Bộ đồ vừa vặn với anh một cách hoàn hảo; tất cả các món trang phục đều rất hợp nhau. Chiếc áo ghi lê cài kín cổ, phần cổ áo cứng và đứng như bìa giấy giữ cho cằm anh ngay ngắn ở đúng vị trí. Trang phục mang phong cách quân ngũ; và Akim Akimitch khi khoác lên mình bộ đồ ấy đã mỉm cười mãn nguyện, quay qua quay lại, không giấu vẻ tự đắc trước một chiếc gương nhỏ viền mạ vàng.

Chỉ có một chiếc cúc áo ghi lê có vẻ lệch chỗ; Akim Akimitch nhận ra ngay và lập tức chỉnh lại cho đúng. Anh mặc thử chiếc áo vét thêm lần nữa và thấy nó không chê vào đâu được. Sau đó, anh cẩn thận xếp gọn đồ đạc lại như cũ, với tâm trạng thỏa mãn, anh khóa chúng vào rương cho đến ngày hôm sau. Đầu anh đã được cạo sát; nhưng sau khi soi kỹ, Akim Akimitch đi đến kết luận là nó chưa đạt chuẩn, tóc anh đã mọc lởm chởm ít nhiều. Thế là anh lập tức đến gặp viên “Quản lý” để được cạo lại cho đúng quy định. Thực ra chẳng ai thèm ngó ngàng đến anh vào ngày hôm tới, nhưng anh hành động một cách tận tâm chỉ để làm tròn mọi bổn phận của mình. Sự cẩn trọng này—sợ rằng dù chỉ là một chiếc cúc nhỏ nhất, một sợi chỉ trên quân hàm, hay một chút tua rua nào bị lệch lạc—đã khắc sâu vào tâm trí anh như một nghĩa vụ bức thiết, và vào trái tim anh như hình ảnh của trật tự hoàn hảo nhất có thể đạt được. Là một trong những tay cự trào trong khu nhà giam, anh lo việc mang cỏ khô về rải dưới sàn; các khu nhà khác cũng làm như vậy. Tôi không rõ tại sao, nhưng cứ đến dịp Giáng sinh là người ta lại rải cỏ khô trên nền nhà.

Ngay sau khi hoàn tất công việc, Akim Akimitch đọc kinh cầu nguyện, ngả lưng lên giường và chìm vào giấc ngủ ngon lành như một đứa trẻ, để có thể thức dậy sớm nhất có thể vào ngày hôm sau. Các tù nhân khác cũng làm như vậy. Phải nói thêm rằng tất cả bọn họ đều đi ngủ, và đi ngủ sớm hơn mọi ngày. Họ gác lại công việc tối thường nhật vào ngày hôm ấy. Còn chuyện đánh bài thì chẳng ai dám hó hé lấy một lời; ai nấy đều hồi hộp ngóng chờ buổi sáng hôm sau.

Cuối cùng thì buổi sáng ấy cũng đến. Từ sáng sớm, khi trời còn chưa tỏ, tiếng trống vang lên, và viên hạ sĩ có nhiệm vụ điểm danh tù nhân đã chúc họ một mùa Giáng sinh an lành. Các tù nhân đáp lại anh ta bằng giọng điệu niềm nở, thân thiện và gửi lại lời chúc tương tự. Akim Akimitch cùng nhiều người khác, những ai có ngỗng và lợn sữa, sau khi vội vã đọc xong kinh nguyện liền chạy ra nhà bếp để xem thực phẩm của mình ra sao và chúng đang được nấu nướng thế nào.

Qua những khung cửa sổ nhỏ của khu nhà giam, bị che khuất một nửa bởi băng tuyết, người ta có thể nhìn thấy ánh lửa rực hồng trong bóng tối từ hai gian bếp nơi sáu chiếc lò đang được đốt đỏ lửa. Ngoài sân trời hãy còn tối mịt, các tù nhân, người quấn nửa chiếc áo choàng lông quanh vai, kẻ mặc chỉnh tề, đang hối hả rảo bước về phía nhà bếp. Trong khi đó, một số ít người đã ghé qua những hàng bán rượu. Đó là những kẻ thiếu kiên nhẫn, nhưng họ cư xử rất phải phép, có lẽ còn tốt hơn cả những ngày thường; chẳng có tiếng cãi vã hay lăng mạ nào vang lên, ai nấy đều hiểu rằng đây là một ngày trọng đại, một dịp lễ lớn. Các tù nhân thậm chí còn sang thăm các khu nhà giam khác để chúc mừng Giáng sinh những người cùng cảnh ngộ; hôm đó giữa họ dường như tồn tại một thứ tình bằng hữu nào đó. Tôi xin nhân tiện nhắc lại rằng các tù nhân hầu như chẳng bao giờ có tình bạn thân thiết thực sự. Rất hiếm khi thấy hai người tâm sự với nhau như ở ngoài đời. Quan hệ giữa chúng tôi nhìn chung thường lạnh lùng và cộc cằn. Trừ một vài ngoại lệ hiếm hoi, đó là phong cách chung được áp dụng và duy trì.

Tôi bước ra khỏi khu nhà giam giống như những người khác. Trời bắt đầu muộn. Những vì sao đang nhạt dần, một làn sương mờ lạnh giá bốc lên từ mặt đất, và những làn khói cuộn tròn bay lên từ các ống khói. Vài tù nhân tôi gặp trên đường đã niềm nở chúc tôi một Giáng sinh an lành. Tôi cảm ơn và chúc lại họ. Một vài người trong số đó chưa từng nói chuyện với tôi trước đây.

Gần nhà bếp, một tù nhân ở dãy nhà giam quân sự, khoác áo da cừu trên vai, tiến lại phía tôi. Nhận ra tôi, hắn gọi lớn từ giữa sân: “Alexander Petrovitch.” Hắn chạy về phía tôi. Tôi đứng lại chờ. Đó là một chàng trai trẻ với khuôn mặt tròn, ánh mắt hiền lành và tính tình vốn không mấy cởi mở. Từ khi tôi tới đây, hắn chưa từng nói chuyện với tôi và có vẻ như chưa bao giờ chú ý đến tôi. Về phần mình, tôi cũng chẳng biết tên hắn là gì. Khi đến gần, hắn đứng trân trân trước tôi, mỉm cười ngây ngô nhưng với nét mặt vô cùng hạnh phúc.

“Anh muốn gì thế?” Tôi hỏi, không khỏi ngạc nhiên.

Hắn vẫn đứng đó, tiếp tục mỉm cười và nhìn chằm chằm mà không trả lời câu hỏi của tôi.

“Thì... hôm nay là ngày Giáng sinh mà,” hắn lẩm bẩm.

Hắn hiểu rằng mình chẳng còn gì để nói nữa, bèn vội vã bước vào nhà bếp.

Tôi phải nói thêm rằng sau sự việc đó, chúng tôi hầu như không bao giờ gặp lại và cũng không bao giờ trò chuyện với nhau nữa.

Xung quanh những chiếc lò bếp đang bốc cháy phừng phừng, các tù nhân chen chúc, xô đẩy lẫn nhau. Ai nấy đều canh chừng phần ăn của riêng mình. Các đầu bếp đang chuẩn bị bữa tối, sẽ được dọn sớm hơn bình thường một chút. Dù rất nhiều người muốn ăn ngay, nhưng chẳng ai dám ăn trước giờ quy định; bởi vì cần phải giữ ý tứ trước mặt những người khác. Chúng tôi đang đợi vị linh mục, và mùa chay trước lễ Giáng sinh sẽ chưa thể kết thúc cho đến khi ngài tới.

Trời vẫn chưa hẳn đã sáng hẳn khi người ta đã nghe thấy tiếng viên hạ sĩ hét vang từ đằng sau cánh cổng chính của nhà trại:

“Nhà bếp đây; nhà bếp đây.”

Những tiếng gọi ấy lặp đi lặp lại không ngừng trong khoảng hai tiếng đồng hồ. Các đầu bếp được gọi đến để nhận những món quà được mang tới từ khắp nơi trong thị trấn với số lượng khổng lồ: ổ bánh mì trắng, bánh nướng nhỏ, bánh quy giòn, bánh kếp và đủ loại bánh ngọt khác nhau. Tôi nghĩ chẳng có chủ tiệm nào trong cả thị trấn lại không gửi chút quà đến cho những “kẻ bất hạnh”. Trong số những món quà đó có những thứ vô cùng sang trọng, bao gồm rất nhiều loại bánh làm bằng bột mì hảo hạng. Cũng có những món rất đạm bạc, chẳng hạn như những chiếc bánh mì tròn trịa trị giá hai kopecks một chiếc, và vài chiếc bánh mì nâu phủ một lớp kem chua mỏng. Đó là những tấm lòng của người nghèo gửi cho người nghèo, mà để mua được chúng, họ thường phải dốc cạn đồng xu kopecks cuối cùng của mình.

Tất cả những món quà ấy đều được đón nhận với lòng biết ơn như nhau, chẳng màng đến giá trị lớn nhỏ hay người tặng là ai. Khi nhận quà, các tù nhân đều cởi mũ cúi đầu thật thấp để cảm ơn người tặng, chúc họ một Giáng sinh an lành, rồi mang đồ ăn vào nhà bếp.

Khi đã gom được một số lượng lớn bánh mì và bánh ngọt, các bậc trưởng tộc của từng khu nhà giam được gọi tới, và họ có trách nhiệm chia đều toàn bộ số quà đó thành các phần bằng nhau cho tất cả các đội. Việc phân chia không hề gây ra bất kỳ sự phản kháng hay phẫn nộ nào. Mọi việc được tiến hành một cách trung thực và công bằng. Akim Akimitch, được sự trợ giúp của một tù nhân khác, chia phần được phân phối cho khu nhà của chúng tôi và đưa cho mỗi người phần của mình. Ai nấy đều hài lòng. Không có bất kỳ phản đối nào từ ai cả. Chút ghen tị nhỏ nhặt cũng không hề xuất hiện, và chẳng ai có ý định lừa gạt người khác.

Khi công việc ở nhà bếp hoàn tất, Akim Akimitch thành kính sửa soạn trang phục cho mình với một vẻ mặt vô cùng trang nghiêm. Anh cài từng chiếc cúc áo ghi lê một cách hết sức tỉ mỉ. Sau khi đã mặc xong bộ đồ mới, anh tiến hành cầu nguyện, việc này chiếm của anh khá nhiều thời gian. Rất nhiều tù nhân hoàn thành nghĩa vụ tôn giáo của họ, nhưng phần lớn là những người lớn tuổi. Những thanh niên trẻ tuổi hầu như không bao giờ cầu nguyện. Điều tối đa họ làm là làm dấu thánh khi đứng dậy khỏi bàn ăn, và điều đó chỉ xảy ra vào các ngày lễ.

Akim Akimitch đến gặp tôi ngay khi cầu nguyện xong để gửi những lời chúc tốt đẹp quen thuộc. Tôi mời anh dùng trà, và anh đáp lễ bằng cách mời tôi ăn một ít lợn sữa của mình. Một lúc sau, Petroff đến để gửi những lời chúc tụng thông thường. Tôi nghĩ anh ta đã uống chút rượu, và dù có vẻ muốn nói rất nhiều điều, anh ta chẳng nói được mấy. Anh ta đứng trước mặt tôi vài giây rồi quay lại nhà bếp.

Lúc này, vị linh mục đang được mong đợi ở dãy nhà giam quân sự. Dãy nhà này không được xây dựng giống như các dãy khác. Giường ngủ được bố trí dọc theo các bức tường chứ không nằm ở giữa phòng như những nơi khác, nhờ đó mà phần giữa phòng trống trải hoàn toàn. Nó có lẽ được sắp xếp như vậy để trong trường hợp cần thiết, việc tập trung tù nhân sẽ trở nên dễ dàng hơn. Một chiếc bàn nhỏ đã được chuẩn bị ở giữa phòng, trên đặt một bức tranh thánh, phía trước có thắp một ngọn đèn dầu nhỏ.

Cuối cùng thì vị linh mục cũng đến, mang theo cây thánh giá và nước thánh. Ngài cầu nguyện và tụng kinh trước bức tranh thánh, sau đó quay về phía các tù nhân, những người lần lượt tiến lên hôn thánh giá. Linh mục sau đó đi qua tất cả các khu nhà giam, rảy nước thánh khắp nơi. Khi đến nhà bếp, ngài khen ngợi ổ bánh mì của nhà tù, vốn rất nổi tiếng trong thị trấn. Các tù nhân lập tức bày tỏ mong muốn gửi tặng ngài hai ổ bánh mì mới ra lò, hãy còn bốc khói, và một lính già được giao nhiệm vụ mang thẳng đến nhà ngài. Các tù nhân đi theo sau cây thánh giá với lòng kính cẩn y như lúc họ đón nhận nó. Gần như ngay sau đó, viên Quản lý và Chỉ huy trại xuất hiện. Viên Chỉ huy rất được yêu quý và thậm chí là được kính trọng. Ông đi một vòng qua các khu nhà giam cùng với viên Quản lý, chúc các tù nhân Giáng sinh an lành, bước vào nhà bếp và nếm thử món súp bắp cải. Hôm đó súp rất ngon. Mỗi tù nhân được phát gần một cân thịt, ngoài ra còn có hạt kê, và chắc chắn là bơ không hề bị tiếc rẻ. Viên Quản lý tiễn viên Chỉ huy ra tận cửa, rồi ra lệnh cho các tù nhân bắt đầu dùng bữa tối. Ai nấy đều cố gắng tránh để bản thân rơi vào tầm ngắm của viên Quản lý. Họ không thích ánh mắt cay độc, soi mói từ phía sau cặp kính của hắn khi hắn đi lang thang từ trái sang phải, có vẻ như đang tìm kiếm một lỗi lầm nào đó để trừng phạt, một tội danh nào đó để trị tội.

Chúng tôi bắt đầu bữa tối. Món lợn sữa của Akim Akimitch được quay chín tới mức hoàn hảo. Tôi mãi không tài nào hiểu nổi vì sao chỉ năm phút sau khi viên Quản lý rời đi, nơi đây đã biến thành một đám tù nhân say khướt, trong khi chừng nào hắn còn ở đó thì mọi người hoàn toàn bình tĩnh. Giờ đây, những khuôn mặt đỏ bừng, rạng rỡ xuất hiện khắp nơi, và chẳng mấy chốc những cây đàn balalaika [đàn ba-la-lai-ca của Nga] đã vang lên. Tiếp theo là anh chàng người Ba Lan nhỏ con mang theo cây đàn vĩ cầm, được một tù nhân hảo tâm thuê trọn ngày để chơi những điệu nhạc khiêu vũ rộn ràng. Cuộc trò chuyện trở nên sôi nổi và ồn ào hơn, nhưng bữa tối kết thúc mà không có sự cố lớn nào xảy ra. Ai nấy đều đã ăn uống thỏa thuê. Một vài người lớn tuổi, những tù nhân có tư tưởng nghiêm túc, lập tức đi ngủ. Akim Akimitch cũng vậy, có lẽ anh cho rằng đi ngủ sau bữa tối vào các ngày lễ là một bổn phận phải làm.

Lão “tín đồ cũ” đến từ Starodoub, sau khi chợp mắt một lúc, bèn trèo lên nóc lò sưởi, mở cuốn sách ra và cầu nguyện suốt cả ngày cho đến tận tối muộn không ngừng nghỉ. Hắn nói rằng cảnh tượng trụy lạc trơ trẽn như vậy khiến hắn cảm thấy đau đớn. Tất cả những người gốc Circassia đều rời khỏi bàn ăn. Họ nhìn đám đông say xỉn này với vẻ tò mò nhưng phảng phất nét kinh tởm. Tôi gặp Nourra.

“Aman, aman,” hắn thốt lên với một nỗi phẫn nộ chân thành, vừa nói vừa lắc đầu. “Thật là một sự xúc phạm đối với thánh Allah!”

Isaiah Fomitch với vẻ mặt kiêu ngạo và bướng bỉnh bèn thắp một ngọn nến ở góc phòng ưa thích của mình, rồi cặm cụi làm việc để chứng tỏ rằng trong mắt hắn đây chẳng phải là ngày lễ. Rải rác khắp nơi, những sòng bài được dựng lên. Các tù nhân không sợ đám lính già, nhưng người ta vẫn cắt cử người canh chừng phòng hờ viên hạ sĩ bất ngờ bước vào. Tuy nhiên, lão ta cũng làm lơ chẳng thèm nhìn thấy gì. Sĩ quan phiên gác đi tuần tổng cộng ba lần. Các tù nhân, nếu đang say xỉn, liền lập tức trốn đi. Những lá bài biến mất trong chớp mắt. Tôi có cảm giác rằng hắn đã quyết định phớt lờ mọi hành vi vi phạm nhỏ nhặt. Say xỉn không phải là tội trong ngày hôm đó. Dần dần, ai nấy đều trở nên vui vẻ ít nhiều. Rồi những vụ cãi vã bắt đầu nổ ra. Tuy nhiên, phần lớn tù nhân vẫn giữ được bình tĩnh, họ đứng xem và cười đùa trước những kẻ đã say mèm. Một số người uống đến mức vô độ.

Gazin đắc thắng vô cùng. Hắn đi lại với vẻ mặt tự mãn bên cạnh chiếc giường ngủ của mình, bên dưới đó hắn đã giấu những chai rượu mạnh trước đó từng được chôn vùi dưới lớp tuyết sau khu nhà giam ở một nơi bí mật. Hắn mỉm cười đầy ẩn ý khi thấy khách khứa kéo đến nườm nượp. Hắn hoàn toàn bình tĩnh. Hắn chẳng uống giọt nào; bởi vì ý định của hắn là sẽ chè chén vào ngày cuối cùng của kỳ nghỉ, sau khi đã vét sạch túi của những tù nhân khác.

Cơn say khắp khu nhà giam đang trở nên điên cuồng. Tiếng hát cất lên, rồi những bài ca dần nhường chỗ cho những giọt nước mắt. Vài tù nhân đi lại thành từng nhóm, khoác áo da cừu trên vai, gảy những ngón tay đầy kiêu hãnh lên dây đàn balalaika. Một dàn đồng ca gồm tám đến mười người đã được lập nên ở khu vực đặc biệt. Tiếng hát ở đây vô cùng tuyệt vời, hòa quyện cùng tiếng đàn balalaika và guitar.

Những bài ca mang đậm chất dân gian thực sự khá hiếm. Tôi nhớ có một bài được hát rất hay:

Hôm qua tôi, một thiếu nữ,

Đã đi dự tiệc chiêu đãi.

Một khúc biến tấu chưa từng biết đến trước đây được lồng vào. Cuối bài hát, những câu thơ này được nối thêm:

Tại nhà tôi, ngôi nhà của một thiếu nữ,

Mọi thứ đều ngăn nắp đâu vào đấy.

Tôi đã rửa sạch những chiếc thìa,

Tôi đã múc xong nồi súp bắp cải,

Tôi đã lau sạch những tấm ván cửa,

Tôi đã nướng xong những chiếc bánh nhân thịt.

Thứ mà họ hát chủ yếu là những bài hát trong tù; có bài mang tên “Như mọi chuyện đã xảy ra” rất hài hước. Bài hát kể về một kẻ từng vui chơi hưởng lạc, sống như một ông hoàng cho đến khi bị tống vào nhà tù, nơi mà số phận của hắn đã hoàn toàn thay đổi. Một bài hát khác, nổi tiếng đến mức hơi quá đà, kể lể về việc nhân vật chính từng có của cải bạc vạn nhưng giờ đây chẳng còn gì ngoài ngục tù. Dưới đây là một bài ca đích thực của tù nhân:

Ngày hé rạng trên bầu trời,

Chúng ta bị đánh thức bởi tiếng trống.

Lão già mở cánh cửa phòng,

Người canh ngục đến và gọi tên ta.

Không ai nhìn thấy chúng ta sau những bức tường ngục,

Cũng chẳng ai hay chúng ta sống nơi đây ra sao.

Nhưng Chúa Trời, Đấng Sáng Tạo Thiên đàng, vẫn ở bên chúng ta,

Ngài sẽ chẳng để chúng ta phải lụi tàn.

Một bài hát khác còn ảm đạm hơn, nhưng mang giai điệu vô cùng tuyệt diệu, được cất lên với những ca từ vụng về và sai lệch. Tôi chỉ còn nhớ được vài câu:

Đôi mắt ta sẽ chẳng bao giờ còn thấy mảnh đất,

Nơi ta được sinh ra;

Phải chịu đựng những đọa đày chẳng vì tội lỗi,

Sẽ là hình phạt dành cho ta.

Con cú mèo sẽ cất tiếng kêu trên mái nhà,

Và làm vang vọng những âm thanh trong khu rừng thẳm.

Trái tim tôi đã vỡ nát vì đau buồn.

Không, chẳng bao giờ tôi có thể trở về nữa.

Bài hát này thường được cất lên; không phải dưới hình thức đồng ca, mà luôn là đơn ca. Khi công việc kết thúc, một tù nhân bước ra khỏi nhà giam, ngồi bệt xuống bậc cửa, chống cằm trầm ngâm suy tư, rồi cất giọng ngân nga bài ca của mình bằng giọng giả thanh cao vút. Người ta lắng nghe, và hiệu ứng để lại thực sự xé lòng. Một số tù nhân của chúng tôi sở hữu những giọng hát vô cùng đẹp đẽ.

Trong khi đó, trời bắt đầu sập tối. Sự chán chường và nỗi trầm uất chung bắt đầu len lỏi qua làn men say xỉn và những cuộc ăn chơi trác táng. Tên tù nhân mới cách đó một tiếng còn ôm bụng cười nắc nẻ, giờ đây đang sụt sùi khóc lóc trong góc phòng vì quá say; những kẻ khác thì đang ẩu đả, hoặc lang thang vập vược khắp khu nhà giam, mặt cắt không còn giọt máu, tìm kiếm xem mình có thể gây sự với ai. Những con người tội nghiệp ấy đã muốn trải qua ngày đại lễ một cách vui vẻ nhất, nhưng lạy Chúa nhân từ, ngày hôm ấy thật là một chuỗi ngày đau khổ làm sao đối với tất cả bọn họ! Họ đã trải qua nó với niềm hy vọng mơ hồ về một hạnh phúc không bao giờ thành hiện thực. Petroff đã đến gặp tôi hai lần. Vì uống rất ít nên anh ta vẫn bình tĩnh; nhưng cho đến phút cuối cùng, anh ta vẫn mong chờ một điều gì đó mà anh ta chắc mẩm sẽ xảy ra, một điều gì đó thật phi thường và vô cùng lý thú. Dù chẳng nói ra, người ta vẫn có thể nhận thấy điều đó qua ánh mắt của anh ta. Anh ta chạy từ khu nhà giam này sang khu nhà giam khác không mệt mỏi. Thế nhưng chẳng có gì xảy ra cả; chẳng có gì ngoài sự say xỉn toàn tập, những lời lăng mạ ngớ ngẩn của những kẻ say khướt và sự quay cuồng của những cái đầu đang nóng bừng lên.

Sirotkin cũng lang thang khắp nơi, khoác trên mình chiếc áo sơ mi đỏ tinh tươm, đi từ trại này sang trại khác và vẫn điển trai như mọi khi. Hắn ta cũng đang ngóng chờ một điều gì đó xảy ra. Cảnh tượng lúc này trở nên khó chịu đến mức không thể chịu nổi, quả thực là gây buồn nôn. Vẫn có những chuyện buồn cười, nhưng tôi quá buồn rầu để mà thấy vui nổi. Tôi cảm thấy một niềm thương cảm sâu sắc dành cho tất cả những con người này, và cảm thấy nghẹt thở, bức bối giữa chốn ấy. Ở đằng kia, hai tù nhân đang tranh cãi xem ai sẽ là người phải mời người kia một chầu. Cuộc cãi vã kéo dài mãi; họ suýt thì thượng cẳng chân hạ cẳng tay. Một trong hai người đã ôm mối hận với kẻ kia từ lâu lắm rồi. Vừa lắp bắp, hắn vừa phàn nàn và cố gắng chứng minh với bạn mình rằng hắn đã cư xử không phải phép khi vào một năm trước, hắn đã bán một chiếc áo choàng lông mà lại giấu nhẹm số tiền đi. Mọi chuyện còn đi xa hơn thế nữa. Kẻ đi khiếu nại là một chàng trai trẻ cao ráo, cơ bắp cuồn cuộn, tính tình điềm đạm, không hề ngu ngốc chút nào, nhưng hễ cứ say rượu là lại muốn làm thân với tất cả mọi người và trút hết nỗi lòng vào lòng họ. Hắn lăng mạ đối phương với ý định sẽ làm hòa với người ta sau đó. Kẻ còn lại, một gã to con vạm vỡ với khuôn mặt tròn, ranh mãnh như chồn, có lẽ đã uống nhiều hơn bạn mình nhưng trông chỉ hơi ngà ngà say. Tên tù nhân này là kẻ có cá tính và được coi là người giàu có; hắn có lẽ chẳng có hứng thú gì khiêu khích đối phương nên bèn dẫn hắn ra chỗ những kẻ bán rượu. Kẻ mang tâm sự thổ lộ rằng bạn mình đang nợ hắn tiền, và rằng hắn buộc phải mời hắn ta một ly “nếu có chút tự trọng nào của một kẻ đàng hoàng”.

Người bán rượu, với chút nể trọng dành cho khách hàng và một chút khinh miệt đối với kẻ hay thổ lộ (vì hắn đang uống ké tiền của người khác), liền cầm lấy một chiếc ly và rót đầy rượu vodka.

“Không, Stepka, mày phải trả tiền, vì mày đang nợ tao tiền.”

“Tao chẳng thèm tốn nước bọt đôi co với mày nữa đâu,” Stepka đáp.

“Không, Stepka, mày nói dối,” gã bạn tiếp tục, vừa cầm lấy ly rượu do người bán rượu đưa cho. “Mày nợ tao tiền, và mày chắc chẳng còn chút lương tâm nào nữa. Mày chẳng có thứ gì trên người là không đi mượn, và tao nghi ngờ cả đôi mắt trên mặt mày có khi cũng là đồ đi xin nữa đấy. Tóm lại, Stepka ạ, mày đúng là một thằng khốn nạn.”

“Mày lải nhải cái gì thế hả? Nhìn kìa, mày đang làm đổ hết rượu vodka ra rồi kìa.”

“Đã được mời thì sao mày không uống đi?” người bán rượu quát lên với gã hay thổ lộ. “Tao không thể đứng đây chờ đến ngày mai được đâu.”

“Tao uống đây, đừng có sợ. Mày hét lên cái gì chứ? Chúc mừng ngày lễ nhé. Chúc mừng ngày lễ nhé, Stepan Doroveitch,” kẻ kia lịch sự đáp lại, vừa cúi đầu chào tay cầm ly rượu hướng về phía Stepka—người mà chỉ giây trước hắn còn gọi là đồ khốn nạn. “Chúc anh sức khỏe, và mong anh sống thọ một trăm tuổi cộng thêm số tuổi mà anh đã sống đến tận bây giờ nữa.” Hắn ngửa cổ uống cạn, hừ giọng thỏa mãn và lấy tay lau miệng. “Biết bao nhiêu rượu brandy tôi đã nợ,” hắn nghiêm nghị nói với tất cả mọi người, không hướng về riêng ai, “nhưng bây giờ tôi uống xong rồi. Cảm ơn tôi đi, Stepka Doroveitch.”

“Chẳng có gì mà phải cảm ơn cả.”

“À! Mày không chịu cảm ơn hả. Thế thì tao sẽ kể cho tất cả mọi người nghe mày đã đối xử với tao ra sao, hơn nữa mày còn là một thằng khốn nạn.”

“Thế thì tao cũng có khối chuyện để kể về mày đấy, cái đồ nát rượu này,” Stepka ngắt lời, cuối cùng cũng mất kiên nhẫn. “Nghe và chú ý đây. Hãy chia thế giới làm đôi đi. Mày lấy một nửa, tao lấy một nửa. Thế là tao được yên thân.”

“Thế ra mày không chịu trả lại tiền cho tao à?”

“Mày muốn tiền gì chứ, đồ say xỉn?”

“Tiền của tao chứ gì. Đó là mồ hôi nước mắt của tao; là lao động từ đôi bàn tay tao. Mày sẽ phải hối hận vì điều đó ở thế giới bên kia cho mà xem. Mày sẽ bị nướng chín vì năm xu kopecks đó đấy.”

“Biến đi cho quỷ tha ma bắt.”

“Mày đuổi tao đi đâu hả? Tao là ngựa chắc?”

“Cút đi, cút đi.”

“Đồ khốn nạn!”

“Tên tù tội!”

Và những lời lăng mạ qua lại còn tồi tệ hơn cả trước khi họ ghé qua chỗ bán rượu.

Hai người bạn đang ngồi tách biệt trên hai chiếc giường trại. Một người cao lớn, vạm vỡ, béo tốt với khuôn mặt đỏ bừng—trông giống hệt một tay đồ tể. Hắn đang chực khóc; vì hắn rất dễ xúc động. Người kia cao, gầy, kiêu ngạo, với chiếc mũi to tướng lúc nào cũng như đang bị sổ mũi, và đôi mắt nhỏ màu xanh lam dán chặt xuống mặt đất. Hắn là một người thông minh, học thức, trước kia từng làm thư ký. Hắn đối xử với bạn mình bằng một chút khinh miệt mà gã kia không thể nào chịu đựng nổi. Họ đã chè chén cùng nhau suốt cả ngày.

“Mày dám hỗn xược với tao à,” gã to con hét lên, vừa dùng tay trái lay mạnh đầu người bạn đồng hành. “Hốn xược” theo ngôn ngữ của tù nhân có nghĩa là tát. Tên tù nhân này, trước đây từng là hạ sĩ quan, ngầm ghen tị với sự lịch thiệp của kẻ hàng xóm, và cố gắng bù đắp cho sự thô lỗ về thể xác của mình bằng những cuộc trò chuyện tao nhã.

“Tôi nói cho anh biết, anh đã sai rồi,” gã thư ký đáp với giọng điệu giáo điều, đôi mắt vẫn dán chặt xuống sàn nhà và không thèm nhìn bạn.

“Mày vừa đánh tao. Mày có nghe thấy không?” gã kia tiếp tục, vẫn lắc lư cái đầu của người bạn thân yêu. “Mày là người duy nhất trên đời này tao quan tâm; nhưng mày đừng có mà hỗn láo với tao.”

“Thú nhận đi, bạn hiền,” gã thư ký đáp, “rằng tất cả chuyện này chỉ là hậu quả của việc uống quá nhiều rượu mà thôi.”

Gã bạn to béo lảo đảo ngã ngửa ra sau, ngẩn ngơ dùng đôi mắt đờ đẫn vì say nhìn gã thư ký, rồi bất ngờ dồn hết sức bình sinh giáng một cú đấm vào khuôn mặt hốc hác của gã thư ký. Tình bạn trong ngày khép lại như thế đấy.

Người bạn thân thiết biến mất dưới gầm giường trong trạng thái bất tỉnh.

Một người quen của tôi bước vào khu nhà giam. Đó là một tù nhân thuộc khu vực đặc biệt, rất tốt bụng, vui tính, không hề ngu ngốc chút nào và hay nói đùa ác ý. Hắn chính là kẻ, vào ngày tôi mới tới trại giam, đã đi tìm một gã nông dân giàu có, kẻ từng ba hoa về lòng tự trọng của mình và cuối cùng lại đi uống trà của tôi. Hắn đã tứ tuần, sở hữu đôi môi dày cộp và chiếc mũi tròn đỏ lựng. Hắn cầm trên tay một cây đàn balalaika, thờ thợ gảy mấy đường trên dây đàn. Theo sau hắn là một tên tù nhân nhỏ con với cái đầu to, mà tôi chẳng biết gì mấy và cũng chẳng ai thèm ngó ngàng tới. Bây giờ khi đã say mèm, hắn đâm ra bám dính lấy Vermaloff, theo sát như hình với bóng, vừa đi vừa khua tay múa chân đấm thình thình vào bức tường và những chiếc giường trại. Hắn gần như sắp khóc đến nơi. Vermaloff hoàn toàn phớt lờ hắn cứ như thể hắn không hề tồn tại trên đời này vậy. Điều kỳ lạ nhất là hai con người này chẳng có điểm nào giống nhau, từ công việc cho đến tính cách. Họ thuộc hai khu vực khác nhau và sống ở hai dãy nhà riêng biệt. Tên tù nhân nhỏ con ấy tên là Bulkin.

Vermaloff mỉm cười khi thấy tôi ngồi bên lò sưởi. Hắn dừng lại cách tôi một khoảng, ngẫm nghĩ một lát, lảo đảo bước tới chỗ tôi với vẻ điệu bộ ra chiều ta đây ta đây. Rồi hắn quẹt mấy nhịp trên dây đàn, vừa hát hoặc ngâm thơ, vừa gõ gõ đôi bốt xuống sàn nhà với bài ca sau:

Em yêu dấu của tôi!

Với khuôn mặt tròn trịa, trắng trẻo,

Hát vang như sơn ca;

Trong chiếc váy lụa là,

Cùng đường viền rực rỡ,

Nàng thật vô cùng xinh đẹp.

Bài hát này khiến Bulkin kích động vô cùng. Hắn quơ quơ tay và hét tướng lên với mọi người: “Nó lừa đấy, các bạn ơi; nó bốc phét như một tay lang băm ấy. Chẳng có lấy một chút sự thật nào trong lời nó hát đâu.”

“Xin kính cẩn chào ngài Alexander Petrovitch đáng kính,” Vermaloff nói, nhìn tôi với nụ cười đầy ẩn ý. Tôi thậm chí còn tưởng hắn muốn ôm chầm lấy tôi nữa cơ. Hắn đã say mềm. Còn về cụm từ “Kính cẩn chào ngài... đáng kính”, đó là cách nói được người dân khắp Siberia sử dụng, ngay cả khi nói chuyện với một thanh niên mới đôi mươi. Gọi một người là già chính là biểu hiện của sự kính trọng, và thậm chí có thể coi là nịnh hót.

“Thế nào, Vermaloff, anh khỏe chứ?” tôi đáp.

“Cũng thường thôi. Chẳng có gì đáng khoe cả. Mấy kẻ thực sự biết hưởng thụ ngày lễ thì đã nốc rượu từ sáng sớm rồi.”

Vermaloff nói năng không được rõ ràng lắm.

“Nó lừa đấy; nó lại lừa đấy,” Bulkin nói, đấm thình thình vào những chiếc giường trại với vẻ tuyệt vọng.

Người ta có thể thề rằng Vermaloff đã thề độc là sẽ không thèm đếm xỉa gì đến hắn. Quả thực đó là điều nực cười nhất; bởi vì từ sáng đến giờ Bulkin chưa từng rời khỏi hắn nửa bước. Lúc nào cũng kè kè bên cạnh, hắn cứ tranh cãi với Vermaloff về từng câu từng chữ; vừa vặn tay vừa đấm thình thình vào tường và giường trại cho đến khi tóe máu, hắn dường như đang chịu đựng sự dằn vặt tột cùng bởi niềm tin chắc nịch rằng Vermaloff “đang bốc phét y như một tay lang băm”. Nếu trên đầu Bulkin còn tóc, chắc hắn đã bứt trụi đi vì đau buồn và nỗi nhục nhã ê chề. Người ta có thể nghĩ rằng hắn đã tự chuốc lấy trách nhiệm cho mọi hành động của Vermaloff, và mọi thói hư tật xấu của Vermaloff đều đang đè nặng lên lương tâm hắn. Điều buồn cười là Vermaloff vẫn tiếp tục.

“Nó lừa! Nó lừa! Nó lừa!” Bulkin la hét.

“Mày quan tâm làm gì cơ chứ?” các tù nhân cười lớn lên tiếng.

“Tôi phải thưa với ngài Alexander Petrovitch rằng khi còn trẻ tôi trai trẻ lắm, và mấy cô gái thích tôi lắm đấy nhé,” Vermaloff đột ngột lên tiếng.

“Nó lừa đấy! Nó lừa đấy!” Bulkin lại ngắt lời bằng một tiếng rên rỉ. Đám tù nhân phá lên cười.

“Và tôi diện lắm để làm vừa lòng họ chứ bộ. Tôi có một chiếc áo sơ mi đỏ, và chiếc quần rộng thùng thình bằng vải nhung bông. Hồi đó tôi hạnh phúc lắm. Thích dậy lúc nào thì dậy, muốn làm gì thì làm. Thậm chí là——”

“Nó lừa,” Bulkin khẳng định.

“Tôi được thừa kế từ cha mình một ngôi nhà đá hai tầng. Chỉ trong vòng hai năm tôi nướng sạch cả hai tầng; chẳng còn lại gì ngoài cánh cửa ra vào ngõ. Chà, thì sao chứ. Tiền tài đến rồi lại đi như cánh chim bay mà.”

“Nó lừa!” Bulkin khẳng định, giọng quả quyết hơn trước.

“Rồi khi tôi tiêu sạch tiền, tôi gửi thư cho họ hàng để xin chút tiền trang trải. Họ bảo rằng tôi đã chống lại di chúc của họ, rằng tôi là kẻ bất hiếu. Tính đến nay đã bảy năm rồi từ ngày tôi gửi bức thư đó đi.”

“Thế có hồi âm gì không?” tôi mỉm cười hỏi.

“Không,” hắn đáp, cũng cười theo và suýt thì dúi mũi vào mặt tôi.

Sau đó hắn thông báo cho tôi biết rằng hắn đang có người yêu.

“Anh mà cũng có người yêu cơ à?”

“Hôm trước Onufriel bảo với tôi rằng: ‘Vợ tôi mặt rỗ chằng chịt, xấu như ma cấu; nhưng cô ta có đống váy áo, còn bồ của anh dù có xinh thì cũng chỉ là một ả ăn mày’.”

“Thế có đúng thế không?”

“Đương nhiên rồi, ả ta là một con ăn mày,” hắn đáp.

Hắn phá lên cười, và những kẻ khác cũng cười theo. Thật ra ai cũng biết hắn có mối tình với một mụ đàn bà ăn xin, thỉnh thoảng hắn bố thí cho mả mụ mười kopecks mỗi sáu tháng một lần.

“Thế rốt cuộc anh muốn gì ở tôi?” tôi hỏi, số lượng muốn tống khứ hắn cho khuất mắt.

Hắn im lặng một lúc, rồi nhìn tôi với vẻ mặt đầy ranh mãnh, cất lời:

“Ngài có thể cho tôi xin ít tiền để mua nửa lít được không? Cả ngày nay tôi chỉ uống toàn trà,” hắn nói thêm khi nhận lấy số tiền tôi đưa; “và trà ảnh hưởng đến người tôi đến mức tôi cứ sợ mình bị hen suyễn mất thôi. Nó làm tôi đầy bụng.”

Khi hắn cầm lấy số tiền tôi cho, sự tuyệt vọng của Bulkin dâng trào vượt mọi giới hạn. Hắn khua tay múa chân như một kẻ bị quỷ ám.

“Hỡi bà con cô bác ơi,” hắn gào lên, “tên này nói dối. Mọi điều hắn nói—tất cả đều là dối trá.”

“Mày quan tâm làm cái gì chứ?” các tù nhân hét lên, ngạc nhiên trước những trò hề của hắn. “Mày bị ma nhập rồi à.”

“Tôi không cho phép nó nói dối,” Bulkin tiếp tục, trợn tròn mắt và đấm thình thình đầy uy lực xuống ván sàn. “Nó không được phép nói dối.”

Mọi người cười ồ lên. Vermaloff cúi đầu chào tôi sau khi nhận được tiền, rồi với đủ thứ điệu bộ nhăn nhở, hắn vội vã chuồn tới chỗ bán rượu. Lúc bấy giờ hắn mới để ý đến Bulkin.

“Đi nào!” hắn bảo gã kia, cứ như thể kẻ đó là người không thể thiếu để thực hiện một âm mưu nào đó vậy. “Đồ ngốc!” hắn khinh bỉ thốt lên khi Bulkin bước ngang qua mặt mình.

Thế là đủ cho cảnh tượng hỗn độn ấy, cuối cùng thì nó cũng đi đến hồi kết. Các tù nhân mệt lả ngả lưng chìm vào giấc ngủ nặng nhọc trên những chiếc giường trại. Trong giấc ngủ, họ còn lẩm bẩm và gào thét nhiều hơn cả những đêm bình thường khác. Đâu đó người ta vẫn tiếp tục đánh bài. Ngày lễ từng được mong chờ với bao sự nôn nóng nay đã trôi qua, và ngày mai công việc thường nhật, những giọt mồ hôi lao động khổ sai sẽ lại bắt đầu.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.