Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 468 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 9
Những Kẻ Quyết Đoán — Luka

❊ ❊ ❊

Thật khó để nói về những con người quyết đoán ấy. Trong nhà tù khổ sai cũng như ở bất cứ đâu, họ rất hiếm hoi. Người ta có thể nhận ra họ qua sự sợ hãi mà họ gây ra; mọi người đều dè chừng họ. Một cảm giác không thể cưỡng lại thoạt đầu giục tôi tránh xa họ, nhưng sau đó tôi đã thay đổi quan điểm, ngay cả đối với những kẻ sát nhân ghê rợn nhất. Có những kẻ chưa từng giết ai, nhưng rốt cuộc lại tàn ác hơn những kẻ đã tước đoạt mạng sống của sáu người. Thật không thể hình dung nổi một số tội ác, bởi chúng mang một bản chất quá kỳ quái.

Một kiểu sát nhân mà người ta thường gặp là thế này: Một con người vẫn sống điềm tĩnh và yên bình. Số phận hắn cay nghiệt, nhưng hắn đành nhẫn nhục chịu đựng. Hắn là một tên nông nô gắn liền với ruộng đất, một kẻ hầu trong nhà, một tiểu thương, hay một người lính. Bỗng nhiên, hắn cảm thấy có cái gì đó đứt gãy trong nội tâm; những gì hắn phải chịu đựng bấy lâu nay nay không thể nào chịu nổi nữa, và hắn cắm phập con dao vào ngực kẻ áp bức hoặc kẻ thù của mình. Khi ấy, hắn vượt qua mọi giới hạn. Hắn đã giết kẻ áp bức mình, kẻ thù của mình. Điều đó có thể hiểu được — vì tội ác ấy vốn có nguyên do; nhưng sau đó, hắn không chỉ sát hại những kẻ thù của mình, mà bất cứ ai tình cờ gặp trên đường cũng bị hắn giết chỉ vì thích giết — vì một lời lăng mạ, vì một cái liếc mắt, để cho đủ số, hoặc đơn giản vì có kẻ đang đứng ngáng đường hắn. Hắn cư xử như một kẻ say rượu — một kẻ đang mê sảng. Một khi đã vượt qua ranh giới định mệnh ấy, chính hắn cũng kinh ngạc khi nhận ra chẳng còn gì là thiêng liêng đối với mình nữa. Hắn phá vỡ mọi luật lệ, thách thức mọi quyền lực, và tự phóng túng không bờ bến. Hắn tận hưởng sự dao động trong lồng ngực mình và nỗi kinh hoàng mà hắn gieo rắc. Dẫu vậy, hắn thừa biết một hình phạt khủng khiếp đang chờ đón mình. Cảm giác của hắn có lẽ giống như tâm trạng của một kẻ đứng trên ngọn tháp cao nhìn xuống vực thẳm ngoác miệng ngay dưới chân, sẵn sàng lao đầu xuống đó để chấm dứt mọi chuyện. Đó là điều xảy ra ngay cả với những cá nhân bình lặng nhất, tầm thường nhất. Thậm chí có những kẻ còn làm dáng trong bước đường cùng ấy. Càng bình lặng, càng nhún nhường trước kia bao nhiêu, thì bây giờ chúng càng nghênh ngang và tìm cách gieo rắc sợ hãi bấy nhiêu. Những kẻ cùng đường tận hưởng sự khiếp hãi mà chúng gây ra; chúng thích thú trước sự ghê tởm mà chúng khơi gợi; chúng làm những điều điên rồ vì tuyệt vọng, chẳng màng kết cục ra sao, hoặc tỏ ra sốt ruột mong cho mọi chuyện chấm dứt càng nhanh càng tốt. Điều kỳ lạ nhất là sự kích động, sự thăng hoa ấy của chúng sẽ kéo dài cho đến tận lúc lên cọc bêu bướu. Sau khoảnh khắc đó, sợi dây đứt đoạn, thời khắc định mệnh điểm, và con người bỗng trở nên điềm tĩnh, hay nói đúng hơn là lụi tàn, trở thành một sinh vật vô tri vô giác. Trên cọc bêu, mọi sức mạnh đều rời bỏ hắn, và hắn cầu xin dân chúng tha thứ. Một khi đã vào nhà tù khổ sai, hắn hoàn toàn khác hẳn. Sẽ chẳng ai có thể tưởng tượng nổi tên gà mờ nhát gan này từng tước đi mạng sống của năm, sáu con người.

Có những kẻ mà nhà tù khổ sai không dễ gì khuất phục. Chúng vẫn giữ vẻ nghênh ngang, một tinh thần ngông cuồng.

“Này nhé, tôi không phải dạng người anh tưởng đâu; tôi đã tiễn sáu tên về chầu diêm vương rồi đấy,” các ngươi sẽ nghe chúng khoác lác như vậy; nhưng sớm muộn gì thì tất cả bọn chúng cũng phải khuất phục. Thỉnh thoảng, tên sát nhân lại tự giải trí bằng cách hồi tưởng lại sự táo tợn, thói coi trời bằng vung của mình trong những ngày tháng cùng đường. Những lúc ấy, hắn rất thích có một gã ngốc nào đó ngồi trước mặt để hắn khoe khoang, để hắn kể lể những chiến tích anh hùng của mình, ra điều bản thân chẳng mảy mai có ý định làm cho đối phương ngạc nhiên. “Tôi là cái loại người như thế đấy,” hắn bảo vậy.

Và với biết bao sự tỉ mỉ đầy vẻ tự phụ khôn ngoan, hắn quan sát đối phương trong lúc tuôn ra những lời kể lể ấy! Trong giọng điệu, trong từng câu chữ của hắn, người ta đều có thể nhận ra điều đó. Rốt cuộc hắn đã học được thứ nghệ thuật ranh mãnh đặc biệt này từ đâu nhỉ?

Vào buổi tối muộn của một trong những ngày đầu tiên tôi bị giam giữ, tôi đang lắng nghe một cuộc trò chuyện như thế. Do sự thiếu kinh nghiệm của mình, tôi đã tưởng kẻ thuật chuyện chính là tên tội phạm khét tiếng, một gã mang tâm hồn sắt đá, một kẻ mà đến Petroff còn phải nể nang. Kẻ thuật chuyện ấy, Luka Kouzmitch, đã “hạ sát” một tên Thiếu tá, chẳng vì lý do gì ngoài việc hắn thích thế. Luka Kouzmitch này là người thấp và gầy nhất trong toàn bộ các gian trại. Hắn đến từ miền Nam. Hắn từng là một tên nô bộc, một trong những kẻ không bị trói buộc vào ruộng đất, nhưng phục vụ các ông chủ với tư cách người hầu trong nhà. Phảng phất trong cung cách của hắn điều gì đó cay độc và kiêu ngạo. Hắn nhỏ như một con chim nhưng lại có mỏ và có vuồng. Những kẻ khổ sai thường đánh giá một con người theo bản năng. Chúng chẳng thèm đếm xỉa gì đến gã này, hắn quá nhạy cảm và ngập tràn tự phụ.

Tối hôm đó, hắn đang ngồi khâu áo trên chiếc giường trại của mình. Ngay cạnh hắn là một gã nông cạn, ngốc nghếch nhưng tốt bụng và nhiệt tình, một kẻ trông như vị thần khổng lồ, tên là Kobylin. Luka thường hay cãi vã với hắn theo kiểu chòm xóm tối lửa tắt đèn, và đối xử với hắn bằng một vẻ kiêu kỳ mà nhờ bản tính tốt bụng, Kobylin hoàn toàn không mảy may nhận ra. Gã đang đan một chiếc tất và lắng nghe Luka với vẻ mặt dửng dưng. Luka nói bằng giọng lớn và rất rõ ràng. Hắn muốn tất cả mọi người đều nghe thấy mình, dường như hắn chỉ đang nói chuyện với một mình Kobylin.

“Tôi bị tống cổ đi,” Luka vừa nói vừa đâm mũi kim vào chiếc áo, “như một tên cướp vậy.”

“Từ bao giờ thế?” Kobylin hỏi.

“Hồi đậu chín thì vừa đúng một năm. Chà, bọn tôi đến K——v, và tôi bị tống vào nhà tù khổ sai. Xung quanh tôi là chừng chục tên người Tiểu Nga, vạm vỡ, lực lưỡng, khỏe như trâu, mà sao chúng hiền thế! Thức ăn thì tồi tệ, tên Thiếu tá quản ngục muốn làm gì thì làm. Ngày này qua ngày khác, và chẳng mấy chốc tôi nhận ra lũ người này toàn là đồ nhát gan.

‘Các anh lại đi sợ một thằng ngốc như thế á?’ tôi bảo chúng.

‘Mày giỏi thì ra mà nói chuyện với nó xem nào,’ và chúng cười rộ lên như lũ thú vật. Tôi ngậm miệng.”

“Có một gã buồn cười lắm, buồn cười thế chứ lị,” kẻ thuật chuyện nói thêm, lần này bỏ mặc Kobylin để hướng về bất cứ ai muốn lắng nghe.

“Gã buồn cười này đang kể cho bọn chúng nghe về việc hắn bị đem ra xét xử ra sao, hắn đã nói gì, và hắn đã khóc nức nở thế nào.

‘Có một tên thư lại chó chết ở đó,’ hắn kể, ‘chẳng làm mẹ gì ngoài việc viết và ghi lại từng lời tôi nói. Tôi bảo tao mong mày xuống cửu tuyền cho khuất mắt, thế mà nó cũng viết cả câu đấy vào. Nó làm tôi phiền phức đến mức tôi mất sạch cả khôn hồn.’”

“Đưa tôi ít chỉ nào, Vasili; chỉ nhà xưởng tồi lắm, mục cả rồi.”

“Có chỉ lấy từ xưởng may đây này,” Vasili đáp và ném cuộn chỉ sang cho hắn.

“Này, thế còn chuyện lão Thiếu tá thì sao?” Kobylin lên tiếng hỏi, lúc này đã bị bỏ bơ vơ từ nãy đến giờ.

Luka chỉ chờ có thế. Hắn không tiếp tục câu chuyện ngay lập tức, ra điều Kobylin không đáng nhận được sự quan tâm ấy. Hắn điềm tĩnh xâu kim, lười biếng thu chân lại bên dưới, và cuối cùng tiếp tục câu chuyện:

“Tôi kích động đám đông đến mức tất cả bọn chúng đều hô hào chống lại tên Thiếu tá. Ngay sáng hôm ấy, tôi đã mượn ‘cái thứ của nợ’ [tiếng lóng trong tù chỉ con dao] của gã hàng xóm và giấu đi, để sẵn sàng đối phó với mọi tình huống. Khi tên Thiếu tá bước vào, hắn hung hăng như một kẻ phát cuồng. ‘Nào, hỡi mấy thằng người Tiểu Nga,’ tôi thì thầm với chúng, ‘đây không phải lúc để sợ hãi.’ Nhưng chà, khôn hồn khôn vía của chúng đã tụt hết xuống tận gan bàn chân, chúng run lẩy bẩy! Tên Thiếu tá bước vào, hắn say khướt.

‘Cái quái gì thế này, sao chúng mày dám hỗn? Ta là Sa hoàng, là Chúa tể của chúng mày,’ hắn thét lên.

Khi hắn thét lên rằng hắn là Sa hoàng và là Chúa, tôi liền tiến lại gần với con dao giấu trong tay áo.

‘Không,’ tôi nói với hắn, ‘thưa ngài đại nhân cao quý,’ và tôi tiến lại gần hắn hơn nữa, ‘điều đó không thể được đâu. “Đại nhân cao quý” không thể là Sa hoàng và là Chúa của chúng tôi được.’

‘À, hóa ra mày là đứa này, chính mày rồi,’ tên Thiếu tá gào lên; ‘mày là kẻ cầm đầu chúng nó chứ gì.’

‘Không,’ tôi đáp, và tôi lại tiến sát hắn hơn nữa; ‘không, thưa “đại nhân cao quý”, như mọi người đều biết, và chính ngài cũng biết, vị Chúa tể toàn năng hiện hữu khắp mọi nơi mới chỉ có một trên thiên đường. Và chúng tôi chỉ có một vị Sa hoàng được chính Đức Chúa Trời đặt lên trên tất cả mọi người. Ngài ấy là quân vương của chúng tôi, thưa “đại nhân cao quý”. Và thưa “đại nhân cao quý”, ngài hiện tại mới chỉ là Thiếu tá, và ngài chỉ làm quan đầu sỏ của chúng tôi nhờ ơn mưa móc của Sa hoàng và nhờ công trạng của ngài thôi.’”

‘Sao? Sao cơ? Sao cơ?’ tên Thiếu tá lắp bắp. Hắn không nói nên lời, ngạc nhiên đến độ đờ đẫn cả người.

Tôi đáp lại hắn như thế đấy, rồi lao thẳng vào người hắn, thọc ngập lưỡi dao vào bụng hắn ngập đến tận cán. Mọi chuyện diễn ra chớp nhoáng; tên Thiếu tá lảo đảo, quay vòng rồi ngã quỵ xuống.

Tôi đã ném cuộc đời mình đi rồi.

‘Nào, mấy chú em,’ tôi thét lên, ‘đến lượt các chú xốc hắn lên đấy.’”

Tôi xin phép được đi chệch đề tài một chút. Câu nói “Ta là Sa hoàng! Ta là Chúa!” và những câu tương tự từng có thời điểm, ngặt nỗi lại bị rất nhiều vị chỉ huy lạm dụng trong những ngày tháng tốt đẹp cũ kỹ ấy. Tôi phải thừa nhận rằng số lượng của họ đã giảm đi đáng kể, và có lẽ ngay cả kẻ cuối cùng cũng đã biến mất rồi. Xin được lưu ý rằng những kẻ hay ăn nói kiểu đó, trên hết, đều là những người từ lính tráng thăng cấp lên. Cấp bậc sĩ quan đã làm đảo lộn trí óc họ. Sau bao nhiêu năm dài nhọc nhằn mang ba lô trên lưng, bỗng nhiên họ trở thành sĩ quan, thành chỉ huy, và trên hết là thành quý tộc. Nhờ việc chưa quen với điều đó, cùng với sự kích động ban đầu do việc thăng cấp mang lại, họ đã nhiễm phải một ảo tưởng phóng đại về quyền lực và tầm quan trọng của mình đối với những kẻ dưới quyền. Trước mặt cấp trên, những kẻ đó tỏ ra khom lưng uốn gối đến phát tởm. Thậm chí những kẻ nịnh hót nhất còn chường mặt ra thưa với cấp trên rằng chúng từng là lính tráng bình thường, và chúng không bao giờ quên thân phận của mình. Nhưng đối với kẻ dưới quyền, chúng lại là những bạo chúa không có lấy một chút xót thương. Không gì làm những kẻ tù nhân tức giận cho bằng những hành vi lạm quyền ấy. Những ý nghĩ tự cao tự đại về sự vĩ đại của bản thân; ảo tưởng phóng đại về quyền miễn trừ của chúng, đã nhen nhóm lòng căm hận trong trái tim của những kẻ phục tòng nhất, và đẩy những người kiên nhẫn nhất đến chỗ làm càn. May thay, tất cả những điều này chỉ thuộc về một thời kỳ gần như đã chìm vào quên lãng, và ngay cả khi ấy, các nhà chức trách cấp cao cũng từng xử lý rất nghiêm khắc các hành vi lạm quyền. Tôi biết không chỉ một ví dụ về chuyện đó. Điều làm những tù nhân phẫn nộ hơn cả chính là sự khinh miệt hoặc ghê tởm được bộc lộ bởi bất cứ ai khi đối xử với họ. Những ai cho rằng chỉ cần cho tù nhân ăn mặc đầy đủ, và cư xử với họ trong mọi chuyện theo đúng luật định là đủ, thì đã lầm to. Dù có bị tha hóa đến đâu chăng nữa, một con người theo bản năng vẫn đòi hỏi sự tôn trọng đối với nhân phẩm của mình. Mỗi phạm nhân đều thừa biết mình là kẻ khổ sai, là kẻ bị ruồng bỏ, và thừa biết khoảng cách biệt phân định giữa họ với những kẻ bề trên; nhưng chẳng có gông cùm hay xiềng xích nào có thể khiến họ quên mất rằng mình vẫn là con người. Do đó, họ phải được đối xử bằng tình người. Cách đối xử nhân văn có lẽ sẽ đánh thức được một con người mà hình ảnh thần thánh trong đó đã phai mờ từ lâu. Trên hết, chính với những “kẻ bất hạnh”, lối cư xử nhân từ mới là điều vô cùng cần thiết. Đó là sự cứu rỗi, là niềm vui duy nhất của họ. Tôi từng gặp gỡ một số vị quản trại có bản tính tử tế, cao thượng, và tôi đã chứng kiến sức ảnh hưởng tốt đẹp biết bao mà họ tạo ra đối với những con người khốn khổ, nhục nhã được giao phó cho họ chăm sóc. Chỉ vài lời ân cần cũng đem lại hiệu quả luân lý tuyệt vời đối với các tù nhân. Chúng khiến họ hạnh phúc như những đứa trẻ, và khơi gợi trong lòng họ sự biết ơn chân thành đối với những người lãnh đạo. Còn một điều nữa — họ không thích các vị quan trên tỏ ra suồng sã và quá bá vai bá cổ với mình. Họ muốn dành sự tôn trọng cho các vị ấy, và sự suồng sã sẽ cản trở điều đó. Chẳng hạn, các tù nhân sẽ cảm thấy tự hào nếu vị chỉ huy của họ có nhiều huân chương; nếu ông ta có tác phong lịch thiệp; nếu ông ta được một vị cấp trên quyền thế đánh giá cao; nếu ông ta nghiêm khắc nhưng đồng thời lại công minh, và có ý thức về lòng tự trọng. Những kẻ khổ sai chuộng một người như thế hơn tất thảy mọi kẻ khác. Ông ta biết rõ giá trị bản thân và không lăng mạ người khác. Khi ấy, mọi chuyện sẽ đều tốt đẹp cả.

“Chắc cậu bị lột da một trận nên thân vì chuyện đó chứ nhỉ?” Kobylin hỏi.

“Còn chuyện lột da hay không á, chà, điều đó thì khỏi phải bàn. Ali, đưa tôi cái kéo xem nào. Mà thôi, thế nào, tối nay chúng ta không tính đánh bài nữa à?”

“Bài bạc thì chúng ta nướng vào rượu từ đời nào rồi,” Vasili nhận xét. “Nếu chúng ta không đem bán để lấy tiền uống rượu thì giờ này chúng đã ở đây rồi.”

“Nếu!—— Chữ ‘nếu’ thì ở chợ Moscow người ta bán tới cả trăm rúp một cân ấy chứ.”

“Thế còn anh, Luka, anh lãnh hậu quả gì vì tội thọc dao vào lão ta?” Kobylin gặng hỏi.

“Nó mang lại cho tôi đúng năm trăm hèo đấy, bạn tôi ạ. Thật đấy chứ chẳng đùa. Bọn chúng suýt đánh chết tôi luôn,” Luka lại cất tiếng hướng về phía cử tọa mà chẳng thèm đếm xỉa gì đến gã hàng xóm Kobylin. “Khi bọn chúng quất tôi năm trăm roi đó, tôi được đối xử với một sự long trọng tột cùng. Trước đó tôi chưa từng bị đánh roi bao giờ. Chà, đông người đến xem tôi thế không biết! Cả cái thị trấn đã tụ tập lại để ngắm nhìn tên cướp, kẻ sát nhân, chịu hình phạt của hắn. Dân chúng mới ngu ngốc làm sao!—Tôi không sao tả nổi mức độ của nó. Timoshka đao phủ cởi quần áo tôi ra, bắt tôi nằm sấp xuống và gác giọng hét lên, ‘Cẩn thận đấy, tao chuẩn bị nướng mày đây!’ Tôi chờ đợi đòn roi đầu tiên. Tôi muốn thét lên, nhưng không tài nào thét được. Há hốc miệng ra cũng chẳng ích gì, giọng tôi mất toi rồi. Khi hắn giáng đòn thứ hai xuống — anh có thể tin hoặc không tùy ý — tôi chẳng còn nghe thấy họ đếm đến tiếng thứ hai nữa. Lúc hồn vía hoàn hồn trở lại thì tôi nghe họ đang đếm đến mười bảy. Bốn lần họ phải khiêng tôi ra khỏi cái ván để cho tôi thở ké nửa tiếng và hắt nước lạnh vào người. Tôi trợn trừng mắt nhìn họ, mắt lồi cả ra ngoài, và tự nhủ với bản thân, ‘Phen này tao chết chắc ở đây rồi.’”

“Nhưng anh có chết đâu,” Kobylin ngây thơ nhận xét.

Luka liếc nhìn hắn đầy khinh miệt, và tất cả mọi người cùng bật cười phá lên.

“Đúng là một thằng ngốc! Đầu óc nó có vấn đề à?” Luka nói, ra điều tiếc nuối vì đã hạ cố mở miệng trò chuyện với một tên ngốc như thế.

“Hắn ta hơi dở hơi một tẹo,” Vasili phụ họa.

Mặc dù Luka đã tước đoạt mạng sống của sáu con người, chẳng có lấy một ai trong nhà tù phải sợ hãi hắn. Dẫu vậy, hắn vẫn luôn ao ước được người ta nhìn nhận như một kẻ đáng sợ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.