Ngay từ đầu chương này, biên tập viên tập “Hồi ký” của cố Alexander Petrovitch Goriantchikoff thấy mình có bổn phận phải thông báo những điều sau đây với bạn đọc.
“Trong chương đầu tiên của cuốn ‘Hồi ký về Ngôi nhà người chết,’ người ta có nhắc đến một kẻ sát hại cha ruột mang dòng dõi quý tộc, được đưa ra như một ví dụ về sự dửng dưng đến kỳ lạ mà các tù nhân thường dùng khi bàn về những tội ác họ đã gây ra. Cũng có đoạn viết rằng y hoàn toàn từ chối thú nhận trước chính quyền và tòa án; nhưng nhờ lời khai của những người nắm rõ mọi chi tiết về vụ án và lý lịch của y, tội ác của y đã được chứng minh là không còn gì phải nghi ngờ. Những người này từng cho tác giả cuốn ‘Hồi ký’ biết rằng tên tội phạm ấy vốn có lối sống trụy lạc, ngập ngụa trong nợ nần, và y đã sát hại cha mình nhằm chiếm đoạt gia sản. Hơn thế nữa, toàn bộ thị trấn nơi kẻ sát nhân ấy bị giam giữ đều kể câu chuyện của y hoàn toàn giống như vậy — một sự thật mà biên tập viên của tập ‘Hồi ký’ này đã tự mình kiểm chứng hoàn toàn. Sách còn thuật lại rằng ngay cả khi ở trong tù, kẻ sát nhân này vẫn giữ một tâm trạng vô cùng vui vẻ và phấn chấn, tựa như một kẻ nông nổi, nhẹ dạ dù rất thông minh, và tác giả ‘Hồi ký’ chưa từng nhận thấy bất kỳ dấu hiệu tàn nhẫn đặc biệt nào ở y, để rồi viết thêm rằng: ‘Thế nên, về phần mình, tôi chưa bao giờ có thể tự ép bản thân tin rằng y có tội.’
“Cách đây không lâu, biên tập viên của tập ‘Hồi ký về Ngôi nhà người chết’ đã nhận được tin tức từ Siberia rằng sự vô tội của ‘kẻ sát hại cha’ ấy đã được đưa ra ánh sáng, và rằng y đã phải chịu đựng mười năm khổ sai hoàn toàn oan uổng; điều này đã được chính quyền thừa nhận và công khai xác nhận. Những thủ phạm thực sự đã bị phát hiện và đã thú tội, còn người đàn ông bất hạnh trong câu chuyện đã được trả tự do. Tất cả những điều này đều dựa trên những căn cứ vô cùng xác thực và không thể chối cãi.”
Nói thêm nữa cũng bằng thừa. Những sự kiện bi thảm tự thân chúng đã nói lên quá rõ ràng. Mọi ngôn từ đều trở nên yếu ớt trong một hoàn cảnh như thế, khi mà cả một cuộc đời đã bị hủy hoại bởi một lời cáo buộc oan khiên. Những sai lầm kiểu này nằm trong số những khả năng khủng khiếp của cuộc đời, và chính những khả năng ấy lại thổi bùng vào tập “Hồi ký về Ngôi nhà người chết” một sức hút mãnh liệt và sắc sảo hơn, cho chúng ta thấy rằng nơi chốn ngục tù hãi hùng kia hoàn toàn có thể giam giữ cả những người vô tội lẫn kẻ có tội.
Xin tiếp lời. Tôi đã nói rằng cuối cùng thì tôi cũng phần nào quen dần, nếu không muốn nói là chịu khuất phục, trước những điều kiện của đời sống tù đày; nhưng phải mất một khoảng thời gian dài đằng đẵng và khủng khiếp tôi mới làm được điều đó. Tôi đã mất gần một năm trời để thích nghi với nhà tù, và tôi sẽ luôn coi năm ấy là khoảng thời gian tồi tệ nhất trong cuộc đời mình; nó hằn sâu vào ký ức tôi, chi tiết đến từng điều nhỏ nhặt nhất. Tôi nghĩ rằng mình có thể hồi tưởng lại tường tận từng sự kiện và tâm trạng của mỗi giờ trôi qua trong năm đó.
Tôi từng nói rằng các tù nhân khác cũng cảm thấy khó khăn hệt như tôi trong việc thích nghi với lối sống mà họ buộc phải trải qua. Suốt năm đầu tiên ấy, tôi vẫn thường tự hỏi liệu họ có thực sự điềm tĩnh như vẻ bề ngoài hay không. Những câu hỏi dạng này cứ thế bủa vây lấy tôi. Như tôi đã đề cập trước đó, tất cả các tù nhân đều cảm thấy mình đang lạc lõng giữa một môi trường xa lạ mà họ không tài nào dung hòa nổi. Cảm giác về mái ấm gia đình là một điều không thể có; họ cảm thấy như thể mình chỉ đang dừng chân trọ lại, như một chặng trên đường đi, tại một quán trọ tồi tàn nào đó. Những con người này, bị lưu đày vì cuộc sống và khỏi cuộc sống, thoạt trông có vẻ như lúc nào cũng nung nấu một sự bất mãn ngầm, hoặc rơi vào trạng thái chán nản sâu sắc; thế nhưng không một ai là không ôm ấp những suy nghĩ thông thường về chuyện này hay chuyện khác. Sự bồn chồn ấy, dù không bộc lộ ra bề ngoài, vẫn rành rành không thể chối cãi; những hy vọng mơ hồ của những sinh linh khốn khổ ấy dẫu trái với lẽ thường vẫn cứ tồn tại, những niềm hy vọng vô căn cứ đến mức trông giống như sự xui giấu của chứng tâm thần mới chớm hơn là bất cứ thứ gì khác; tất cả những điều đó đã in dấu lên nơi này một nét đặc trưng, một vẻ độc đáo mang đậm dấu ấn riêng. Đặt chân đến chốn ấy, người ta không khỏi cảm thấy rằng chẳng có nơi nào trên thế giới này lại giống như vậy. Ở đó, mọi người đi lại trong một thứ giấc ngủ mộng du; chẳng có gì làm dịu bớt hay giảm nhẹ những ấn tượng mà chốn ngục tù giáng lên hệ thần kinh của mỗi con người; thế là tất cả dường như đều lâm vào một dạng bệnh lý nhạy cảm quá mức, và việc mơ mộng về những điều không tưởng ấy đã gieo vào tâm trí đa phần tù nhân một vẻ u ám, sầm sì, đến nỗi từ “bệnh hoạn” vẫn chưa đủ để diễn tả hết mức độ nặng nề của nó. Hầu như ai nấy đều trầm ngâm và dễ nổi cáu, thà giữ khư khư cho riêng mình những niềm hy vọng mà họ thầm kín nuôi dưỡng trong vô vọng. Kết quả là, bất cứ biểu hiện chân thành hay bộc trực nào cũng trở thành đối tượng bị mọi người chung tay khinh miệt. Chính vì những niềm hy vọng hoang đường ấy là bất khả thi, và dù trái lòng mình, họ vẫn cảm nhận được điều đó, ý thức được điều đó ở những khoảnh khắc minh mẫn nhất, nên họ càng giữ gìn chúng một cách giấu giếm, cẩn mật trong những ngóc ngách sâu kín nhất của tâm hồn; trong khi việc từ bỏ chúng lại vượt quá khả năng tự chủ của họ. Có lẽ họ cảm thấy xấu hổ vì trí tưởng tượng của chính mình. Chúa mới biết được. Bản chất người Nga trong những điều kiện bình thường vốn dĩ rất thực tế và điên cuồng tỉnh táo trong cách nhìn nhận cuộc sống, lại tàn nhẫn biết bao khi chỉ trích những điểm yếu của chính mình.
Có lẽ chính sự dằn vặt nội tâm vì nỗi bất mãn với bản thân ấy là cội nguồn của sự thiếu kiên nhẫn và lòng bất dung mà các tù nhân dành cho nhau, cũng như những lời lẽ cay độc, chua ngoa mà họ ném vào mặt nhau. Nếu có kẻ nào trong số họ, ngây thơ hoặc vô tư hơn những kẻ khác, đem nói ra những điều mà ai nấy đều đang ấp ủ trong đầu, vẽ ra những lâu đài trên không, kể về những giấc mơ tự do hay những kế hoạch trốn trại của mình, họ sẽ lập tức chặn họng y bằng một thái độ thô bạo, biến cuộc đời của kẻ khốn khổ ấy thành một gánh nặng bởi những lời mỉa mai và giễu cợt. Và tôi nghĩ những kẻ nhẫn tâm ra tay tàn nhẫn nhất lại chính là những kẻ bản thân từng đi xa nhất trong việc nuôi dưỡng những hy vọng hão huyền và đắm chìm trong những kỳ vọng vô nghĩa. Tôi đã nói hơn một lần rằng những ai mang bản chất khờ khạo và bộc trực thường bị nhìn bằng con mắt ngớ ngẩn, đần độn; chẳng có gì dành cho họ ngoài sự khinh miệt. Các tù nhân đã trở nên cay đắng và nhạy cảm theo một cách méo mó đến mức họ thực sự căm ghét bất cứ thứ gì na ná sự tử tế hay lòng vị tha. Tôi nghiêng về việc phân loại họ một cách đại khái thành hai nhóm: người tốt hoặc kẻ xấu, kẻ sầm sì hay người vui vẻ, đồng thời tách riêng ra một nhóm như những sinh sinh kỳ dị, đó là những gã khôn léo nhưng không sao ngậm được miệng lại. Tuy nhiên, những kẻ có tính khí cay độc chiếm số lượng áp đảo hơn hẳn; một số trong số đó rất hay huyên thuyên, nhưng họ thường mang bản tính vu khống và đố kỵ, lúc nào cũng thò mũi vào chuyện của người khác, dẫu cho họ rất cẩn trọng để không ai có thể thoáng thấy được những suy nghĩ thầm kín trong tâm hồn chính họ; làm thế thì phạm vào thói tục và lề lối của thế giới nhỏ bé kỳ lạ này rồi. Còn những gã thực sự tốt bụng — số này thực sự cực kỳ ít ỏi — họ luôn điềm đạm, hòa nhã và chôn giấu những niềm hy vọng của mình, nếu có, trong sự im lặng tuyệt đối; nhưng đi kèm với niềm hy vọng của họ lại là một đức tin chân thực hơn nhiều so với đám tù nhân mang tâm lý u tối kia. Khoan đã, trong số các tù nhân của chúng tôi còn tồn tại thêm một nhóm nữa không thể quên được: những kẻ đã mất sạch mọi hy vọng, những kẻ tuyệt vọng và cùng đường, giống như ông già ở Starodoub; nhưng số này thực sự vô cùng ít.
Ông già ở Starodoub! Đó là một ông lão vô cùng điềm tĩnh, lặng lẽ; nhưng thỉnh thoảng vẫn lộ ra vài dấu hiệu về những giông bão diễn ra trong nội tâm mà ông không sao kìm lại được, và từ đó, tôi không thể không nhận ra rằng đời sống nội tâm của ông là một chuỗi những nỗi kinh hoàng không tài nào chịu nổi; dẫu vậy ông vẫn có một điểm tựa để nương vào tìm kiếm sự giúp đỡ và an ủi — đó là lời cầu nguyện và ý niệm rằng mình là một người tử đạo. Người tù hay đọc Kinh thánh mà tôi từng nhắc đến trước kia, kẻ đã phát điên và cầm một viên gạch lao vào tấn công viên Thiếu tá, có lẽ cũng thuộc về những kẻ đã bị hy vọng hoàn toàn bỏ rơi; và vì hoàn toàn không thể tiếp tục sống mà thiếu đi một thứ hy vọng nào đó, y đã vứt bỏ cuộc đời mình như một dạng hy sinh tự nguyện. Y tuyên bố rằng mình tấn công Thiếu tá dù chẳng có mối thù riêng nào đặc biệt; tất cả những gì y muốn chỉ là chuốc lấy những đòn roi đau đớn lên thân xác mình.
Giờ đây, một quá trình vận hành tâm lý nào đã diễn ra trong tâm hồn con người ấy? Chẳng ai sống, hay có thể sống, mà không ôm ấp một mục tiêu nào đó trong đầu và nỗ lực vươn tới mục tiêu ấy. Nhưng khi mục tiêu chẳng còn và hy vọng đã bay biến sạch, sự dằn vặt thường biến một con người thành quái vật. Mục tiêu mà tất cả chúng tôi đều hướng tới chính là sự tự do, là được thoát khỏi chốn giam cầm và lao động khổ sai này.
Thế nên tôi cố gắng phân chia các tù nhân của chúng ta thành những tầng lớp và phạm trù rõ rệt; nhưng việc ấy không tài nào làm nổi. Thực tại vốn là một thực thể vô cùng đa dạng, thách thức cả những suy luận và định nghĩa tinh vi nhất của tư duy trừu tượng, hơn thế nữa, nó căm ghét những sự phân loại rạch ròi, chính xác mà chúng ta vẫn hằng ưa thích. Thực tại có xu hướng chia nhỏ vạn vật đến vô cùng, và chân lý là một vấn đề của muôn vàn sắc thái cùng những sự khác biệt tinh tế. Mỗi người chúng ta ở nơi đó đều có một đời sống nội tâm riêng biệt, kỳ lạ và hoàn toàn mang tính cá nhân, nằm trọn vẹn bên ngoài thế giới của những quy định và sự giám sát quan liêu.
Nhưng, như tôi đã nói từ trước, tôi không thể thấu thấu tận cội nguồn của đời sống nội tâm này trong giai đoạn đầu của quãng đời tù tội, bởi vì mọi thứ đập vào mắt tôi, hay thu hút sự chú ý của tôi bằng cách này hay cách khác, đều lấp đầy tâm can tôi bằng một nỗi buồn không thốt nên lời. Đôi khi tôi cảm thấy không gì khác ngoài lòng căm hận đối với những sinh linh khốn khổ có nỗi thống khổ ít ra cũng lớn lao hệt như tôi. Trong những ngày đầu tiên ấy, tôi đố kỵ với họ, bởi vì họ được ở giữa những kẻ đồng loại thuộc cùng một giuộc và thấu hiểu lẫn nhau; tôi đã nghĩ thế, nhưng sự thật là sự chung đụng bắt buộc ấy, cái tình đồng chí đi liền với mệnh lệnh của roi vọt hay gậy gộc, lại là thứ họ vô cùng chê ghét hệt như tôi, và mỗi người trong số họ đều tìm cách thu mình lại, cố giữ khoảng cách càng nhiều càng tốt. Lòng căm ghét đố kỵ đối với họ — thứ nảy sinh trong tôi những lúc tâm can bứt rứt — không phải là không có nguyên nhân hợp lý, bởi vì những ai quả quyết với bạn rằng một người có học thức thuộc tầng lớp thượng lưu sẽ không phải chịu đựng nỗi đau đớn như một người nông dân bình thường là hoàn toàn sai lầm. Đó là điều tôi từng nghe người ta nói mãi, và cũng đọc thấy rất nhiều. Về mặt trừu tượng, quan điểm đó có vẻ đúng đắn và xuất phát từ những tình cảm cao thượng, bởi vì xét cho cùng mọi tù nhân đều là con người như nhau; nhưng trong thực tế thì lại khác. Đi vào những sự kiện sinh động thực tế của vấn đề, xuất hiện một tá những phức tạp thực tế, và chỉ có kinh nghiệm mới đưa ra được phán quyết về những điều này: thứ kinh nghiệm mà tôi đã trải qua. Ý tôi không phải là khẳng định một cách quả quyết rằng nhà quý tộc và người có học thức cảm nhận sâu sắc hơn, nhạy cảm hơn, mãnh liệt hơn vì điều kiện tồn tại của họ phát triển cao hơn. Mặt khác, thật bất khả thi khi san bằng mọi tâm hồn về chung một mức độ hay một tiêu chuẩn chung; dẫu là trình độ học vấn hay bất cứ thứ gì khác, đều không thể cung cấp một tiêu chuẩn để dựa vào đó mà đo lường hình phạt.
Tôi vô cùng mãn nguyện khi có thể nói rằng giữa những kẻ khốn khổ ê chề này, trong một hoàn cảnh sống dã man và đê hèn đến thế, tôi đã tìm thấy những minh chứng dồi dào cho thấy các yếu tố phát triển đạo đức chưa hề mai một. Trong trại giam của chúng tôi có những con người mà tôi đã quen biết ròng rã mấy năm trời, từng coi họ chẳng khác nào dã thú và căm ghét họ như thế; chà, bỗng nhiên, vào lúc tôi ít ngờ tới nhất, chính những con người ấy lại bộc lộ một lượng tình cảm cao đẹp dồi dào đến thế, một sự thấu hiểu sâu sắc đối với nỗi đau đớn của kẻ khác — được soi chiếu qua lăng kính ý thức về nỗi đau của chính họ — khiến người ta có cảm giác như thể vảy cá đã rơi khỏi mắt họ. Sự biến đổi đột ngột đến mức gây sửng sốt; người ta gần như không thể tin vào mắt hay tai mình nữa. Đôi khi mọi chuyện lại diễn ra theo chiều ngược lại: những kẻ có học thức, được giáo dục đàng hoàng, thỉnh thoảng lại bày tỏ một sự tàn bạo dã man, hoài nghi đến mức làm người ta lộn mửa, một thứ hạnh kiểm hoàn toàn không thể bào chữa hay biện minh nổi, dù cho bạn có rộng lượng từ bi đến đâu đi nữa.
Tôi không nhấn mạnh vào sự thay đổi toàn diện về thói quen sinh hoạt, ăn uống, v.v., những khía cạnh mà ở đó người thuộc tầng lớp trên phải chịu đựng sự hành xác dữ dội hơn rất nhiều so với người nông dân hay tầng lớp lao động — những người thường xuyên phải chịu cảnh đói kém khi ở ngoài tự do, trong khi lúc nào cũng được ăn no căng bụng trong tù. Chúng ta hãy gác chuyện đó sang một bên. Cứ cho là đối với một kẻ có chút ít nghị lực, những thứ bề ngoài ấy chỉ là chuyện vặt vỗi so với những sự thiếu thốn mang tính chất hoàn toàn khác; dẫu vậy, sự thay đổi chóng mặt về điều kiện vật chất và thói quen sống ấy chưa bao giờ là một chuyện dễ chịu hay nhẹ nhàng gì. Nhưng trong thân phận của người tù lại tồn tại những yếu tố kinh hoàng khiến cho mọi sự kinh hoàng khác phải lu mờ, dẫu đó là bùn đất nhơ nhớp khắp nơi, là khẩu phần ăn đạm bạc mất vệ sinh, là xiềng xích vướng víu trên chân tay, hay cảm giác ngột ngạt như thể lúc nào cũng bị kìm chặt trong một chiếc ê-tô.
Yếu tố cốt tử, điểm quan trọng nhất trong tất cả, chính là việc chỉ sau chừng vài tiếng đồng hồ, bất kỳ kẻ mới đến nào bước chân vào trại giam thuộc tầng lớp hạ lưu đều nhanh chóng hòa nhập vào sự bình đẳng với những người còn lại; y cảm thấy như đang ở nhà giữa vây quanh là đồng bọn, y có được “quyền công dân” tại thành phố của những kẻ nô lệ này, trong cộng đồng của những tên tội phạm bị kết án — nơi mà thoạt nhìn kẻ này chẳng khác gì kẻ khác; y hiểu người và được người hiểu, được mọi người nhìn nhận như một phần máu thịt của họ. Thế nhưng, điều đó lại không hề diễn ra đối với một nhà quý tộc. Dù cho một kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu có tử tế, công minh hay thông minh đến đâu đi nữa, thì từng tâm hồn nơi đó vẫn sẽ căm ghét và khinh bỉ y trong suốt những năm tháng dài đằng đẵng; họ sẽ chẳng đời nào thấu hiểu hay tin tưởng y, dù chỉ là một mảy may. Trong mắt họ, y không thể là bạn bè hay đồng chí; nếu y có thể khiến họ ngừng lăng mạ mình thì đó đã là một kỳ tích, còn bản thân y vẫn sẽ là kẻ ngoại tộc đối với họ từ đầu cho đến tận cùng, sẽ phải gặm nhấm nỗi đau khổ của một sự cô độc và cách ly liên miên, vô vọng và chẳng vì lý do gì cả. Đôi khi tình cảnh ấy xảy ra hoàn toàn không dính dáng gì đến ác ý thuần túy từ phía các tù nhân cả, mà đơn giản là sự việc đành chịu thua số phận; nhà quý tộc không thuộc về băng đảng ấy, và bí mật chỉ có thế thôi.
Chẳng có gì kinh khủng hơn việc phải sống ngoài vòng xã hội mà lẽ ra bạn thuộc về. Người nông dân, bị áp giải từ Taganrog đến Petropavlosk, sẽ tìm thấy ở đó những người nông dân Nga giống y hệt mình; giữa anh ta và họ có thể có sự thấu hiểu lẫn nhau; chỉ trong vòng một tiếng đồng hồ họ đã có thể trở thành bạn và sống thoải mái cùng nhau trong một căn nhà gỗ izba hay cùng một dãy nhà trại. Riêng với nhà quý tộc thì hoàn toàn ngược lại; một vực thẳm không đáy tách biệt y khỏi các tầng lớp hạ lưu, và vực sâu cùng sự cách trở ấy chỉ lộ rõ khi một nhà quý tộc mất đi địa vị và tự biến mình thành một kẻ phàm phu tục tử. Bạn có thể dành cả cuộc đời để giao thiệp hằng ngày với người nông dân, ròng rã bốn mươi năm làm ăn buôn bán đều đặn với anh ta ngày qua ngày — cứ cho là như thế đi — do đòi hỏi của chức vụ hay nhiệm vụ quản lý; bạn có thể là ân nhân của anh ta, suýt chút nữa là người cha thứ hai của anh ta — thế nhưng, bạn sẽ chẳng bao giờ thấu hiểu được thứ đang nằm ở tận đáy tâm can hay cõi lòng con người ấy. Bạn có thể tưởng rằng mình dường như hiểu đôi điều về anh ta, nhưng tất cả chỉ là ảo ảnh quang học mà thôi, chẳng hơn thế nữa. Đọc đến đây, bạn đọc hẳn sẽ cho rằng tôi đang nói quá, nhưng tôi tin chắc rằng mình hoàn toàn có lý. Tôi không dựa vào lý thuyết hay sách vở để nói điều này; trong trường hợp của tôi, những thực tế phũ phàng của cuộc đời đã ban cho tôi quá nhiều thời gian lẫn cơ hội để nhìn nhận lại và đính chính những niềm tin lý thuyết vốn dĩ giờ đây đã trở nên kiên cố của mình. Có lẽ rồi sẽ có ngày tất cả mọi người đều nhận ra những điều tôi nói về chuyện này có cơ sở vững chắc nhường nào.
Tất cả những điều đó chỉ là lý thuyết khi tôi mới bước chân vào trại giam, nhưng rồi những sự kiện và những gì mắt thấy tai nghe chẳng mấy chốc đã củng cố thêm cho tôi những quan điểm ấy, và những trải nghiệm thực tế đã tác động nặng nề lên cơ thể tôi đến mức làm suy kiệt cả sức khỏe. Suốt mùa hè đầu tiên, tôi tha thẩn lang thang khắp chốn, trong giới hạn cho phép được tự do di chuyển, như một kẻ cô độc, không một bè bạn. Tình trạng đạo đức của tôi lúc bấy giờ tồi tệ đến mức tôi không tài nào nhận diện nổi những người tù mà sau này, bất chấp khoảng cách luôn tồn tại giữa chúng tôi, vẫn xoay sở để dành cho tôi chút ít quan tâm chăm sóc. Ở đó có những người cùng chung hoàn cảnh với tôi, những cựu quý tộc giống tôi, thế nhưng sự bầu bạn của họ lại khiến tôi cảm thấy gớm ghiếc.
Dưới đây là một trong những sự kiện buộc tôi phải nhận ra ngay từ phút đầu tiên mình là một sinh linh cô độc nhường nào, cùng với toàn bộ sự kỳ quái trong thân phận của tôi tại chốn này. Một ngày tháng Tám nọ, trời đẹp và ấm áp, khoảng một giờ chiều — thời điểm mà theo lệ thường, mọi người đều tranh thủ chợp mắt trước khi quay lại với công việc — bỗng nhiên các tù nhân vùng dậy đồng thanh như một và kéo ra ùn ùn ngoài sân. Cho đến khoảnh khắc đó, tôi hoàn toàn không hề hay biết bất cứ điều gì đang diễn ra. Chìm đắm quá sâu vào những suy nghĩ của riêng mình, tôi gần như chẳng màng quan tâm đến những gì xung quanh đang xảy ra nữa. Nhưng có vẻ như đám tù nhân đã âm ỉ nung nấu một sự bất mãn bất thường suốt ba ngày liền. Có lẽ nó đã âm ỉ từ trước đó nữa; sau này khi nhớ lại những câu nói bâng quơ, những mảnh hội thoại lọt vào tai, sự gia tăng rõ rệt về thói cáu kỉnh và sự dễ nổi giận bất thường của các tù nhân trong suốt thời gian qua, tôi mới ngẫm ra điều đó. Hồi ấy tôi cứ đinh ninh quy mọi chuyện là do công việc mùa hè quá sức, những ngày dài dằng dặc không chịu nổi; do những giấc mộng về rừng sâu và sự tự do mà mùa này gợi nhắc; hay do những đêm quá ngắn ngủi không đủ giấc ngủ. Rất có thể tất cả những yếu tố đó đã hòa quyện lại tạo thành một khối bất mãn khổng lồ, chỉ chực chờ một lý do vừa đủ để bùng nổ; và nguyên nhân ấy đã lộ diện ở phần thức ăn.
Suốt mấy ngày liền, các tù nhân chẳng thèm che giấu sự bất bình của họ đối với món ăn khi to nhỏ bàn tán trong các nhà trại, và họ còn bày tỏ thái độ rành rành mỗi khi tập trung ăn trưa hay ăn tối; một trong những đầu bếp đã bị thay thế, nhưng chỉ sau vài ngày, kẻ mới đến đã bị đuổi cổ đi và người cũ được gọi quay về. Sự bồn chồn và bực dọc lan rộng khắp nơi; rắc rối đang chực chờ bùng nổ.
“Chúng ta ở đây vắt kiệt sức lao động đến chết, thế mà chúng chỉ cho toàn đồ nhơ nhớp vào mồm,” một tên làu bàu trong nhà bếp.
“Nếu mày không thích, sao không đặt thạch với bánh blan-máng mà ăn?” một tên khác đáp.
“Canh bắp cải chua á, chà, ngon tuyệt cú mèo chứ lị; chẳng có gì đưa cơm bằng,” tên thứ ba kêu lên.
“Ừ thì, nếu chúng cứ cho mày ăn thịt bò, thịt bò và chỉ thịt bò mãi mãi, mày có thích không nào?”
“Có chứ, có chứ; chúng phải cho tụi mình ăn thịt chứ,” tên thứ tư lên tiếng; “ở xưởng mộc làm việc suýt chết; thế mà thề có Chúa, lúc lết được cái thân tàn ra khỏi xưởng thì đói mờ cả mắt, đói cào cả ruột; mà có được thứ gì lót dạ cho qua cơn đói đâu cơ chứ.”
“Đúng thế thật, thức ăn dạo này khốn nạn không ngửi được.”
“Hắn đút túi đầy rẫy rồi kìa, đừng có mà lo giùm hắn!”
“Éo phải chuyện của mày.”
“Chuyện của ai chứ? Cái bụng này là của tao cơ mà. Nếu tất cả chúng ta cùng đồng lòng làm một trận ra ra ngô ra khoai xem nào, tụi mày sẽ thấy tay ông.”
“Đúng thế.”
“Tụi mình bị đòn roi chưa đủ hay sao mà còn bày đặt phàn nàn, cái đồ đần độn này?”
“Nói chuẩn vãi! Cố đấm ăn xôi thì có ngày rước họa vào thân. Mà mày tính làm cách nào để quậy một trận ra trò đây, khai cho tao nghe coi?”
“Tao khai cho mà nghe, thề có Chúa! Nếu mọi người cùng đi, tao cũng đi, vì tao sắp chết đói đến nơi rồi. Mấy kẻ ngồi ăn bàn riêng ở chỗ khác thì cứ việc câm họng mà hưởng thụ; còn tụi mình ăn đồ cứu trợ theo định mức thì ——”
“Kìa cái thằng có đôi mắt liếc dọc liếc ngang kìa, ghen tị đến mức nổ đom đóm mắt rồi kìa. Thấy của lạ là hai con mắt cứ sáng lấp lánh lên cơ à?”
“Này mấy bồ, sao chúng ta không dứt khoát một mẻ luôn nhỉ? Chịu đựng thế còn chưa đủ khốn nạn hay sao? Chúng nó lột da tụi mình, lũ cướp ngày! Xông vào xử tụi nó thôi.”
“Làm thế thì được cái tích sự gì? Tao bảo mấy ông tướng cứ nhai kỹ nuốt trôi những gì chúng nó bố thí cho đi, nhét đầy họng vào. Nhìn kìa, lại còn bày đặt đòi người ta nhai hộ thức ăn cơ đấy. Đang ở trong tù thì ngậm miệng mà chịu trận đi.”
“Đúng thế đấy; đang chui rúc trong tù cơ mà.”
“Lúc nào cũng thế cả; dân tình thì đói rách mồm, còn Nhà nước thì béo múp húp cái bụng.”
“Chuẩn không cần chỉnh. Con mắt cú mèo (thiếu tá) của chúng ta béo múp míp nhờ thế đấy; hắn vừa tậu được một cặp ngựa xám kìa.”
“Hắn mà chê ly rượu thì hơi phí đấy nhé,” một tù nhân mỉa mai nói.
“Hồi nãy hắn vừa đánh bài với tay bác sĩ thú y đấy; chơi liền hai tiếng đồng hồ mà trong túi rỗng không có nổi một xu dính túi. Fedka kể tao nghe thế đấy.”
“Thảo nào chúng ta được húp bát canh bắp cải đáng vứt đi.”
“Tụi mày toàn lũ đần! Chẳng quan trọng đâu; quái gì cũng thế thôi.”
“Tao bảo nếu tất cả chúng ta cùng hùa vào phàn nàn thì xem hắn ăn nói thế nào. Quyết định vậy đi.”
“Hắn ăn nói thế nào á? Mày sẽ lãnh trọn cú đấm của hắn vào sọ chứ sao; chỉ thế là cùng.”
“Tao bảo đảm tụi nó sẽ lôi cổ hắn ra tòa xét xử cho mà xem.”
Toàn thể các tù nhân vô cùng sôi sục; sự thật là thức ăn quá ư tồi tệ. Nỗi thống khổ, đau đớn và sự chờ đợi căng thẳng chung dường như đã chạm tới đỉnh điểm. Bản chất tù nhân vốn dĩ hay cãi vã và nổi loạn; nhưng một cuộc nổi dậy toàn thể thì cực kỳ hiếm hoi, bởi vì họ chẳng bao giờ đạt được sự đồng thuận với nhau; tất cả chúng tôi đều cảm nhận được điều đó, vì thông thường nói thì hùng hổ chứ hành động thì chẳng đến nơi đến chốn.
Tuy nhiên, lần này thì bầu không khí sục sôi ấy không hề chìm xuồng. Đám đông tụ tập thành từng nhóm trong các nhà trại, bàn tán xôn xao với giọng điệu hung hăng, mổ xẻ từng chi tiết về những hành vi sai trái của viên Thiếu tá và cố gắng tìm hiểu cho ra ngô ra khoai. Trong mọi vụ việc kiểu này, thế nào cũng có những kẻ cầm đầu và đám chuyên châm ngòi thổi lửa. Những kẻ cầm đầu trong những dịp như thế thường là những nhân vật khá đặc biệt, không chỉ trong các nhà tù mà còn ở bất kỳ tổ chức công nhân quy mô lớn hay đơn vị quân đội nào. Họ luôn là những con người mang một tuýp tính cách riêng, những kẻ nhiệt huyết mang cơn khát công lý, vô cùng ngây thơ, khờ khạo và mạnh mẽ, đinh ninh rằng những mong ước của họ hoàn toàn có khả năng biến thành hiện thực; họ cũng khôn ngoan như bao người khác; thậm chí có kẻ sở hữu trí tuệ siêu việt; nhưng họ lại quá nồng nhiệt và hăng hái đến mức chẳng thèm đo lường hành động của mình. Khi chạm trán những con người thực sự biết cách điều khiển quần chúng và đạt được điều họ muốn, bạn sẽ nhận ra một dạng lãnh đạo quần chúng hoàn toàn khác, cực kỳ hiếm hoi trong số chúng ta — những người Nga. Kiểu lãnh đạo phổ biến hơn, tuýp người mà tôi nhắc đến đầu tiên ấy, quả thực có đạt được mục tiêu của họ theo một nghĩa nào đó, ít nhất là khơi mào được một cuộc nổi dậy; nhưng tất cả rồi cũng chỉ kết thúc bằng việc làm đầy các nhà tù và trại giam. Nhờ sự bốc đồng, họ luôn là kẻ chịu phần thua thiệt; nhưng chính sự bốc đồng ấy lại mang lại cho họ sức ảnh hưởng đối với quần chúng; sự phẫn nộ chân thành và sục sôi của họ phát huy tác dụng, lôi kéo thêm những kẻ còn đang do dự. Niềm tin mù quáng vào chiến thắng của họ mê hoặc cả những kẻ hoài nghi cứng đầu nhất, dẫu cho niềm tin ấy thường dựa trên những lý do bấp bênh và trẻ con đến mức người ta phải ngạc nhiên sao lại có kẻ đặt trọn niềm tin vào đó.
Bí quyết tạo nên sức ảnh hưởng của họ nằm ở chỗ họ tự xưng làm đầu tàu và cứ thế xông lên phía trước, không một chút chùn bước. Họ lao đầu về phía trước, cắm cổ cắm cổ chạy, thường chẳng có nổi chút kiến thức ra hồn về việc mình đang làm, và hoàn toàn không có lấy một mảy may cái sự cáo già thực tế — thứ vũ khí giúp cho một kẻ đê tiện vô tích sự đôi khi vẫn đạt được mục đích, ngoi lên đỉnh cao và đôi khi tự giặt sạch bản thân ra khỏi vũng mực. Họ cứ đâm đầu vào tường đá cho đến vỡ sọ mới thôi. Trong những hoàn cảnh bình thường, những con người này thường mang tính khí bực bội, dễ nổi cáu, không dung thứ, hay khinh miệt, thường rất nồng nhiệt — và xét cho cùng thì điều đó cũng góp phần tạo nên sức mạnh của họ. Điều đáng buồn là họ chẳng bao giờ nhắm vào cái cốt lõi, phần trọng yếu của nhiệm vụ, mà cứ lao ngay vào những chi tiết vụn vặt thay vì đi thẳng đến đích, và chính điều này đã tự tay chôn vùi họ. Nhưng đám đông và họ lại thấu hiểu lẫn nhau; điều đó khiến họ trở nên đáng sợ.
Tôi phải nói vài lời về từ “bất bình” này.
Một vài tù nhân bị lưu đày vì liên quan đến một “vụ bất bình”; đây là những kẻ kích động nhất, nổi bật hơn cả là một gã tên là Martinoff, từng phục vụ trong trung đoàn Khinh kỵ binh, một con người hăng hái, bồn chồn và dễ nổi giận, nhưng lại là một kẻ đáng kính và thành thật. Một người khác, Vassili Antonoff, có thể tự lôi kéo cơn giận lên một cách điềm tĩnh và chừng mực; y thường mang nét mặt xấc láo và nụ cười mỉa mai, nhưng y cũng là người sống chân thật, giữ chữ tín và có học thức kha khá. Tôi không tài nào liệt kê hết; ở đó có rất nhiều người như thế. Petroff cứ hớt hải chạy từ nhóm này sang nhóm khác. Y ít nói, nhưng mức độ kích động chẳng kém gì bất cứ ai, bởi vì y chính là kẻ lao ra khỏi nhà trại đầu tiên khi đám đông tụ tập ngoài sân.
Viên trung sĩ của chúng tôi, người đảm nhận vai trò thượng sĩ, vội vã chạy đến với vẻ mặt hoảng sợ tột độ. Các tù nhân xếp thành hàng ngũ và lịch sự đề nghị ông chuyển lời tới viên Thiếu tá rằng họ muốn nói chuyện trực tiếp với hắn và đặt ra vài câu hỏi. Đi sau viên trung sĩ là toàn bộ đội thương binh, họ xếp thành hàng đối diện với đám tù nhân. Yêu cầu mà họ nhờ viên trung sĩ truyền đạt suýt làm gã sợ chết khiếp, nhưng y không dám từ chối việc vào báo cáo Thiếu tá, bởi vì nếu các tù nhân làm phản, Chúa mới biết chuyện gì sẽ xảy ra. Tất cả những kẻ cai quản chúng ta đều tỏ ra là những kẻ hèn nhát tột độ khi phải đối phó với tù nhân; hơn thế nữa, dù cho không có chuyện tồi tệ hơn xảy ra đi nữa, nếu các tù nhân đổi ý và giải tán, thì viên hạ sĩ quan vẫn có bổn phận theo quy định phải báo cáo tình hình với cấp trên. Trái tim đập loạn nhịp, mặt cắt không còn giọt máu, y cắm cổ chạy thẳng đến chỗ Thiếu tá mà chẳng thèm tề gia chỉnh đốn hay tìm cách khuyên răn các tù nhân. Chắc hẳn y thừa hiểu rằng đám đông chẳng có ý định nghe bất kỳ lời rên rỉ đôi co nào của hắn.
Chẳng mảy may hay biết chuyện gì đang xảy ra, tôi cũng nhập hàng ngũ (tận sau này tôi mới nghe được những chi tiết mở đầu của câu chuyện). Tôi cứ tưởng người ta sắp điểm danh quân số, nhưng lại chẳng thấy bóng dáng mấy người lính cầm danh sách kiểm tra đâu, thế là tôi đâm ra ngạc nhiên và bắt đầu đảo mắt quan sát xung quanh. Gương mặt mọi người đều co giật vì xúc động, vài kẻ trắng bệch như hồn ma. Họ giữ vẻ im lặng lạnh lùng và có vẻ như đang trầm ngâm nghĩ xem lát nữa sẽ nói gì với viên Thiếu tá. Tôi nhận thấy rất nhiều tù nhân tỏ ra sửng sốt khi nhìn thấy tôi đứng lù lù trong hàng ngũ của họ, nhưng rồi họ vội vàng quay mặt đi chỗ khác. Chắc chắn họ thấy lạ lùng làm sao khi một kẻ như tôi lại dám bước vào hàng ngũ với họ, hùa theo những lời phản đối của họ, và họ không tài nào tin nổi điều đó. Rồi họ lại quay phắt lại nhìn tôi với ánh mắt dò hỏi.
“Mày lết cái thân ra đây làm gì thế?” Vassili Antonoff cất giọng to tiếng và thô lỗ hỏi; y vô tình đứng ngay cạnh tôi và cách phần còn lại một quãng ngắn; trước nay gã này vốn luôn tỏ ra cực kỳ lịch sự với tôi.
Tôi ngơ ngác nhìn y, cố gắng tìm hiểu xem y đang ám chỉ điều gì; và tôi bắt đầu lờ mờ nhận ra có điều gì đó cực kỳ bất thường đang diễn ra trong nhà tù của chúng tôi.
“Đúng thế thật, anh ra đây làm cái gì thế? Biến xéo về nhà trại đi,” một tên lính trẻ, một tù nhân khoác áo lính mà trước đó tôi chưa từng quen biết, một cậu nhóc tốt tính và điềm đạm, lên tiếng, “đây không phải chuyện của anh.”
“Chẳng phải chúng ta vừa xếp hàng đấy thôi,” tôi đáp, “chẳng lẽ không chuẩn bị điểm danh sao?”
“Ôi dào, hắn cũng mò mặt ra kìa,” một tên kêu lên.
“Mũi Sắt,”[7] một tên khác gọi giật giọng.
“Săn ruồi,” tên thứ ba bồi thêm, trong giọng điệu chứa đựng sự khinh miệt khôn tả dành cho tôi. Biệt danh mới này ngay lập tức châm ngòi cho một tràng cười phá lên từ đám đông.
“Mấy gã này đi đến đâu cũng sướng như tiên. Tôi ngỡ chúng ta đang phải xách thân vào tù khổ sai chứ lị; thế mà tụi nó được ăn bánh mì trắng với lợn sữa quay hệt như mấy ông lớn quyền quý ấy chứ. Chẳng phải anh tự lo được phần ăn riêng của mình đấy thôi? Lết cái thân ra đây làm gì?”
“Chỗ này không dành cho anh,” Koulikoff cộc cằn bảo tôi, vươn tay túm lấy tay tôi kéo giật ra khỏi hàng ngũ.
Bản thân y cũng đang tái mặt; đôi mắt đen láy lóe lên những tia lửa giận, y cắn chặt môi dưới đến rớm máu; y không phải là mẫu người đợi chờ viên Thiếu tá mà vẫn giữ được sự bình tĩnh.
Tôi rất thích ngắm Koulikoff trong những hoàn cảnh ngặt nghèo thế này; lúc đó y bộc lộ rõ nhất bản chất của mình với cả những điểm mạnh lẫn điểm yếu. Y thích làm trò ra oai, nhưng đồng thời cũng biết cách hành xử. Tôi nghĩ y sẽ bước lên đoạn đầu đài với một vẻ lịch thiệp có phần giả tạo nào đó. Mặc dù tất cả mọi người đang lăng mạ tôi bằng cả ngôn từ lẫn giọng điệu, thái độ lịch sự của y thậm chí còn vượt xa cả trước kia; nhưng giọng nói của y lại vô cùng quả quyết và rắn rỏi, không cho phép bất kỳ sự đôi co nào.
“Chúng tôi ở đây để giải quyết việc riêng của mình, Alexander Petrovitch, và anh phải đứng ngoài lề chuyện này. Cứ xéo đi đâu tùy thích rồi đợi cho đến khi mọi chuyện kết thúc đi... kia kìa, hội của anh ở trong nhà bếp kìa, sang đấy mà tá túc.”
“Dạo này dưới ấy đang nóng sốt lắm đấy.”
Quả thực tôi nhìn thấy đám người Ba Lan của chúng tôi đang đứng ở ô cửa sổ mở toang của nhà bếp, tụ tập cùng khá đông các tù nhân khác. Tôi chưa biết phải làm gì cho phải phép; nhưng đành lủi thủi đi về hướng đó giữa những tràng cười cợt, những lời lăng mạ và thứ âm thanh lầm bầm làu bàu — thứ thay thế cho những tiếng la ó hú hét của thế giới tự do trong chốn ngục tù này.
“Hắn chướng mắt lắm rồi đấy! Chu, chu, chu! Tóm cổ hắn lại!”
Chưa bao giờ kể từ khi đặt chân đến chốn này tôi lại phải chịu đựng sự sỉ nhục cay đắng đến thế. Đó là một khoảnh khắc vô cùng đau đớn, nhưng hoàn toàn dễ hiểu giữa cơn bão kích động tột độ mà đám đông đang phải oằn mình gánh chịu. Ở phòng tiền sảnh, tôi chạm mặt T—vski, một nhà quý tộc trẻ tuổi không có nhiều chữ nghĩa nhưng lại mang bản chất cứng cỏi, hào hiệp; các tù nhân thường loại trừ anh ta ra khỏi lòng căm ghét mà họ dành cho những kẻ quý tộc khác; họ suýt chút nữa là quý mến anh ta; từng cử chỉ của anh ta đều toát lên khí chất của một con người dũng cảm và đầy năng lượng.
“Anh đang làm cái quái gì thế, Goriantchikoff?” anh ta hét lên với tôi; “mau lại đây, lại đây nhanh lên!”
“Nhưng rốt cuộc có chuyện gì thế hả?”
“Họ sắp sửa đứng ra nộp đơn khiếu nại chính thức đấy, anh không biết gì à? Chẳng ích gì cho tụi nó đâu; đời nào có kẻ nào thèm đếm xỉa đến lũ tù nhân chứ? Tụi nó sẽ lùng sục tìm cho ra kẻ cầm đầu, và nếu chúng ta dính líu vào thì thế nào chúng cũng đổ vạ tất lên đầu tụi mình cho xem. Cứ nhớ xem chúng ta bị lưu đày vì tội gì đi. Tụi kia nhiều lắm cũng chỉ bị ăn roi, còn chúng ta sẽ bị lôi ra tòa xét xử nghiêm ngặt đấy. Viên Thiếu tá căm thù tất cả chúng ta đến xương tủy và sẽ chớp lấy cơ hội này để vùi dập chúng ta; toàn bộ tội lỗi của hắn ta sẽ trút hết lên vai chúng ta cho mà xem.”
“Đám tù nhân sẵn sàng trói tay chân chúng ta rồi đem bán đứng bất cứ lúc nào,” M—tski bồi thêm khi chúng tôi bước vào nhà bếp.
“Chúng sẽ chẳng bao giờ rủ lòng thương xót với chúng ta đâu,” T—vski nói thêm.
Bên cạnh đám quý tộc, trong nhà bếp còn có khoảng ba mươi tù nhân khác không muốn hùa theo vụ khiếu nại chung, người thì vì sợ hãi, kẻ thì vì đinh ninh rằng toàn bộ trò hề này sẽ chẳng đi đến đâu. Akim Akimitch — một kẻ kịch liệt phản đối mọi thứ mang hơi hướng khiếu kiện hoặc có nguy cơ làm xáo trộn kỷ luật cùng nề nếp thông thường — đang dửng dưng đứng chờ xem cái kết của vụ việc, thứ mà anh ta chẳng thèm bận tâm dù chỉ một xu. Anh ta hoàn toàn đinh ninh rằng chính quyền sẽ dẹp yên vụ này ngay tức khắc.
Cái mũi của Isaiah Fomitch cụp hẳn xuống khi anh ta vừa lắng nghe với vẻ tò mò đầy sợ hãi trước những gì chúng tôi bàn tán về vụ việc; trông anh ta vô cùng hoang mang. Cùng hội với đám quý tộc Ba Lan còn có một vài thành viên tầng lớp dưới cũng mang quốc tịch ấy, bên cạnh một vài kẻ người Nga nhút nhát, đần độn và lầm lì, những kẻ không dám hùa theo số đông và đang ủ rũ ngóng chờ hồi kết sẽ ra sao. Ngoài ra còn có một số tù nhân bực bội, khó chịu ở lại nhà bếp không phải vì sợ hãi, mà vì họ cho rằng cuộc bán nổi loạn nửa mùa này là một trò lố bịch chẳng thể nào thành công; tôi có cảm giác rằng đám người này cũng không mấy yên ổn, nét mặt họ cứ dao động không yên. Họ nhìn thấu rõ ràng rằng mình có lý và cái kết của phong trào sẽ y hệt như những gì họ đã dự báo, nhưng trong thâm tâm họ lại mang cảm giác mình chẳng khác nào những kẻ phản bội đã bán đứng đồng đội cho viên Thiếu tá. Jolkin — gã nông dân thông minh người Siberia bị kết án khổ sai vì tội làm tiền giả, kẻ đã cướp mất mối làm ăn trong thành phố của Koulikoff — cũng có mặt ở đó, cùng với ông già ở Starodoub. Không một gã đầu bếp nào rời bỏ vị trí của mình, có lẽ bởi vì họ tự xem bản thân thuộc về lực lượng thân cận của nhà chức trách trong trại, việc hùa theo phe đối lập rõ ràng là điều không đúng phép tắc.
“Dẫu vậy,” tôi bảo M—tski, “ngoại trừ những kẻ này, tất cả tù nhân đều tham gia cả đấy thôi,” và chắc chắn tôi đã thốt lên câu đó với một vẻ đầy băn khoăn lo lắng.
“Tự dưng chuốc họa vào thân thế này thì chúng ta dính líu vào cái quái gì chứ?” B—— làu bàu.
“Chúng ta sẽ phải liều lĩnh đánh cược nhiều hơn bọn chúng gấp bội nếu hùa theo; và để làm gì cơ chứ? Je hais ces brigands.[8] Mà anh tưởng sau cùng thì tụi nó dám làm tới bến chắc? Tôi chịu không tài nào hiểu nổi sao tụi nó lại dại dột đem đầu ra cho sư tử ngoạm thế không biết, đúng là lũ ngu.”
“Rồi đâu lại đóng đấy cả thôi,” một gã đầu sỏ cứng đầu, cáu kỉnh lên tiếng. Almazoff — kẻ cũng đang trốn cùng chúng tôi — kịch liệt đồng tình với quan điểm đó.
“Năm mươi mạng trong số chúng sẽ được nếm trọn một trận đòn nhừ tử, và đó là tất cả những gì chúng húp được từ cái vụ này.”
“Thiếu tá đến kìa!” ai đó hét lên; mọi người nhao nhao chạy ra các ô cửa sổ.
Viên Thiếu tá đã xuất hiện, đeo kè kè cặp kính quen thuộc, trông hung ác hết mức có thể, bốc hỏa giận dữ, mặt đỏ lựng như mào gà tây. Không nói một lời nào với vẻ quyết đoán, hắn tiến thẳng tới chỗ hàng ngũ các tù nhân. Trong những tình huống nghẹt thở thế này, hắn ta thường thể hiện một sự gan dạ và bản lĩnh đáng gờm; nhưng cũng không thể phủ nhận một thực tế là hầu như lúc nào hắn cũng trong trạng thái say khướt năm phần. Lúc bấy giờ, chiếc mũ bợt mỡ viền vàng cùng đôi cầu vai bạc xỉu màu đã tô điểm cho hắn một vẻ ngoài giống hệt ác quỷ Mephistopheles trong trí tưởng tượng đang kích động của tôi. Đi theo sau hắn là thiếu úy quản kho Diatloff — một nhân vật có tiếng tăm trong trại giam, bởi vì hắn thực chất mới là kẻ đứng sau mọi hành tung của nhà chức trách. Hắn ta là một kẻ cực kỳ tháo vát, xảo quyệt và có sức ảnh hưởng vô cùng lớn đối với viên Thiếu tá. Hắn hoàn toàn không phải là một kẻ tồi tệ, và nhìn chung các tù nhân cũng không có ác cảm mấy với hắn. Viên trung sĩ của chúng tôi lủi thủi theo sau cùng chừng ba bốn binh sĩ, chẳng hơn là bao; gã vừa mới phải hứng chịu một trận mắng mỏ tơi bời khói lửa, và nếu phỏng đoán không lầm thì chắc chắn vẫn còn những trận đòn roi tương tự đang chờ sẵn phía trước. Đám tù nhân — những kẻ vẫn giữ đầu trần, nón cầm tay kể từ khoảnh khắc họ sai người đi gọi Thiếu tá — bỗng trở nên cứng đờ, mỗi người dồn trọng lượng cơ thể sang chân còn lại; rồi họ cứ thế đứng bất động, nín thở chờ đợi câu nói đầu tiên, hay chính xác hơn là tiếng thét đầu tiên phát ra từ miệng hắn.
Họ chẳng phải chờ đợi lâu. Chưa kịp thốt xong một từ trọn vẹn, viên Thiếu tá đã gào lên với âm lượng cao nhất; hắn hoàn toàn mất kiểm soát vì giận dữ. Qua khung cửa sổ, chúng tôi nhìn thấy hắn chạy dọc theo hàng quân, chồm hổm lao vào từng người với những câu hỏi hằn học. Vì khoảng cách khá xa nên chúng tôi không thể nghe rõ hắn nói gì cũng như câu trả lời của họ. Chúng tôi chỉ nghe thấy tiếng thét, hoặc đúng hơn là thứ âm thanh hỗn độn giữa tiếng gào thét, rên rỉ và làu bàu hòa quyện vào nhau một cách kỳ quặc.
“Lũ khốn! Những kẻ phản loạn! Mang roi vọt ra đây trừng trị tụi mày! Kẻ cầm đầu đâu? Mày chính là một trong những kẻ cầm đầu chứ gì!” — vừa gào hắn vừa lao bổ vào một tên trong số đó.
Chúng tôi không nghe thấy câu trả lời; nhưng chỉ một phút sau, chúng tôi nhìn thấy tù nhân đó bước ra khỏi hàng và lầm lũi tiến về phía phòng giam lính gác.
Một tên khác nối gót, rồi đến tên thứ ba.
“Tao sẽ lôi cổ từng đứa tụi mày ra tòa. Tao sẽ—— Lũ nào đang hú hoạ trong nhà bếp kia?” hắn rống lên khi thoáng thấy chúng tôi đứng ở những ô cửa sổ mở toang. “Tất cả ra đây mau! Lùa hết bọn chúng ra đây, không trừ một mống!”
Diatloff, gã quản kho, sải bước tiến về phía nhà bếp. Khi chúng tôi thông báo rằng bản thân không hề tham gia khiếu kiện bất kỳ điều gì, hắn quay gót đi ngay và lập tức báo cáo lại với viên Thiếu tá.
“À, mấy gã đó không dính dáng gì,” hắn lẩm bẩm, hạ thấp giọng xuống một chút và có vẻ vô cùng hài lòng. “Không sao cả, cứ dẫn tụi nó ra đây.”
Chúng tôi rời khỏi nhà bếp. Tôi không sao kìm nát được cảm giác nhục nhã; tất cả chúng tôi lầm lũi bước đi với cái cúi gầm đầu.
“Chà, Prokofief! Cả Jolkin nữa; và mày, Almazof! Lại đây mau, gom hết lại một nhúm cho tao!” viên Thiếu tá gầm lên với chúng tôi, giọng hắn khàn đặc vì hụt hơi; nhưng thái độ đã dịu đi phần nào, giọng điệu thậm chí còn có vẻ xuồng xã. “M—tski, cả anh cũng ở đây cơ à?... Lập danh sách lại. Diatloff, ghi lại toàn bộ danh sách, lũ phàn nàn vào một bên còn phe ngoan ngoãn vào một bên — không sót một đứa nào, giao hết danh sách cho tôi. Tao sẽ lôi cổ tụi mày ra trước Hội đồng Giám sát.... Tao sẽ... lũ cướp ngày!”
Từ “danh sách” này thực sự phát huy tác dụng.
“Chúng tôi có điều gì phải phàn nàn đâu cơ chứ!” một tên trong số đám bướng bỉnh cất giọng nghẹn ngào thét lên.
“À, tụi mày chẳng có gì phàn nàn cơ à? Thằng nào vừa sủa đấy? Lập tức bước ra khỏi hàng cho tao những kẻ không có gì phàn nàn.”
“Tất cả chúng tôi, tất cả chúng tôi ạ!” tiếng từ vài tên khác vang lên.
“Ồ thế hóa ra đồ ăn ngon lành cả đấy chứ gì? Tụi mày bị xúi giục chứ gì. Lũ cầm đầu, đám phản loạn đâu rồi, hử? Thế thì tụi mày tự chịu hậu quả đi.”
“Nhưng ý ngài nói thế là thế nào cơ chứ?” một giọng nói từ trong đám đông vang lên.
“Thằng nào vừa tru tréo lên đấy, bước ra mau!” viên Thiếu tá gầm lên, lao bổ về phía phát ra âm thanh. “Mày đấy hả, Rastorgouïef, chính mày; tống cổ nó vào phòng giam lính gác ngay lập tức.”
Rastorgouïef, một gã trai trẻ bụ bẫm cao kều, lủi thủi bước ra khỏi hàng và chậm chạp lê bước về hướng nhà giam. Hắn hoàn toàn không phải là kẻ vừa phát ngôn câu nói đó, nhưng vì bị điểm đích danh, hắn chẳng dám hó hé nửa lời cãi lại.
“Tụi mày ăn cho lắm vào nên mới đâm ra lộng quyền chứ gì!” viên Thiếu tá rống lên. “Cứ chờ đấy, cái đồ xác pháo vác xác rỗng này, chỉ ba ngày nữa là tụi mày sẽ—— Cứ chờ đấy! Tao sẽ tính sổ sòng phẳng với từng đứa tụi mày. Tao nhắc lại, tất cả những ai không có điều gì phàn nàn thì bước ra khỏi hàng ngay cho tao——”
“Chúng tôi có phàn nàn gì đâu thưa ngài,” vài tên tù nhân cất giọng sầm sì đáp lại; phần còn lại duy trì sự im lặng bướng bỉnh đến cùng. Nhưng viên Thiếu tá chẳng cần gì hơn thế; lợi ích của hắn lúc này là dẹp êm vụ việc với ít sự cọ xát nhất có thể.
“À, giờ thì tao hiểu rồi! Chẳng có ma nào có điều gì phải phàn nàn sất,” hắn tuyên bố. “Tao thừa biết, tao nhìn thấu hết rồi. Toàn là do mấy tên cầm đầu giật dây, thề có Chúa,” hắn tiếp tục lẩm bầm với Diatloff. “Chúng ta phải tóm cổ cho bằng sạch tụi nó, không chừa một mống. Còn bây giờ — bây giờ — đến giờ đi làm việc rồi. Trống đâu, gõ một hồi trống lên cho tao!”
Chính tay hắn chia tách họ thành những nhóm nhỏ lẻ. Đám tù nhân lầm lũi tản đi trong im lặng và buồn bã, thở phào nhẹ nhõm vì thoát được khỏi tầm mắt của hắn. Ngay sau khi các đội công nhân rời đi, viên Thiếu tá lồng lộn quay về phòng giam lính gác, bắt đầu sắp xếp các biện pháp đối phó với “lũ cầm đầu,” nhưng hắn cũng không đẩy sự việc đi quá xa. Dễ dàng nhận thấy hắn chỉ muốn tống khứ toàn bộ rắc rối này đi cho rảnh nợ càng nhanh càng tốt. Một trong những kẻ bị buộc tội sau đó đã rỉ tai kể lại rằng hắn đã quỳ lót xin tha thứ và viên sĩ quan đã thả hắn đi ngay lập tức. Không còn nghi ngờ gì nữa, vị thế của viên Thiếu tá lúc bấy giờ không hề vững chắc; tôi đoán hắn đã thực sự hoảng sợ, bởi vì một cuộc nổi loạn luôn là một thứ vô cùng nhạy cảm, và dẫu cho vụ khiếu kiện về thức ăn này chưa thực sự leo thang thành bạo loạn đúng nghĩa (mặc dù chuyện đã thấu đến tai viên Thiếu tá và chính Thống đốc), thì đó vẫn là một sự cố đầy bất trắc và nguy hiểm. Điều khiến hắn lo lắng nhất chính là việc các tù nhân đã đồng tâm hiệp lực trong phong trào này, thế nên làn sóng bất mãn buộc phải được dập tắt bằng mọi giá, bất chấp thủ đoạn nào. Đám cầm đầu chẳng mấy chốc đã được thả tự do. Hôm sau khẩu phần ăn đã có phần khả quan hơn, nhưng sự cải thiện ấy chẳng kéo dài được lâu; những ngày tiếp theo sau vụ bạo động, viên Thiếu tá lượn lờ quanh nhà trại với tần suất dày đặc hơn hẳn ngày thường, và lần nào hắn cũng săm soi ra những điểm sai phạm để bắt bẻ và trừng trị. Viên trung sĩ cứ đi ra đi vào với vẻ mặt ngơ ngác đần thối, như thể vẫn chưa hoàn hồn sau cơn sửng sốt vì những gì vừa xảy ra. Về phần đám tù nhân, phải mất một thời gian rất dài họ mới bình tâm trở lại, nhưng bầu không khí bồn chồn ấy lại mang một sắc thái hoàn toàn khác; họ trở nên bứt rứt và hoang mang. Có kẻ cắm mặt đi lủi thủi chẳng thèm hé răng nửa lời; kẻ khác thì lầm bầm bàn tán về sự kiện vừa rồi với một thái độ bất lực, chán chường. Rất nhiều tên tự vả vào miệng mình bằng những lời lẽ cay nghiệt, tỏ ra vô cùng chán ngấy chính những hành động bồng bột của bản thân.
“Này bồ tèo, mau xách thân đi ăn đi chứ!” một tên cất giọng mỉa mai.
“Con chuột nhắt vừa xung phong đi treo chuông vào cổ mèo trốn đi đâu mất tiêu rồi hả?”
“Tụi mình hãy tự thấy may mắn vì hắn không cho mỗi đứa một trận nhừ tử đi thì hơn.”
“Tốt nhất là mày nên uốn lưỡi suy nghĩ nhiều hơn và bớt huyên thuyên nhảm nhí lại.”
“Mày giở thói dạy đời tao đấy à? Muốn làm thầy giáo ở cái xó này chắc?”
“Ô hay, tao muốn ném mày về nơi xuất phát đấy, có chịu không hả?”
“Mày là cái thá gì mà ra điều kiện?”
“Tao là con người! Còn mày là cái thứ gì?”
“Con người á! Mày chẳng qua chỉ là——”
“Mày mới là——”
“Thôi ngay cái giọng điệu ấy đi! Cãi cọ nhảm nhí thế đủ lắm rồi đấy!” tiếng la ó từ mọi phía đồng thanh cắt ngang.
Vào buổi tối ngày diễn ra vụ “bạo loạn,” tôi chạm mặt Petroff ở phía sau dãy nhà trại khi ngày làm việc đã khép lại. Y đang rảo bước tìm tôi. Khi sải bước đến gần, tôi nghe thấy y lẩm bẩm vài từ khó hiểu qua kẽ răng; rồi y câm n lặng, cứ thế lững thững lê bước song hành bên cạnh tôi theo một điệp khúc cơ học chán chường.
“Này Petroff, đám đồng đội của anh có vẻ vẫn còn hậm hực với tụi tôi lắm phải không?”
“Ai hậm hực cơ?” y ngẩn người hỏi, như thể vừa sực tỉnh sau cơn mơ.
“Đám tù nhân với tụi tôi ấy — với đám quý tộc chúng tôi ấy.”
“Tại sao phải hậm hực chứ?”
“Ờ thì, tại vì tụi tôi đã không chịu hậu thuẫn cho các anh mà.”
“Ô hay, sao tự dưng tụi anh lại phải chen chân vào cái đám lộn xộn ấy làm gì cơ chứ?” y đáp, giọng điệu ngạc nhiên như thể đang cố dò dẫm ý nghĩa trong lời tôi: “tụi anh có khẩu phần bàn ăn riêng biệt cơ mà.”
“Chà, nói thế chứ, trong số các anh cũng có những người không phải quý tộc, đâu có ăn đồ theo định mức, thế mà họ vẫn nhập cuộc đấy thôi. Lẽ ra tụi tôi phải hậu thuẫn các anh chứ, chúng ta cùng chung một cảnh ngộ cơ mà; chúng ta phải là đồng chí với nhau chứ.”
“Ôi dào. Tụi anh mà cũng là đồng chí của tụi tôi á?” y tròn xoe mắt hỏi với một vẻ kinh ngạc chân thực không chút giả trân.
Tôi ngước lên nhìn y; rõ ràng là gã chẳng tài nào hiểu nổi dù chỉ một mảy may ý nghĩa trong câu nói của tôi; nhưng ngược lại, tôi thì lại thấu thấu tận tâm can cái thế giới của y. Giờ đây, tôi đã nhìn thấu triệt để một sự thật mà trước đó tôi chỉ lờ mờ phỏng đoán; điều tôi từng bập bõm suy luận lúc trước nay đã hóa thành một nỗi đau đớn chắc nịch.
Nó áp đảo nhận thức của tôi rằng bất kỳ thứ tình đồng chí thực sự nào giữa các tù nhân và bản thân tôi đều là điều không bao giờ có thể xảy ra; ngay cả khi tôi có chôn vùi quãng đời còn lại của mình nơi chốn này cho đến tận lúc lâm. Tôi mãi mãi chỉ là một tên tù nhân thuộc “khu vực đặc biệt,” một sinh linh bị ruồng bỏ vĩnh viễn đến ngàn thu. Biểu cảm của Petroff khi thốt lên câu “tụi anh là đồng chí á, làm sao có chuyện đó được chứ?” vẫn đang hiện hữu, và sẽ mãi mãi khắc sâu trước mắt tôi. Khuôn mặt ấy thoáng qua một vẻ ngây thơ, ngạc nhiên đến hồn nhiên, một sự sửng sốt ngô nghê đến mức tôi không tài nào kìm được câu hỏi liệu ẩn sau đó có chút mỉa mai ngầm nào không, một chút giễu cợt cay độc chẳng hạn. Hoàn toàn không, đó đơn thuần là sự thật phát ra từ đáy lòng. Tôi không phải là đồng chí của họ, và không thể là đồng chí; chỉ đơn giản có thế. Anh cứ đi đường anh, chúng tôi đi lối chúng tôi! Việc ai nấy lo, nước sông không phạm nước giếng.
Tôi từng thực sự hão huyền lo sợ rằng sau vụ nổi loạn, chúng sẽ tàn nhẫn trút giận lên đầu chúng tôi bất cứ khi nào có cơ hội và khả năng, biến cuộc sống của chúng tôi thành một tầng địa ngục trần gian. Thế nhưng chẳng có chuyện quái quỷ nào xảy ra cả; chúng tôi không phải hứng chịu lấy một lời trách móc, thậm chí chẳng có nổi một câu bóng gió khó chịu nào nhắc lại sự kiện hôm ấy, tất cả cứ thế trôi đi như chưa từng tồn tại. Chúng tiếp tục trêu chọc chúng tôi như trước kia mỗi khi có cơ hội, không hơn không kém. Chẳng một ai mang dạ thù hằn với những kẻ từ chối nhập cuộc mà trốn gọn trong nhà bếp, hay với những kẻ vừa hô hào lớn tiếng nhất rằng mình chẳng có gì để phàn nàn. Mọi thứ cứ thế chìm vào quên lãng không một tiếng động, để lại trong tôi một sự kinh ngạc tột độ.
CHÚ THÍCH: [7] Một cụm từ lăng mạ mang tính đặc thù không thể dịch nghĩa tương đương sang ngôn ngữ khác. [8] Tiếng Pháp trong nguyên bản tiếng Nga.