Chúng tôi lại bị giam giữa những bức tường. Các cánh cửa của khu nhà giam đều bị khóa lại, mỗi cửa một chiếc ổ khóa riêng, và các tù nhân bị nhốt kín cho đến sáng hôm sau.
Việc điểm danh được thực hiện bởi một hạ sĩ quan đi cùng hai binh sĩ. Khi tình cờ có mặt một sĩ quan, các tù nhân được xếp thành hàng ngoài sân, nhưng nói chung họ được nhận dạng ngay trong các dãy nhà. Do binh sĩ thường xuyên nhầm lẫn, họ cứ ra vào rồi đếm đi đếm lại chúng tôi cho đến khi con số khớp thì thôi, lúc ấy khu nhà giam mới được đóng lại. Mỗi phòng chứa khoảng ba mươi tù nhân, và chúng tôi nằm chen chúc trên những chiếc giường trại. Vì còn quá sớm để đi ngủ, các tù nhân tự tìm việc để làm.
Ngoài người lính già mà tôi đã nhắc tới, người ngủ cùng phòng giam với chúng tôi và đại diện cho bộ máy quản lý nhà giam ở đó, trong phòng chúng tôi còn có một người lính già khác đeo huân chương vì hạnh kiểm tốt. Tuy nhiên, không hiếm trường hợp chính những kẻ có hạnh kiểm tốt lại phạm lỗi và bị kết án đánh roi. Họ liền mất đi thứ bậc của mình, và ngay lập tức được thay thế bằng những bạn tù có hạnh kiểm được coi là thỏa đáng.
Người mang danh hạnh kiểm tốt của phòng chúng tôi không ai khác chính là Akim Akimitch. Đến làm tôi ngạc nhiên tột cùng, ông tỏ ra rất thô lỗ với các tù nhân, nhưng họ chỉ đáp lại bằng những lời nói đùa. Người lính già kia, thận trọng hơn, chẳng can thiệp vào chuyện của ai, và nếu ông có mở miệng, thì cũng chỉ là theo lệ thường, như một phần trách nhiệm. Phần lớn thời gian ông giữ im lặng, ngồi trên chiếc giường nhỏ của mình, cặm cụi tự vá những đôi bốt của chính mình.
Hôm ấy, tôi không kìm được mà rút ra cho mình một nhận xét, sự đúng đắn của nó đã trở nên rõ ràng về sau: rằng tất cả những ai không phải là tù nhân mà phải tiếp xúc với họ, bất kể là ai—bắt đầu từ những người lính áp giải cho đến các lính canh—đều nhìn nhận các tù nhân dưới một lăng kính sai lệch và phóng đại, cứ đinh ninh rằng chỉ vì một câu nói "có" hay "không", những kẻ này sẽ lao vào họ với con dao trên tay. Các tù nhân, hoàn toàn ý thức được nỗi sợ hãi mà họ gây ra, bèn tỏ ra kiêu ngạo nhất định. Do đó, vị giám thị tù tuyệt vời nhất chính là người không hề nao núng khi đối diện với họ. Bất chấp vẻ ta đây của họ, các tù nhân vẫn thích việc người ta đặt lòng tin nơi mình. Thật vậy, bằng cách đó, người ta có thể thu phục được họ. Tôi đã hơn một lần có dịp chứng kiến sự kinh ngạc của họ khi một quan chức bước vào nhà tù mà không có lính canh hộ tống, và chắc chắn sự kinh ngạc ấy không hề làm họ phật lòng. Một vị khách gan dạ sẽ áp đặt được sự tôn trọng. Nếu có bất kỳ điều bất hạnh nào xảy ra, nó sẽ không bao giờ diễn ra trước mặt ông ấy. Sự khiếp sợ mà các tù nhân gây ra mang tính phổ quát, thế nhưng tôi chẳng thấy nó có cơ sở nào. Phải chăng vẻ bề ngoài của tù nhân, nét mặt hầm hố tựa tướng cướp của hắn, đã gây ra một sự ghê rợn nhất định? Hay đúng hơn là cảm giác bao trùm lấy bạn ngay khi bước chân vào nhà tù, rằng bất chấp mọi nỗ lực, mọi biện pháp phòng ngừa, việc biến một con người sống thành một cái xác, việc bóp nghẹt tình cảm của hắn, cơn khát trả thù và khát vọng sống của hắn, những dục vọng cùng ham muốn bức thiết muốn thỏa mãn chúng là điều bất khả thi? Dù thế nào đi nữa, tôi xin tuyên bố rằng chẳng có lý do gì để phải sợ hãi các tù nhân cả. Một con người không dễ dàng hay nhanh chóng lao vào đồng loại của mình với con dao trên tay đến thế. Rất ít tai nạn xảy ra; đôi khi chúng hiếm hoi đến mức nguy cơ ấy có thể xem như không hề tồn tại.
Tôi đang nói, cần phải hiểu cho rõ, chỉ về những tù nhân đã bị kết án, đang phải chịu phạt, và thậm chí có những kẻ cảm thấy gần như hạnh phúc khi thấy mình ở trong nhà tù khổ sai; bởi vì một lối sống mới mẻ luôn có sức hút mãnh liệt trong mọi hoàn cảnh. Nhóm sau này sống yên bình và mãn nguyện. Còn về những kẻ nổi loạn, chính các tù nhân khác đã kìm hãm họ, và sự kiêu ngạo của họ không bao giờ đi quá giới hạn. Tù nhân, dẫu có táo tợn và liều lĩnh đến đâu chăng nữa, vẫn sợ mọi quan chức liên quan đến nhà tù. Hoàn toàn không giống như vậy đối với những kẻ bị cáo buộc mà số phận chưa được định đoạt. Một kẻ như thế hoàn toàn có khả năng tấn công bất kỳ ai, không vì bất kỳ động cơ thù hận nào, mà chỉ đơn thuần vì ngày mai hắn sắp bị đánh roi. Thật vậy, nếu hắn phạm thêm một tội ác mới, tội trạng của hắn sẽ trở nên phức tạp hơn. Hình phạt bị trì hoãn, và hắn tranh thủ được thời gian. Hành vi tấn công ấy được lý giải; nó có nguyên nhân, có mục đích. Kẻ tù nhân bằng mọi giá muốn thay đổi số phận của mình, và càng sớm càng tốt. Liên quan đến điều này, chính tôi đã tận mắt chứng kiến một sự kiện sinh lý học kỳ lạ nhất.
Trong khu vực tù nhân quân sự có một người lính già đã bị kết án hai năm khổ sai, một kẻ khoác lác đồng thời cũng là một tên hèn nhát. Nói chung, người lính Nga không hay khoác lác. Họ không có thời gian để làm điều đó, ngay cả khi có ý định. Khi một kẻ như thế xuất hiện giữa đám đông những người khác, hắn luôn là một tên hèn và một kẻ lưu manh. Dutoff—đó là tên của người tù nhân mà tôi đang nhắc tới—đã mãn hạn tù, rồi quay trở lại phục vụ trong cùng tiểu đoàn bộ binh tuyến; nhưng, giống như tất cả những ai bị đưa đến nhà tù khổ sai để cải tạo, hắn đã bị tha hóa tận gốc. Một "con ngựa hồi hương" lại xuất hiện trong nhà tù khổ sai sau hai hoặc ba tuần tự do, không phải vì một khoảng thời gian tương đối ngắn, mà là mười lăm hay hai mươi năm. Mọi chuyện đã diễn ra đúng như vậy trong trường hợp của Dutoff. Ba tuần sau khi được trả tự do, hắn đã cướp tài sản của một người đồng đội, và hơn thế nữa, còn nổi loạn. Hắn bị đưa ra hội đồng quân sự và bị kết án hình phạt thể xác nặng nề. Vô cùng hoảng sợ trước viễn cảnh bị trừng phạt, đúng như bản chất hèn nhát của mình, hắn đã lao vào viên sĩ quan trực ban với con dao trong tay, ngay lúc ông bước vào buồng giam của hắn vào đêm trước ngày hắn phải chịu hình phạt chạy găng qua hàng quân của đại đội mình. Hắn thừa hiểu rằng mình đang làm tội chồng thêm tội, và thời gian thụ án sẽ bị kéo dài thêm; nhưng tất cả những gì hắn muốn chỉ là trì hoãn trong vài ngày, hoặc ít nhất là vài giờ, một khoảnh khắc khủng khiếp. Hắn hèn nhát đến mức thậm chí còn chẳng thể đả thương nổi viên sĩ quan mà hắn vừa tấn công. Thật vậy, hắn chỉ thực hiện vụ hành hung đó nhằm mục đích chồng chất thêm một tội ác mới vào bản án vốn đã đè nặng lên mình, và qua đó trì hoãn ngày thi hành án.
Khoảnh khắc trước khi thụ hình là khoảng thời gian khủng khiếp đối với kẻ bị kết án roi đòn. Tôi đã chứng kiến rất nhiều người như vậy vào đêm trước ngày định mệnh. Tôi thường gặp họ trong bệnh xá khi bản thân bị ốm, điều đó xảy ra khá thường xuyên. Ở Nga, những người tỏ lòng thương xót nhất đối với tù nhân chắc chắn là các bác sĩ, những người chưa bao giờ phân biệt đối xử giữa các tù nhân giống như những người khác có dịp tiếp xúc trực tiếp với họ. Về mặt này, chỉ có những người bình dân mới có thể sánh được với các bác sĩ, bởi họ chẳng bao giờ trách cứ một tên tội phạm vì tội ác mà hắn đã phạm phải, bất kể đó là gì. Họ tha thứ cho hắn vì xem xét bản án mà hắn phải gánh chịu.
Chẳng phải ai cũng biết rằng người bình dân khắp nước Nga gọi tội ác là một "tai họa", và kẻ tội phạm là một "kẻ bất hạnh" đó sao? Định nghĩa này thật biểu cảm, sâu sắc, và hơn thế nữa, nó mang tính tự phát, bản năng. Các tù nhân dĩ nhiên sẽ tìm đến bác sĩ, trên hết là khi họ sắp phải chịu hình phạt thể xác. Tù nhân đã qua hội đồng quân sự biết khá rõ thời điểm bản án của mình sẽ được thi hành. Để trốn tránh nó, hắn tìm cách để được chuyển vào bệnh viện nhằm kéo dài thêm vài ngày cái khoảnh khắc kinh hoàng ấy. Khi được tuyên bố đã bình phục, hắn biết rằng ngày hôm sau khi rời bệnh viện, khoảnh khắc ấy sẽ tới. Do đó, khi bước ra khỏi bệnh viện, tù nhân luôn ở trong trạng thái bồn chồn, lo lắng. Một số kẻ có thể cố gắng che giấu sự lo lắng của mình vì lòng tự ái, nhưng chẳng ai bị đánh lừa bởi điều đó cả; ai nấy đều thấu hiểu sự tàn nhẫn của một khoảnh khắc như vậy và giữ im lặng vì lòng nhân đạo.
Tôi quen một tù nhân trẻ tuổi, cựu binh, bị kết án vì tội giết người, kẻ sắp phải chịu mức hình phạt roi đòn tối đa. Vào đêm trước ngày hắn phải chịu đòn roi, hắn đã quyết định nốc cạn một chai vodka mà trong đó hắn đã ngâm một lượng lớn thuốc hít.
Tên tù nhân bị kết án roi đòn luôn uống một lượng rượu mạnh trước khi khoảnh khắc quyết định điểm đến, thứ rượu mà hắn đã kiếm được từ trước đó rất lâu và thường phải mua với mức giá cắt cổ. Hắn sẵn sàng nhịn cả những nhu yếu phẩm trong sáu tháng còn hơn là không thể nuốt nổi nửa pi-vốt vodka trước khi bị đánh đòn. Các tù nhân đều đinh ninh rằng một kẻ say rượu sẽ chịu đựng đòn roi ít đau đớn hơn so với một kẻ ở trạng thái tỉnh táo.
Tôi xin trở lại với câu chuyện của mình. Tội nghiệp thay, gã khốn khổ ấy cảm thấy đau đớn chỉ vài phút sau khi nuốt trọn chai vodka. Hắn nôn ra máu và được khiêng vào bệnh viện trong trạng thái bất tỉnh. Phổi của hắn bị tổn thương nặng nề bởi tai nạn này đến mức bệnh lao phổi bùng phát, và đã cướp đi sinh mạng của người lính chỉ trong vòng vài tháng. Các bác sĩ chăm sóc cho hắn chưa bao giờ biết được nguyên nhân căn bệnh của anh ta.
Nếu những gương mặt hèn nhát không phải là hiếm hoi trong số các tù nhân, thì cũng phải nói thêm rằng có những kẻ mà sự gan dạ khiến người ta phải kinh ngạc. Tôi nhớ rất nhiều trường hợp lòng dũng cảm bị đẩy tới cực hạn. Sự xuất hiện của một tên tướng cướp khét tiếng trong bệnh xá vẫn in đậm trong trí nhớ tôi.
Vào một ngày hè đẹp trời, tin đồn lan truyền khắp phòng bệnh rằng tù nhân nổi tiếng Orloff sẽ bị trừng phạt bằng roi vào chiều tối hôm đó, và sau đó hắn sẽ được đưa đến bệnh viện. Những tù nhân đã có mặt ở đó nói rằng hình phạt sẽ rất tàn nhẫn, và tất cả mọi người—phải thừa nhận là kể cả tôi—đều đang háo hức chờ đợi sự xuất hiện của tên cướp này, kẻ mà người ta kể lại những giai thoại kỳ lạ chưa từng thấy. Hắn là một tên tội phạm thuộc loại hiếm, có khả năng sát hại người già và trẻ em trong máu lạnh. Hắn sở hữu một ý chí bất khuất và hoàn toàn ý thức được sức mạnh của mình. Do đã phạm nhiều tội ác, hắn bị kết án đánh roi qua các hàng quân.
Hắn được đưa vào, hay đúng hơn là được khiêng vào, vào lúc chiều tối. Cơn trờ đã ngả tối. Nến được thắp lên. Orloff cực kỳ xanh xao, gần như bất tỉnh, với mái tóc xoăn dày đen xỉn không một chút ánh lãng. Lưng hắn lột da và sưng phồng, thâm tím, vấy đầy máu. Các tù nhân đã chăm sóc hắn suốt cả đêm; họ thay băng cho hắn, đặt hắn nằm nghiêng, chuẩn bị cho hắn thứ nước rửa do bác sĩ kê đơn; nói một cách ngắn gọn, họ tỏ ra chu đáo với hắn chẳng kém gì với người thân hay ân nhân.
Hôm sau, hắn đã hồi phục hoàn toàn các giác quan và đi lại một hai vòng quanh phòng. Tôi vô cùng ngạc nhiên, bởi vì hắn đã suy sụp và bất lực khi mới được khiêng vào. Hắn mới chỉ chịu một nửa số đòn theo bản án. Viên bác sĩ đã cho dừng hình phạt, vì đinh ninh rằng nếu tiếp tục thì cái chết chắc chắn sẽ giáng xuống Orloff.
Tên tội phạm này có thể mong manh, đã suy kiệt vì quãng thời gian dài ngồi tù. Bất cứ ai từng chứng kiến những tù nhân sau khi bị đánh roi đều sẽ nhớ mãi nét mặt hốc hác, gầy guộc cùng ánh mắt phờ phạc của họ. Orloff nhanh chóng lấy lại nguồn năng lượng mạnh mẽ, thứ đã giúp hắn vượt qua cơn suy nhược thể xác. Hắn không phải là một kẻ bình thường. Vì tò mò, tôi đã làm quen với hắn và có dịp nghiên cứu hắn một cách thong thả suốt cả một tuần lễ. Chưa bao giờ trong đời tôi gặp được một người mà ý chí lại vững vàng và kiên định đến thế.
Tôi từng thấy ở Tobolsk một nhân vật nổi tiếng có cùng loại—một cựu thủ lĩnh băng cướp. Gã đàn ông này thực sự là một con thú hoang; chỉ cần ở gần hắn, thậm chí chưa cần biết đến hắn, người ta cũng không thể không nhận ra ở hắn một sinh vật nguy hiểm. Điều khiến tôi sợ hãi nhất trên hết chính là sự ngu ngốc của hắn. Phần con ở con người này đã lấn át hoàn toàn phần người, đến mức chỉ nhìn qua là người ta có thể thấy hắn chẳng màng gì trên đời ngoài việc thỏa mãn một cách thô bỉ những nhu cầu thể xác. Tuy nhiên, tôi chắc chắn rằng Kareneff—đó là tên của hắn—sẽ ngất xỉu nếu bị kết án hình phạt thể xác nghiêm ngặt như Orloff từng trải qua; và hắn sẽ sát hại bất kỳ kẻ nào đứng gần mình mà không thèm chớp mắt.
Ngược lại, Orloff là một ví dụ chói lọi về sự chiến thắng của tinh thần trước thể xác. Hắn hoàn toàn làm chủ được bản thân. Hắn coi thường hình phạt và chẳng sợ gì trên đời. Đặc điểm nổi bật nhất ở hắn là năng lượng vô biên, cơn khát trả thù, và một ý chí bất diệt khi hắn đã nhắm đến một mục tiêu nào đó.
Tôi không hề ngạc nhiên trước vẻ kiêu ngạo của hắn. Hắn nhìn xuống tất cả những kẻ xung quanh từ đỉnh cao sự vĩ đại của mình. Không phải vì hắn bận tâm tạo dáng; niềm kiêu hãnh của hắn là một phẩm chất bẩm sinh. Tôi không nghĩ có điều gì có thể ảnh hưởng dù chỉ là nhỏ nhất đến hắn. Hắn nhìn mọi thứ bằng ánh mắt bình thản nhất, như thể không có gì trên đời có thể làm hắn ngạc nhiên. Hắn thừa biết các tù nhân khác rất tôn trọng mình; nhưng hắn chẳng bao giờ lợi dụng điều đó để ra oai.
Tuy nhiên, sự phù phiếm và kiêu ngạo là những khiếm khuyết mà hầu như không tù nhân nào thoát khỏi. Hắn rất thông minh và cực kỳ thẳng thắn khi nói quá nhiều về bản thân. Hắn trả lời không chút do dự mọi câu hỏi tôi đặt ra, và thú nhận với tôi rằng hắn đang sốt ruột chờ cho cơ thể hồi phục để chịu nốt phần hình phạt còn lại.
"Bây giờ," hắn nói với tôi và nháy mắt, "mọi chuyện đã qua rồi. Tôi sẽ nhận nốt phần còn lại, rồi sẽ bị áp giải đến Nertchinsk cùng một đoàn tù nhân. Tôi sẽ tận dụng cơ hội đó để trốn thoát. Chắc chắn tôi sẽ tẩu thoát được. Giá mà cái lưng của tôi lành nhanh hơn một chút!"
Trong suốt năm ngày, hắn nung nấu sự sốt ruột đến cháy bỏng để có thể rời khỏi bệnh viện. Có những lúc hắn vui vẻ và có tâm trạng tuyệt vời. Tôi đã tận dụng những dịp hiếm hoi đó để gặng hỏi hắn về những cuộc phiêu lưu của mình.
Khi ấy hắn sẽ nhíu mày lại một chút; nhưng hắn luôn trả lời các câu hỏi của tôi một cách thẳng thắn. Khi hiểu ra rằng tôi đang cố gắng nhìn thấu tâm can hắn, và tìm kiếm ở hắn chút dấu vết của sự hối hận, hắn nhìn tôi với ánh mắt kiêu ngạo và khinh bỉ, cứ như thể tôi là một cậu nhóc ngốc nghễu, kẻ đã được hắn ban ơn quá lớn khi chịu trò chuyện cùng.
Tôi nhận ra trong gương mặt hắn một thứ cảm xúc giống như sự thương hại dành cho tôi. Sau một thoáng dừng lại, hắn cười lớn, nhưng không hề mang chút mỉa mai nào. Tôi đoán chắc hắn đã phải hơn một lần cười lên như thế, khi những lời nói của tôi hiện về trong ký ức. Cuối cùng, hắn tự điền tên mình vào danh sách đã bình phục, dẫu cho cái lưng vẫn chưa hoàn toàn lành hẳn. Do tôi cũng gần như đã khỏe hẳn, chúng tôi rời phòng bệnh cùng nhau và trở lại nhà tù khổ sai, trong khi hắn bị nhốt vào phòng giạm canh, nơi hắn từng bị giam giữ trước đó. Khi chia tay, hắn siết chặt tay tôi, điều mà trong mắt hắn là một dấu hiệu lớn lao của sự tin tưởng. Tôi đoán hắn làm vậy vì lúc ấy tâm trạng anh ta đang vui vẻ. Nhưng trên thực tế chắc chắn hắn phải khinh bỉ tôi, bởi tôi là một sinh vật yếu đuối, đáng khinh về mọi mặt, và trên hết là tội danh cam chịu. Ngày hôm sau, hắn chịu nốt một nửa phần hình phạt còn lại.
Khi các cánh cửa của khu nhà giam đã được đóng lại, nơi đây bỗng chốc mang một diện mạo hoàn toàn khác—vẻ ngoài của một ngôi nhà riêng tư, ấm cúng như chính tổ ấm. Chỉ lúc đó tôi mới thấy các bạn tù của mình được thoải mái thực sự. Ban ngày, các hạ sĩ quan hay một số chức sắc khác có thể bất ngờ xuất hiện, thế nên các tù nhân lúc nào cũng phải cảnh giác. Họ chỉ thực sự thoải mái được một nửa. Tuy nhiên, ngay khi những chiếc chốt được đẩy vào và ổ khóa đã được bấm lại, mọi người đều ngồi xuống vị trí của mình và bắt đầu làm việc. Căn nhà giam được thắp sáng theo một cách chẳng ai ngờ tới. Mỗi tù nhân đều có cây nến và chân nến bằng gỗ của riêng mình. Người thì khâu bốt, người thì may vá đủ loại trang phục. Bầu không khí vốn đã ngột ngạt nay lại càng trở nên ô uế hơn.
Một vài tù nhân chen chúc nhau trong góc phòng, chơi bài trên một mảnh thảm nhỏ. Ở mỗi khu nhà giam đều có một tù nhân sở hữu một mảnh thảm nhỏ, một cây nến và một bộ bài đã bẩn thỉu đến mức gớm ghiếc. Chủ nhân của bộ bài nhận được mười lăm kopeck (khoảng sáu xu) cho mỗi đêm từ những người chơi. Họ thường chơi trò "ba lá"—Gorka, nghĩa là: một trò chơi may rủi. Mỗi người chơi đặt trước mặt mình một chồng tiền đồng—tất cả những gì họ có—và sẽ không đứng dậy cho đến khi thua sạch hoặc đánh sập được nhà cái.
Cuộc chơi kéo dài đến tận khuya; đôi khi ánh bình minh ló dạng mà đám con bạc vẫn miệt mài sát phạt. Thậm chí, không hiếm khi trò chơi chỉ dừng lại vài phút trước khi cổng nhà giam mở cửa. Trong phòng của chúng tôi—cũng như trong tất cả các phòng khác—có những kẻ ăn mày khốn khổ vì rượu chè và cờ bạc, hay đúng hơn là những kẻ ăn mày bẩm sinh—tôi dùng từ "bẩm sinh", và bảo lưu cách diễn đạt ấy. Thật vậy, ở đất nước chúng tôi, và trong mọi tầng lớp xã hội, luôn tồn tại và sẽ mãi tồn tại những con người lêu lổng kỳ lạ mà định mệnh an bài cho họ phải làm kẻ ăn mày suốt đời. Họ là những con người khốn cùng trong suốt cuộc đời; hoàn toàn suy sụp, họ sống dưới sự thống trị hoặc bảo trợ của ai đó, thường là một kẻ phóng đãng, hoặc một người vừa phất lên nhờ may mắn. Mọi sự chủ động đều là gánh nặng không thể chịu nổi đối với họ. Họ chỉ tồn tại với điều kiện không tự mình làm bất cứ việc gì, mà bằng cách phục tùng, luôn sống dưới ý chí của kẻ khác. Họ được định sẵn để hành động bởi và thông qua người khác. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, dù là bất ngờ nhất, họ cũng không bao giờ có thể giàu có nổi; họ mãi mãi là những kẻ ăn mày. Tôi từng gặp những con người như vậy ở mọi tầng lớp xã hội, trong mọi hội nhóm, mọi hiệp hội, kể cả trong thế giới văn chương.
Ngay khi một sòng bạc được lập nên, một trong những kẻ ăn mày ấy, người không thể thiếu đối với ván bài, sẽ được gọi đến. Hắn nhận được năm kopeck cho công việc trọn một đêm; và đó là một công việc như thế nào chứ! Nhiệm vụ của hắn là đứng canh gác ở sảnh chờ, giữa cái lạnh ba mươi độ (Réaumur) của mùa đông, trong bóng tối hoàn toàn, suốt sáu hoặc bảy tiếng đồng hồ. Kẻ gác canh phải lắng nghe từng tiếng động nhỏ nhất, bởi vì viên Thiếu tá hoặc một sĩ quan canh gác nào đó đôi khi sẽ đi tuần vào lúc đêm muộn. Họ đến một cách âm thầm, và đôi khi tóm quả tang đám chơi bài lẫn kẻ gác đang phạm tội—nhờ vào ánh nến hắt ra có thể nhìn thấy từ ngoài sân.
Khi nghe thấy tiếng chìa khóa ken két trong ổ khóa cổng, thì việc dập tắt nến và ngả lưng lên giường ván đã là quá muộn. Tuy nhiên, những cú bất ngờ kiểu đó rất hiếm khi xảy ra. Năm kopeck là một mức thù lao lố bịch ngay cả trong nhà tù khổ sai của chúng tôi, và sự đòi hỏi khắt khe cùng tính keo kiệt của đám con bạc khiến tôi kinh ngạc trong trường hợp này cũng như nhiều trường hợp khác: "Mày đã được trả tiền, mày phải làm theo những gì được bảo." Đó là lý lẽ, và nó không cho phép bất kỳ sự cãi lại nào. Việc trả cho ai đó vài kopeck đã cho kẻ ấy cái quyền sai khiến người kia tối đa, và thậm chí đòi hỏi sự biết ơn từ họ. Đã hơn một lần tôi chứng kiến các tù nhân tiêu xài tiền phung phí, vung vãi khắp nơi, đồng thời lại bớt xén tiền công của kẻ được thuê canh gác. Tôi đã thấy cảnh này ở vài khu nhà giam trong nhiều dịp.
Tôi đã nói từ trước rằng, ngoại trừ đám con bạc, ai nấy đều làm việc. Chỉ có năm tù nhân là hoàn toàn rảnh rỗi, và lăn đắc ra ngủ ngay khi có cơ hội. Chỗ ngủ của tôi nằm gần cửa ra vào. Ngay cạnh tôi là Akim Akimitch, và khi nằm xuống, đầu chúng tôi chạm vào nhau. Ông thường làm việc cho đến mười hoặc mười một giờ đêm để chế tạo, bằng cách dán các mảnh giấy lại với nhau, những chiếc lồng đèn nhiều màu sắc mà ai đó sống trong thị trấn đã đặt làm, và ông được trả công rất hậu hĩnh cho việc đó. Ông rất có tài trong loại công việc này, và làm nó một cách có phương pháp, đều đặn. Khi hoàn thành, ông cất kỹ các dụng cụ, giấu tấm đệm của mình đi, đọc kinh cầu nguyện và chìm vào giấc ngủ của một người lương thiện. Ông nâng tình yêu trật tự của mình lên đến mức câu nệ tiểu tiết, và trong thâm tâm chắc chắn ông tự cho mình là một người thông minh, như thường thấy ở những kẻ tầm thường, cạn nhận. Ngày đầu tiên tôi không ưa ông chút nào, dù ông mang lại cho tôi rất nhiều điều để suy ngẫm. Tôi ngạc nhiên vì một con người như vậy lại có thể tồn tại trong một nhà tù khổ sai. Tôi sẽ còn nhắc đến Akimitch ở phần sau của cuốn sách này.
Nhưng giờ đây tôi phải tiếp tục miêu tả những con người mà tôi sẽ phải sống chung trong nhiều năm trời. Những kẻ vây quanh tôi sẽ là bạn đồng hành từng phút giây, và dễ hiểu thôi khi tôi nhìn họ bằng ánh mắt tò mò đầy lo âu.
Bên trái tôi ngủ một nhóm người sơn cước đến từ vùng Caucasus, hầu hết bị đày vì tội cướp bóc, nhưng chịu các mức án khác nhau. Có hai người Lesghian, một người Circassian và ba người Tatar từ Daghestan. Người Circassian là một kẻ ủ rũ và tối dạ. Hắn hầu như chẳng bao giờ nói chuyện, và toàn nhìn bạn bằng đuôi mắt với vẻ xảo quyệt, hầm hố, giống như một con dã thú. Một trong số những người Lesghian, một ông già mũi khoằm, cao và gầy, trông có vẻ là một tên cướp chính hiệu; nhưng người Lesghian còn lại, tên là Nourra, lại để lại trong tôi một ấn tượng vô cùng tốt đẹp. Vóc người trung trượng, còn trẻ, cường tráng như lực sĩ Hercule, tóc vàng và mắt màu tím; mũi hắn hơi hếch lên, trong khi các nét trên mặt mang chút hơi hướng của người Phần Lan. Giống như mọi kỵ mã, hắn đi chân chữ bát (mũi chân hướng vào trong). Cơ thể hắn chi chít những vết sẹo, cày xới bởi vết thương do lưỡi lê và đạn bắn. Dù thuộc về phe thất trận ở vùng Caucasus, hắn đã gia nhập lực lượng nổi dậy, cùng họ liên tục tiến hành các cuộc đột kích vào lãnh thổ của chúng tôi. Ai nấy trong nhà giam đều quý mến hắn bởi tính cách vui vẻ và niềm nở. Hắn làm việc không một lời phàn nàn, luôn điềm tĩnh và hòa nhã. Trộm cắp, lừa đảo và rượu chè khiến hắn ghê tởm, hoặc nổi giận—không phải vì hắn muốn gây sự với ai; hắn chỉ đơn giản quay mặt đi với sự phẫn nộ. Trong thời gian bị giam giữ, hắn không hề vi phạm quy định nào. Sùng đạo một cách nhiệt thành, hắn đọc kinh cầu nguyện rất trang nghiêm mỗi tối, tuân thủ mọi tháng chay của người theo đạo Hồi như một tín đồ cuồng tín thực thụ, và dành cả đêm để cầu nguyện. Ai nấy đều quý mến hắn, và xem hắn là một con người hoàn toàn lương thiện. "Nourra là một con sư tử," các tù nhân thường nói thế; và cái tên "Sư tử" gắn liền với hắn từ đó. Hắn hoàn toàn đinh ninh rằng ngay khi mãn hạn tù, hắn sẽ được đưa trở lại vùng Caucasus. Quả thực, hắn sống chỉ vì niềm hy vọng ấy, và tôi tin rằng anh ta sẽ chết nếu bị tước đoạt điều đó. Tôi đã nhận ra điều ấy ngay trong ngày đầu tiên đặt chân đến. Làm sao có thể không chú ý đến khuôn mặt điềm tĩnh, lương thiện này giữa muôn vàn nét mặt u ám, mai mỉa và gớm ghiếc đến thế!
Chưa đầy nửa tiếng đồng hồ sau khi tôi vào nhà tù, hắn đi ngang qua tôi và chạm nhẹ lên vai tôi, đồng thời mỉm cười với vẻ mặt ngây thơ. Lúc đầu tôi chẳng hiểu ý hắn là gì, bởi vì hắn nói tiếng Nga rất kém; nhưng chẳng bao lâu sau hắn lại đi qua lần nữa, và với nụ cười thân thiện, lại chạm nhẹ vào vai tôi. Suốt ba ngày liền hắn lặp lại hành động kỳ lạ ấy. Như tôi sớm nhận ra, hắn muốn cho tôi thấy rằng hắn thương xót tôi, và hắn thấu hiểu những giây phút đầu tiên trong tù phải đau đớn đến nhường nào. Hắn muốn bày tỏ sự đồng cảm, vực dậy tinh thần cho tôi, và trấn an tôi bằng thiện ý của mình. Naurra tử tế và ngây thơ làm sao!
Trong số ba người Tatar đến từ Daghestan, đều là anh em ruột, hai người anh lớn là những kẻ lực lưỡng, trong khi người em út, Ali, mới khoảng hai mươi hai tuổi và trông còn trẻ hơn thế. Nó ngủ ngay cạnh tôi, và khi quan sát gương mặt thẳng thắn, thông minh, hoàn toàn tự nhiên của nó, tôi lập tức bị thu hút và thầm cảm ơn số phận đã cho tôi một người hàng xóm tuyệt vời thay vì kẻ tù nhân nào khác. Cả tâm hồn nó có thể đọc được qua gương mặt rạng rỡ ấy. Nụ cười đầy tự tin của nó mang vẻ ngây thơ như trẻ nhỏ; đôi mắt đen to tròn thể hiện sự thân thiện, tình cảm dịu dàng đến mức tôi luôn cảm thấy thích thú khi ngắm nhìn nó. Đó là một sự xoa dịu cho tôi trong những lúc buồn đau và dằn vặt. Có một lần người anh cả của nó—nó có năm người anh, trong đó hai người đang làm việc trong các mỏ quặng ở Siberia—đã ra lệnh cho nó cầm dao găm, leo lên ngựa và đi theo mình. Sự tôn trọng của người sơn cước dành cho các bậc trưởng bối lớn đến mức cậu thanh niên Ali không dám hỏi mục đích của chuyến đi là gì. Có lẽ nó chẳng biết gì sất, và các anh của nó cũng chẳng thấy cần thiết phải nói cho nó nghe. Họ định đi cướp đoàn l caravan của một thương nhân người Armenia giàu có, và họ đã thực hiện thành công. Họ sát hại thương nhân nọ và cướp hết hàng hóa. Bất hạnh thay cho họ, vụ cướp bóc ấy đã bị phanh phui. Họ bị đưa ra xét xử, đánh roi, rồi bị đày đi lao động khổ sai ở Siberia. Tòa án không chấp nhận bất kỳ tình tiết giảm nhẹ nào, ngoại trừ trường hợp của Ali. Nó bị kết án mức phạt nhẹ nhất—bốn năm tù giam. Những người anh yêu thương nó, tình cảm ấy mang màu sắc phụ tử hơn là huynh đệ. Nó là niềm an đõi duy nhất trong chốn lưu đày của họ. Dù thường ngày vốn ủ rũ và buồn bã, họ luôn nở nụ cười với nó khi nói chuyện, dẫu họ rất ít khi làm thế—bởi họ coi nó như một đứa trẻ mà việc nói chuyện nghiêm túc là thừa thãi—những nét mặt nghiêm nghị bặm trợn của họ bỗng trở nên rạng rỡ. Tôi có cảm giác họ luôn nói chuyện với nó bằng giọng điệu đùa cợt, như với một đứa trẻ sơ đẻ. Khi nó đáp lời, mấy người anh lại đưa mắt nhìn nhau và cười đầy độ lượng.
Nó không dám chủ động bắt chuyện với họ trước vì quá mức kính trọng. Làm thế nào mà cậu thanh niên này vẫn giữ được trái tim nhân hậu, sự lương thiện bẩm sinh, nét đằm thắm bộc trực mà không bị tha hóa, vấy bẩn trong suốt quãng thời gian lao động khổ sai, quả thực là điều không thể giải thích nổi. Bất chấp sự dịu dàng ấy, nó sở hữu một bản tính khắc kỷ vô cùng mạnh mẽ, như tôi đã nhận thấy về sau. Trong trắng như một thiếu nữ, mọi thứ ghê tởm, cay độc, đáng hổ thẹn hay bất công đều khiến đôi mắt đen đẹp đẽ của nó dâng đầy sự phẫn nộ, và làm cho chúng càng trở nên tinh anh hơn gấp bội. Dù không phải kẻ hèn nhát, nó vẫn nhẫn nhịn chịu đựng sự lăng mạ mà không hề phản kháng. Nó né tránh những cuộc cãi vã và lăng mạ, đồng thời giữ trọn phẩm giá của mình. Thật ra, nó có thể cãi nhau với ai cơ chứ? Ai nấy đều yêu quý nó, ve vuốt nó.
Ban đầu nó chỉ giữ phép lịch sự với tôi; nhưng dần dà chúng tôi quen thói trò chuyện cùng nhau vào buổi tối, và chỉ trong vài tháng, nó đã học nói tiếng Nga cực kỳ lưu loát, trong khi các anh của nó chẳng bao giờ nắm vững được ngôn ngữ ấy. Nó thông minh, đồng thời lại khiêm nhường và tràn đầy những xúc cảm tinh tế.
Ali là một trường hợp ngoại lệ, và tôi luôn xem việc gặp gỡ nó là một trong những may mắn trong cuộc đời mình. Có những bản chất tốt đẹp một cách tự nhiên và được Chúa ban cho những phẩm chất cao quý đến mức ý định làm vấy bẩn họ nghe thật ngớ ngẩn. Người ta luôn cảm thấy yên tâm về họ. Do đó, tôi chưa bao giờ phải lo lắng về Ali. Giờ nó đang ở đâu nhỉ?
Một ngày nọ, khá lâu sau khi tôi đến nhà tù khổ sai, tôi nằm duỗi thẳng trên chiếc giường trại, lòng xốn xang bởi những ý nghĩ đau buồn. Ali, vốn luôn chăm chỉ, lúc này lại không làm việc. Chưa đến giờ đi ngủ của nó. Mấy người anh đang kỷ niệm một ngày lễ Hồi giáo nào đó nên nghỉ làm. Ali đang nằm gục đầu giữa hai bàn tay trong trạng thái ngẩn ngơ. Bỗng nhiên nó bảo tôi:
"Chà, trông anh buồn quá!"
Tôi tò mò nhìn nó. Một nhận xét như vậy từ Ali, vốn luôn tế nhị và đầy khéo léo, nghe thật lạ lùng. Nhưng khi nhìn kỹ hơn, tôi nhận thấy quá nhiều nỗi buồn, quá nhiều nỗi đau kìm nén trên gương mặt ấy—nỗi đau chắc chắn xuất phát từ những ký ức bất chợt ùa về—đến mức tôi thấu hiểu nó đang phải chịu đựng nỗi đau đớn nhường nào, và đã thốt lên điều đó với nó. Nó thở dài thườn thượt và nở một nụ cười u sầu. Tôi vẫn luôn yêu thích nụ cười duyên dáng, dễ mến của nó. Khi cười, nó lộ ra hai hàm răng mà những đại mỹ nhân trên thế giới cũng phải thèm muốn.
“Có lẽ Ali đang nghĩ xem ngày lễ này được tổ chức ở Daghestan như thế nào phải không. A, ở đó anh đã từng rất hạnh phúc!”
“Vâng,” nó đáp với vẻ hào hứng, và đôi mắt rực sáng. “Sao anh biết là em đang nghĩ đến những chuyện đó vậy?”
“Làm sao mà ta lại không biết được chứ? Ở đó cậu sung sướng hơn ở đây rất nhiều.”
“Sao anh lại nói thế?”
“Quê hương cậu có biết bao nhiêu loài hoa đẹp phải không? Chẳng phải thế sao? Đó đúng là một thiên đường.”
“Xin anh hãy im lặng đi.”
Nó vô cùng xúc động.
“Nghe này, Ali. Cậu có em gái chứ?”
“Có chứ; sao anh lại hỏi thế?”
“Hẳn là con bé rất xinh đẹp nếu nó giống cậu nhỉ?”
“Ồ, chẳng có gì để so sánh giữa chúng em cả. Cả vùng Daghestan không thể tìm thấy một cô gái nào xinh đẹp như thế. Em gái em thực sự rất đáng yêu. Em chắc rằng anh chưa từng thấy ai giống nó cả. Mẹ em cũng rất đẹp.”
“Và mẹ cậu rất yêu thương cậu chứ?”
“Anh đang nói gì vậy? Đương nhiên là có rồi. Em chắc rằng bà đã mất vì đau buồn, vì bà quá yêu em. Em là đứa con út được cưng chiều nhất. Vâng, bà yêu em hơn cả em gái, hơn tất cả những người khác. Chính đêm nay bà đã hiện về trong giấc mơ của em, bà đã khóc vì em.”
Nó im bặt, và suốt thời gian còn lại của đêm hôm ấy không hé răng nửa lời; nhưng chính từ khoảnh khắc này, nó tìm đến sự bầu bạn và trò chuyện của tôi; dẫu rất cung kính, nó không bao giờ cho phép mình chủ động bắt chuyện với tôi trước. Ngược lại, nó rất hạnh phúc mỗi khi tôi khơi gợi câu chuyện với nó. Nó thường xuyên kể về vùng Caucasus và cuộc sống quá khứ của mình. Những người anh không hề cấm đoán nó trò chuyện với tôi; thậm chí tôi nghĩ họ còn khuyến khích nó làm điều đó. Khi thấy tôi đã có tình cảm gắn bó với nó, họ trở nên niềm nở hơn với tôi rất nhiều.
Ali thường xuyên giúp đỡ tôi trong công việc. Trong phòng giam, nó làm bất cứ điều gì mà nó nghĩ sẽ khiến tôi vui lòng và giúp tôi đỡ vất vả. Sự quan tâm nó dành cho tôi không hề mang sự khép nép hay hy vọng trục lợi nào, mà chỉ là một tình cảm ấm áp, chân thành mà nó chẳng thèm che giấu. Nó có một năng khiếu phi thường đối với các nghề thủ công. Nó đã học được cách may vá khá ổn, và vá bốt; nó thậm chí còn hiểu một chút về nghề mộc—nói tóm lại là mọi thứ có thể học được trong nhà tù khổ sai. Mấy người anh vô cùng tự hào về nó.
“Nghe này, Ali,” tôi bảo nó một hôm, “sao cậu không học đọc và viết tiếng Nga nhỉ, nó có thể rất hữu ích cho cậu ở Siberia này đấy chứ?”
“Em rất muốn học chứ, nhưng ai sẽ dạy em đây?”
“Ở đây có khối người biết đọc biết viết. Nếu cậu thích, chính tôi sẽ dạy cho cậu.”
“Ồ, xin anh hãy dạy em đi, em xin anh đấy,” Ali vừa nói vừa chồm dậy trên giường; nó chắp tay lại và nhìn tôi với vẻ van nài.
Chúng tôi bắt đầu học ngay vào buổi tối hôm ấy. Tôi mang theo một bản dịch tiếng Nga cuốn Tân Ước, cuốn sách duy nhất không bị cấm trong nhà tù. Chỉ với cuốn sách này, không cần đến bảng chữ cái, Ali đã học đọc được chỉ trong vài tuần, và sau vài tháng nó đã có thể đọc trôi chảy. Nó dồn vào việc học một sự nhiệt thành và hăng hái phi thường.
Một hôm chúng tôi đang cùng nhau đọc bài Giảng trên núi. Tôi nhận thấy nó đọc một số đoạn với rất nhiều cảm xúc; và tôi hỏi xem nó có thích những điều mình vừa đọc không. Nó ngước nhìn tôi, và gương mặt bỗng bừng sáng.
“Vâng, vâng, Chúa Jesus là một vị tiên tri thánh thiện. Ngài nói ngôn ngữ của Chúa. Hay biết mấy!”
“Nhưng hãy nói cho tôi nghe điều gì khiến cậu đặc biệt thích thú thế.”
“Đoạn kinh có câu: ‘Hãy tha thứ cho những kẻ ghét bỏ anh!’ A! Ngài nói những lời thánh thiện làm sao!”
Nó quay sang mấy người anh, những kẻ đang lắng nghe cuộc trò chuyện của chúng tôi, và nhiệt tình nói với họ vài điều. Họ trò chuyện nghiêm túc với nhau một lúc, rồi gật đầu tán thành những gì người em út vừa nói. Sau đó, với một nụ cười trầm ngâm, hiền hậu, một nụ cười đúng chất Hồi giáo (tôi rất thích sự trầm ngâm trong nụ cười này), họ quả quyết với tôi rằng Isu (Jesus) là một vị đại tiên tri. Ngài đã làm được những phép lạ vĩ đại. Ngài đã tạo ra một chú chim bằng một ít đất sét mà Ngài thổi hơi sự sống vào đó, rồi chú chim liền bay vút đi. Họ bảo những điều đó được ghi chép trong sách của họ. Họ đinh ninh rằng việc ca ngợi Jesus sẽ làm tôi vô cùng hài lòng. Về phần Ali, nó hạnh phúc khôn tả khi thấy mấy người anh tán thành tình bạn của chúng tôi, và họ đang thốt ra những lời mà nó nghĩ sẽ làm tôi biết điều. Sự tiến bộ của tôi trong việc dạy học trò viết lách thực sự đáng kinh ngạc. Ali đã tự bỏ tiền túi ra mua giấy, bút và mực—vì nó nhất quyết không cho tôi mua; và chỉ chưa đầy hai tháng nó đã học viết xong. Mấy người anh kinh ngạc trước tốc độ tiến bộ chóng mặt ấy. Sự thỏa mãn và niềm tự hào của họ lớn đến mức không gì sánh nổi. Họ không biết phải bày tỏ lòng biết ơn với tôi thế nào cho đủ. Ở xưởng làm việc, nếu tình cờ ở cạnh nhau, họ lại tranh nhau xem ai là người được giúp đỡ tôi. Tôi chưa nói đến Ali, tình cảm nó dành cho tôi còn lớn hơn cả với các anh ruột. Tôi sẽ không bao giờ quên ngày nó được trả tự do. Nó đi cùng tôi ra ngoài khu nhà giam, ôm chầm lấy cổ tôi và nức nở. Chưa bao giờ trước đó nó ôm tôi, và cũng chưa bao giờ khóc trước mặt tôi.
“Anh đã làm quá nhiều cho em,” nó nói; “chưa có cha mẹ nào đối xử nhân hậu với em hơn thế. Anh đã biến em thành một người đàn ông thực thụ. Chúa sẽ phù hộ cho anh, em sẽ không bao giờ quên anh, không bao giờ!”
Giờ nó đang ở đâu, người Ali hiền lành, tốt bụng và thân thương của tôi đâu rồi?
Bên cạnh những người Circassian, chúng tôi còn có một số người Ba Lan, lập thành một nhóm riêng biệt. Họ hầu như không có mối liên hệ nào với các tù nhân khác. Tôi đã từng nói rằng, nhờ sự căm ghét dành cho các tù nhân Nga, họ bị tất cả mọi người căm ghét. Họ mang tính cách bồn chồn, bệnh hoạn: có tổng cộng sáu người, một số là trí thức, và tôi sẽ kể chi tiết về họ ở phần sau. Chính từ họ, trong những ngày cuối cùng ở tù, tôi đã mượn được vài cuốn sách. Tác phẩm đầu tiên tôi đọc đã để lại trong tôi một ấn tượng sâu sắc. Tôi sẽ còn nhắc đến những cảm giác ấy ở phần sau, những cảm giác mà tôi xem là rất kỳ lạ, dù sẽ khó lòng hiểu nổi chúng. Về điều này thì tôi chắc chắn, bởi có những thứ mà người ta không thể phán xét nếu chưa từng tự mình trải nghiệm qua. Tôi chỉ cần nói thế này là đủ: những sự thiếu thốn về tinh thần còn khó dung chịu hơn cả những cực hình thể xác khủng khiếp nhất.
Một kẻ bình dân bị đày đi lao động khổ sai sẽ thấy mình chìm đắm trong một môi trường đồng điệu, thậm chí có thể thú vị hơn môi trường hắn từng quen thuộc. Hắn đánh mất quê hương, gia đình; nhưng khung cảnh quen thuộc xung quanh vẫn tương tự như trước. Một trí thức, bị luật pháp kết án cùng mức hình phạt với kẻ bình dân, lại phải chịu đựng nỗi đau lớn hơn vô bờ bến. Hắn phải kìm nén mọi nhu cầu, mọi thói quen của mình, phải hạ mình bước xuống một tầng lớp thấp kém hơn, phải hít thở một bầu không khí khác. Hắn chẳng khác nào con cá bị ném lên bờ cát. Hình phạt mà hắn phải gánh chịu, tuy công bằng với mọi tội phạm theo luật định, nhưng lại nặng nề và đau đớn gấp mười lần đối với hắn so với một người bình dân. Đây là một chân lý không thể chối cãi, ngay cả khi người ta chỉ nghĩ đến những thói quen vật chất phải hy sinh.
Tôi vừa nói rằng người Ba Lan hợp thành một nhóm của riêng họ. Họ sống chung với nhau, và trong số tất cả các tù nhân trong nhà giam, họ chỉ quan tâm đến mỗi một tên Do Thái, và chẳng vì lý do gì khác ngoài việc gã làm họ thấy buồn cười. Tên Do Thái của chúng tôi thường được mọi người yêu mến, dẫu ai nấy đều cười nhạo hắn. Chúng tôi chỉ có duy nhất một gã, và cho đến tận bây giờ tôi vẫn không thể nghĩ đến hắn mà không phì cười. Mỗi khi nhìn gã, tôi lại liên tưởng đến tên Do Thái Jankel mà Gogol miêu tả trong tác phẩm Tarass Boulba, kẻ khi cởi trần chuẩn bị lên giường ngủ cùng vợ trong một kiểu tủ tường, trông hệt như một con gà; mà thực ra Isaiah Fomitch Bumstein với một con gà vặt lông thì giống nhau như hai giọt nước. Hắn đã có tuổi—khoảng năm mươi—thấp bé, yếu ớt, ranh ma và đồng thời lại rất ngu ngốc, táo tợn, hay khoác lác, dẫu hắn là một tên hèn nhát kinh khủng. Gương mặt hắn chằng chịt nếp nhăn, trán và má có sẹo do vết bỏng hồi hắn bị bêu bêu ở cột chịu hình. Tôi chưa bao giờ hiểu nổi làm thế nào mà hắn có thể chịu đựng nổi sáu mươi roi đòn đã nhận.
Hắn bị kết án vì tội giết người. Hắn luôn mang theo người một toa thuốc do những người Do Thái khác đưa cho ngay sau khi hắn mãn hạn bêu ở cột chịu hình. Nhờ loại thuốc mỡ được kê đơn đó, những vết sẹo sẽ biến mất trong vòng chưa đầy nửa tháng. Hắn đã sợ không dám dùng nó. Hắn đang đợi hết thời hạn hai mươi năm (sau đó hắn sẽ trở thành một người đi khai hoang) để có thể sử dụng bài thuốc nổi tiếng của mình.
“Nếu không thì tôi sẽ chẳng thể lấy được vợ,” hắn thường nói; “và tôi bắt buộc phải lấy vợ.”
Chúng tôi là những người bạn rất thân: sự vui vẻ của hắn là vô tận. Cuộc sống trong nhà giam có vẻ chẳng làm khó được hắn. Là một thợ kim hoàn, hắn nhận được nhiều đơn đặt hàng đến mức làm không xuể, bởi thị trấn của chúng tôi chẳng có tiệm kim hoàn nào cả. Nhờ vậy hắn trốn tránh được lao động khổ sai. Dĩ nhiên là hắn có cho các tù nhân vay tiền thế chấp với mức lãi suất cắt cổ. Hắn vào nhà tù trước cả tôi. Một trong những người Ba Lan đã kể cho tôi nghe về màn nhập nha hoành tráng của hắn. Đó là cả một câu chuyện dài, tôi sẽ kể lại ở phần sau, bởi tôi sẽ còn phải nhắc đến Isaiah Fomitch Bumstein nhiều lần.
Còn về những tù nhân khác, trước hết phải kể đến bốn "tín đồ cũ", trong đó có ông già đến từ Starodoub, hai hoặc ba người Tiểu Nga, những kẻ rất ủ rũ, và một tù nhân trẻ tuổi có các đường nét thanh tú cùng chiếc mũi tạc gọt tinh xảo, chừng hai mươi ba tuổi, kẻ đã phạm tới tám vụ giết người; bên cạnh đó là một băng làm tiền giả, một trong số đó là cây hề của khu nhà giam; và cuối cùng, một số tù nhân u ám, bẳn tính, bị cạo trọc đầu và mang gương mặt biến dạng, lúc nào cũng im lặng và ngập tràn sự ganh ghét. Hắn liếc xéo bất cứ kẻ nào đến gần, và chắc chắn những kẻ đó đã duy trì thái độ ấy trong suốt một khoảng thời gian dài đằng đẵng. Tôi đã nhìn thấy tất cả những điều này một cách phớt lờ vào đêm đầu tiên đặt chân đến, giữa làn khói dày đặc, trong một bầu không khí ngột ngạt, giữa những tiếng chửi thề tục tĩu, kèm theo tiếng xích khua vang, những lời lăng mạ và tràng cười yếm thế. Tôi duỗi người trên tấm ván trần trụi, kê đầu lên chiếc áo khoác cuộn lại làm gối tạm, vì khi ấy tôi chưa được cấp phát gối. Sau đó tôi đắp tấm áo choàng lông cừu lên người, nhưng nhờ những ấn tượng đau đớn của buổi tối hôm đó, tôi đã trằn trọc mãi chẳng thể tài nào chợp mắt. Cuộc đời mới của tôi chỉ vừa mới bắt đầu. Tương lai đang dành sẵn cho tôi vô vàn điều mà tôi chưa từng lường trước và chưa từng mảy may tưởng tượng ra.