Khi bước chân vào nhà tù khổ sai, tôi có đem theo một ít tiền; nhưng tôi rất ít khi giữ người vì sợ bị tịch thu. Tôi đã giấu vài tờ tiền giấy bằng cách dán chúng vào gáy cuốn Tân Ước của mình — cuốn sách duy nhất được phép mang vào trại giam. Cuốn Tân Ước này được trao cho tôi ở Tobolsk bởi một người đã chịu án đày ải mấy mươi năm, và qua thời gian đã quen nhìn những kẻ “bất hạnh” khác như anh em ruột thịt.
Ở Siberia có những con người dành cả đời để tận tình giúp đỡ những kẻ “bất hạnh”. Họ dành cho những tù nhân ấy sự đồng cảm y như đối với ruột thịt của mình. Lòng trắc ẩn của họ là một điều gì đó rất đỗi thiêng liêng và hoàn toàn vị tha. Ngay lúc này, tôi không khỏi muốn kể lại bằng vài lời về một cuộc gặp gỡ mà tôi từng có vào thời gian ấy.
Tại thị trấn nơi chúng tôi bị giam giữ lúc bấy giờ có một góa phụ tên là Nastasia Ivanovna. Đương nhiên, không ai trong chúng tôi có mối quan hệ trực tiếp với người phụ nữ này. Cô xem việc đến giúp đỡ tất cả những người lưu đày — nhưng trên hết là những tù nhân khổ sai như chúng tôi — là mục đích sống của đời mình. Đã có bất hạnh nào xảy ra trong gia đình cô chăng? Hay có người thân yêu nào của cô từng trải qua hình phạt giống như chúng tôi chăng? Tôi không rõ. Dù thế nào đi nữa, cô vẫn làm bất cứ điều gì có thể cho chúng tôi. Phải thừa nhận là cô chẳng thể giúp được bao nhiêu, bởi gia cảnh cô vô cùng nghèo khó. Thế nhưng, mỗi khi bị giam kín trong nhà tù khổ sai, chúng tôi vẫn cảm thấy bên ngoài kia mình vẫn có một người bạn tận tụy. Cô thường mang đến cho chúng tôi những tin tức mà chúng tôi vô cùng háo hức muốn nghe, bởi chẳng có chút thông tin nào khác lọt được vào tai chúng tôi.
Khi rời nhà tù để chuyển sang một thị trấn khác, tôi đã có cơ hội ghé thăm và làm quen với cô. Cô sống ở một vùng ngoại ô, trong ngôi nhà của một người họ hàng gần.
Nastasia Ivanovna không già cũng chẳng trẻ, không đẹp mà cũng chẳng xấu. Thật khó, thậm chí là không thể, để biết được cô có phải là một người thông minh và tao nhã hay không. Thế nhưng, qua hành động của cô, người ta có thể thấy một lòng trắc ẩn vô bờ bến, một khao khát mãnh liệt muốn làm hài lòng, muốn vỗ về và mang lại niềm vui bằng bất cứ cách nào. Tất cả những điều đó đều hiện lên qua nụ cười dịu dàng của cô.
Tôi đã dành trọn một buổi tối ở nhà cô cùng với những bạn tù khác. Cô nhìn thẳng vào mặt chúng tôi, cười khi chúng tôi cười, làm mọi điều chúng tôi yêu cầu, trong trò chuyện luôn hùa theo ý kiến của chúng tôi, và tìm đủ mọi cách để làm chúng tôi vui lòng. Côết nước trà cùng đủ thứ quà bánh nhỏ. Chúng tôi thầm nghĩ, nếu giàu có chắc chắn cô sẽ rất vui mừng, dẫu chỉ để có thể tiếp đón chúng tôi chu đáo hơn và an ủi chúng tôi đôi chút bằng vật chất.
Khi chúng tôi chào tạm biệt, cô tặng mỗi người một chiếc hộp đựng xì gà bằng bìa cứng làm kỷ niệm. Cô đã tự tay làm chúng — trời mới biết bằng cách nào — từ những mẩu giấy màu, loại giấy dùng để bọc vở học sinh. Xung quanh chiếc hộp đựng xì gà bằng bìa cứng ấy, cô còn dán một đường viền giấy mạ vàng mỏng tang để trang trí.
“Khi hút thuốc, có lẽ những chiếc hộp đựng xì gà này sẽ có ích cho các anh,” cô nói, như thể đang phân trần vì đã tặng một món quà như vậy.
Như tôi từng đọc và nghe kể, có những người cho rằng tình yêu thương sâu sắc dành cho đồng loại chẳng qua chỉ là một hình thức ích kỷ. Thế nhưng, sự việc này thì ích kỷ ở chỗ nào chứ? Đó là điều tôi mãi chẳng thể tài nào hiểu nổi.
Dẫu chẳng có nhiều tiền khi bước chân vào nhà tù khổ sai, tôi vẫn không thể giận dữ cho cam với những tù nhân vừa thấy tôi đến — sau khi lừa gạt tôi một lần — liền sà vào mượn tiền lần thứ hai, thứ ba, thậm chí là nhiều lần hơn nữa. Thế nhưng, tôi cũng thành thật thừa nhận rằng điều khiến tôi bực bội chính là suy nghĩ rằng tất cả những con người với thói gian manh đầy cợt nhả ấy chắc hẳn đang coi tôi là một kẻ ngốc, và cười vào mặt tôi đơn giản chỉ vì tôi đã cho mượn tiền đến lần thứ năm. Hẳn trong mắt họ, tôi chỉ là một tên ngốc bịp bợm và lừa đảo dắt mũi. Ngược lại, nếu tôi từ chối và đuổi họ đi, tôi dám chắc họ sẽ dành cho tôi nhiều sự tôn trọng hơn thế. Mặc dù vậy, dẫu rất bực mình, tôi vẫn không sao từ chối họ được.
Trong những ngày đầu, tôi khá lo lắng không biết mình sẽ đứng ở vị trí nào trong nhà tù khổ sai, và nên tuân theo quy tắc ứng xử ra sao với các bạn tù. Tôi cảm nhận và hiểu rõ rằng nơi đây hoàn toàn mới mẻ với mình, giống như tôi đang dò dẫm bước đi trong bóng tối, và tôi không thể nào cứ sống mười năm trong cảnh mù mịt ấy được. Tôi quyết định cứ cư xử thật thẳng thắn, theo đúng tiếng gọi của lương tâm và cảm xúc cá nhân. Tuy nhiên, tôi cũng thừa nhận rằng quyết định này có thể rất hay trên lý thuyết, nhưng khi thực tế diễn ra, tôi sẽ bị chi phối bởi những biến cố bất ngờ. Cứ như thế, bên cạnh tất cả những nỗi bực dọc nhỏ nhặt do cảnh ngục tù mang lại, một niềm cay đắng khủng khiếp đã bủa vây và ngày đêm hành hạ tôi.
“Cái nhà mồ này!” tôi tự nhủ khi màn đêm buông xuống, lúc tôi đứng từ thưa ngưỡng cửa doanh trại nhìn ra đám tù nhân vừa lao động trở về đang đi lại trên sân, từ nhà bếp sang doanh trại và ngược lại. Khi quan sát cử chỉ và nét mặt của họ, tôi cố đoán xem họ là hạng người thế nào và bản tính ra sao.
Họ lang thang trước mặt tôi, kẻ thì cau mày, người lại hớn hở — một trong hai biểu cảm ấy xuất hiện trên gương mặt của mọi tên tù — miệng văng tục hoặc bàn chuyện tào lao. Thỉnh thoảng, họ cũng thui thủi đi một mình, ra chiều chìm đắm trong suy nghĩ riêng; vài người mang vẻ mặt mệt mỏi, đáng thương, số khác lại ra điều kiêu ngạo, bề trên. Phải, ở đây, ngay cả ở đây! — cái mũ lệch sang một bên đầu, chiếc áo cừu vắt hờ hững một bên vai, trong mắt ánh lên sự xấc láo và trên môi trực chờ nụ cười cợt nhả.
“Đây chính là thế giới mà tôi bị kết án phải sống, nơi mà dẫu chẳng chút tự nguyện, tôi vẫn phải tìm cách sinh tồn,” tôi tự nhủ.
Tôi cố gắng bắt chuyện với Akim Akimitch, người mà tôi thích ngồi uống trà cùng để đỡ cảm thấy cô độc, bởi tôi muốn tìm hiểu đôi điều về những tên tù khác. Nhân tiện tôi cũng phải nói rằng, vào giai đoạn đầu mới thụ án, trà gần như là món ăn duy nhất của tôi. Akim Akimitch không bao giờ từ chối uống trà cùng tôi, và chính tay anh ta đun nước bằng những chiếc ấm thiếc được làm trong nhà tù khổ sai mà M—— cho tôi thuê lại.
Akim Akimitch thường điềm đạm và lặng lẽ uống một ly trà (anh ta có ly riêng của mình), sau đó nói lời cảm ơn khi uống xong, rồi lập tức quay sang làm chiếc chăn của tôi; thế nhưng anh ta chẳng thể cung cấp cho tôi những điều tôi muốn biết, thậm chí còn chẳng hiểu nổi khao khát muốn tìm hiểu bản tính của những con người xung quanh tôi. Anh ta lắng nghe tôi với một nụ cười ranh mãnh mà đến giờ tôi vẫn còn mường tượng rõ trước mắt. Không, tôi nghĩ thầm, mình phải tự tìm hiểu lấy; hỏi han người khác chẳng ích gì đâu.
Đến ngày thứ tư, sáng sớm tinh mơ, tù nhân được xếp thành hai hàng ngoài sân trước trạm gác, sát cổng nhà tù. Đứng trước và sau họ là đám lính mang súng hỏa mai nạp đạn sẵn và giương lê.
Người lính có quyền khai hỏa vào tù nhân nếu kẻ đó mưu bề trốn chạy. Mặt khác, anh ta cũng phải chịu trách nhiệm về phát súng của mình nếu việc nổ súng không thực sự bắt buộc. Quy định tương tự cũng áp dụng cho các vụ nổi loạn. Thế nhưng, đời nào có ai lại nghĩ đến chuyện công khai bỏ trốn chứ?
Viên sĩ quan Công binh xuất hiện đi kèm với cái gọi là “đốc công” cùng một số hạ sĩ quan binh chủng tuyến, kèm theo cả thợ công binh và binh lính được cắt cử đến để giám sát công việc lao động của tù nhân.
Điểm danh xong. Sau đó, nhóm tù nhân được điều đi xưởng may mặc xuất phát trước. Những người này làm việc bên trong nhà tù và may quần áo cho toàn bộ phạm nhân. Số tù nhân còn lại được đưa ra các xưởng bên ngoài, cho đến khi cuối cùng đến lượt những kẻ bị đày đi làm lao động ngoài trời. Tôi thuộc nhóm này — tổng cộng có hai mươi người chúng tôi. Phía sau pháo đài bên dòng sông đóng băng có hai chiếc sà lan của chính phủ; dẫu chẳng còn giá trị gì, chúng vẫn phải được tháo dỡ để không bị phí phạm phần gỗ. Bản thân gỗ ở đây chẳng đáng là bao, vì củi đốt có thể mua được trong thị trấn với giá rẻ bèo. Khắp cả vùng đâu đâu cũng là rừng.
Công việc này được giao cho chúng tôi để tránh việc chúng tôi cứ ngồi không mà chơi xơi nước. Cả hai phía đều ngầm hiểu với nhau như vậy. Do đó, chúng tôi tiến ra hiện trường với thái độ dửng dưng, chán nản; dẫu rằng mọi chuyện sẽ hoàn toàn ngược lại nếu đó là một công việc mang lại lợi ích hoặc được ấn định sẵn một định mức cụ thể. Trong trường hợp sau, dẫu chẳng thu được chút lợi lộc nào từ sức lao động của mình, các tù nhân vẫn cố gắng hoàn thành cho nhanh nhất có thể, và lấy làm tự vì làm việc tốc độ. Khi một công việc mang tính chất hình thức hơn là thực sự cần thiết như thế này, người ta không thể đòi hỏi khoán việc được. Chúng tôi cứ thế làm cho đến khi tiếng trống hồi mười một giờ gióng lên gọi tù nhân quay về.
Trời ấm và có sương mù, tuyết sắp sửa tan chảy. Toàn bộ tốp chúng tôi lê bước hướng về bờ sông phía sau pháo đài, những xiềng xích giấu dưới lớp áo khẽ va vào nhau tạo ra âm thanh lanh lảnh, vang vọng. Hai hoặc ba tên tù tách đoàn đi lấy dụng cụ ở kho.
Tôi lầm lũi bước đi cùng những người khác. Trong lòng tôi bỗng dâng lên đôi chút háo hức, bởi tôi muốn tận mắt chứng kiến và tìm xem công việc ngoài trời này gồm những gì, mình bị kết án làm loại việc gì, và bản thân sẽ xoay xở ra sao trong lần đầu tiên làm lụng ở chốn này.
Tôi nhớ rõ từng chi tiết nhỏ nhặt nhất. Dọc đường đi, chúng tôi gặp một thị dân để râu dài, người này dừng chân lại rồi thò tay vào túi. Một tù nhân tách khỏi nhóm, bỏ mũ xuống nhận lấy món tiền bố thí — trị giá năm kopeck — rồi lật đật quay lại nhập đoàn. Người thị dân làm dấu thánh rồi tiếp tục rảo bước. Năm kopeck ấy được tiêu vặt ngay trong buổi sáng hôm đó để mua những chiếc bánh mì trắng và chia đều cho mọi người trong nhóm. Trong tiểu đội của tôi, kẻ thì ủ rũ, kiệm lời, người lại thờ thợ, lờ đờ. Vài kẻ khác thì ba hoa, nói nhảm. Một trong số những gã đó tỏ ra cực kỳ phớ lớ, trời mới biết vì sao. Gã vừa đi vừa hát hò nhảy múa, mỗi bước chân lại làm xiềng xích rung lên lanh lảnh. Gã tù béo múp míp này chính là kẻ vào đúng ngày tôi mới đến, trong buổi tắm giặt chung, đã gây gổ với một bạn tù vì chuyện nước nôi và dám ví anh ta giống một loài chim nào đó. Tên hắn là Scuratoff. Cuối cùng hắn cất giọng hát vang một bài ca rôm rả mà tôi vẫn còn nhớ đoạn điệp khúc:
Họ gả tôi đi chẳng màng xin phép,
Lúc tôi còn đang ở cối xay giã gạo.
Chỉ thiếu mỗi cây đàn balalaika [đàn ba dây của Nga] nữa là đủ bộ.
Tâm trạng phấn khích quá mức của hắn đã bị một số tù nhân chê trách thẳng thừng vì họ cảm thấy gai mắt.
“Nghe cái giọng hò hét của nó kìa,” một tù nhân lên tiếng, “dẫu chẳng hợp cảnh hợp cảnh tí nào.”
“Con sói thì cũng chỉ có một bài ca; cái thằng người Tula này đang ăn cắp bài của nó đấy phỏng,” một kẻ khác có giọng điệu đặc trưng của vùng Tiểu Nga lên tiếng nhận xét.
“Đương nhiên tao là người Tula rồi,” Scuratoff đáp trả; “nhưng tụi tao có nhồi nhét cho đầy họng ra như tụi bay ở vùng Poltava đâu cơ chứ.”
“Đồ nói dối! Thế mày tự ăn cái quái gì thế? Giày bện vỏ cây với súp bắp cải phỏng?”
“Nghe cách mày nói cứ như thể ma quỷ đang cho mày ăn hạnh nhân ngọt ấy nhở,” một tên thứ ba xía vào.
“Thú thật với các cậu là tớ vốn là một kẻ yểu điệu thục nữ,” Scuratoff thở dài sườn sượt, ra điều đang tự trách bản thân vì tính nết đài cát của mình. “Ngay từ thủa lọt lòng, tớ đã được nuôi dạy trong nhung lụa, toàn ăn mận quý với bánh ngọt thượng hạng. Đến tận bây giờ các anh tớ vẫn đang buôn bán lớn ở Moscow đấy. Họ là đại gia buôn gió bán mây; giàu sụ ra phết, các cậu cứ tưởng tượng đi.”
“Thế mày buôn cái gì?”
“Tớ phất lắm chứ bộ, và khi nhận được hai trăm đồng đầu tiên——”
“Rúp á? Không đời nào!” một tù nhân ngắt lời, tỏ vẻ kinh ngạc tột độ khi nghe đến một số tiền lớn nhường ấy.
“Không đâu anh bạn hiền, không phải hai trăm rúp đâu, mà là hai trăm hèo quất vào mông cơ. Luka; tớ bảo cậu đấy, Luka!”
“Người khác thì có quyền gọi tôi là Luka, nhưng với anh thì tôi là Luka Kouzmitch,” một tên tù nhỏ thó, yếu đuối có chiếc mũi nhọn đáp lại với vẻ khá bực dọc.
“Quỷ tha ma bắt cậu đi, đúng là chẳng đáng để nói chuyện cùng; thế mà tớ lại còn muốn tử tế với cậu đấy. Nhưng mà để tiếp tục câu chuyện nhé; mọi chuyện diễn ra thế này đây, sao tớ lại không bám trụ lại được Moscow nữa cơ chứ. Tớ nhận nốt mười lăm roi cuối cùng rồi bị tống cổ đi, và thế là có mặt ở——”
“Thế mày bị đày vì tội gì?” một tù nhân nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe bèn lên tiếng hỏi.
“Đừng có hỏi mấy câu ngốc nghếch thế chứ. Tớ đang giải thích cho các cậu nghe vì sao tớ lại không làm nên sự nghiệp ở Moscow; thế mà tớ lại khao khát làm giàu biết bao, các cậu khó mà hình dung nổi đâu.”
Nhiều tù nhân bắt đầu cười ồ lên. Scuratoff thuộc tuýp người náo nhiệt, tràn đầy nhựa sống, rất thích pha trò để giải khuây cho những bạn tù có máu mặt hơn, và hiển nhiên là chẳng nhận lại được phần thưởng gì ngoài những lời lăng mạ. Gã thuộc về một kiểu người mà có lẽ tôi sẽ còn phải nhắc lại đặc điểm của họ.
“Nhìn cái tướng tá của hắn kìa!” Luka Kouzmitch nhận xét. “Riêng bộ quần áo trên người hắn thôi chắc cũng đáng giá cả trăm rúp ấy chứ.”
Scuratoff đang mặc chiếc áo khoác da cừu cũ kỹ và nhơ nhớp nhất trần đời. Nó được vá víu chằng chịt ở nhiều chỗ bằng những mảnh vải rách tả tơi hầu như chẳng còn giữ nổi với nhau. Hắn đảo mắt nhìn Luka từ đầu đến chân một cách chăm chú.
“Cái đầu của tớ mới đáng tiền đấy chứ, anh bạn ạ,” hắn cất lời, “cái đầu giữ lại được trên đôi vai này mới là thứ có giá. Lúc chào tạm chiều Moscow, tớ được an ủi phần nào vì cái đầu này vẫn được xuôi gối theo cùng trên cổ. Vĩnh biệt Moscow nhé, tớ sẽ chẳng bao giờ quên nổi bầu không khí tự do của ngươi, cũng như những trận đòn roi thừa sống thiếu chết mà tớ nhận được. Còn chiếc áo cừu này á, cậu có bị ai ép buộc phải ngắm nó đâu cơ chứ.”
“Chắc mày lại muốn tao ngắm nghía cái đầu của mày chứ gì?”
“Nếu quả thực đó là tài sản chính chủ sinh ra đã có thì đỡ, đằng này lại là của bố thí đấy chứ,” Luka Kouzmitch quát lên. “Đó là món quà người ta ban ơn cho hắn ở Tumen, lúc đoàn áp giải đi qua thị trấn.”
“Scuratoff, thế mày có xưởng thợ riêng không?”
“Làm quái gì có xưởng nào chứ? Nó chỉ là một thằng thợ giày còi cọc thôi,” một tù nhân bĩu môi.
“Đúng thế,” Scuratoff thản nhiên đáp, chẳng thèm để ý đến giọng điệu mỉa mai của kẻ kia. “Tớ từng thử vá giày, nhưng trình độ chẳng bao giờ với tới nổi quá một đôi.”
“Thế có được trả công không?”
“À, tớ vớ được một gã vừa không sợ Chúa lại chẳng biết tôn kính cha mẹ gì sất, và để trừng phạt, Thượng Đế đã xui khiến hắn mua lại sản phẩm do đôi tay này làm ra.”
Đám đông xung quanh Scuratoff lại được một trận cười phá lên.
“Tớ cũng từng có thời gian làm việc trong nhà tù khổ sai đấy nhé,” Scuratoff tiếp tục với vẻ mặt tỉnh bơ như ruồi. “Tớ từng đánh xi đôi bốt cho trung úy Stepan Fedoritch.”
“Thế ông ấy có hài lòng không?”
“Không đâu mấy bồ ạ, đời nào có chuyện đó; ổng chửi rủa tớ một trận tơi bời hoa lá đủ để tớ nhớ đời đến già luôn. ổng còn dùng đầu gối thúc vào mông tớ nữa chứ. ổng lồng lộn lên cơ mà! Hỡi ơi, cuộc đời này đã lừa dối tớ. Tớ chẳng thấy xíu xiu thú vị nào ở cái nhà tù khổ sai này hết.” Nói đoạn hắn lại cất tiếng hát.
Chồng của Akolina đang đứng ở ngoài sân.
Hắn đang ngóng chờ ở đó.
Hắn lại hát, lại nhảy cẫng lên và múa may quay cuồng.
“Thật là vô lối hết sức!” gã người Tiểu Nga đang đi bên cạnh tôi lầm bầm.
“Đúng là một kẻ phù phiếm!” một tên khác cất giọng nghiêm nghị, quả quyết.
Tôi chẳng thể tài nào hiểu nổi tại sao họ lại lăng mạ Scuratoff, cũng như tại sao họ lại khinh miệt những tên tù có tính tình vui vẻ, hớn hở như vậy. Tôi cứ đinh ninh rằng cơn giận dữ của gã người Tiểu Nga cùng những kẻ khác xuất phát từ mối thù cá nhân, nhưng tôi đã lầm. Họ tức tối vì Scuratoff không mang cái bộ dạng ra vẻ ta đây với thứ phẩm giá giả tạo đang thấm đẫm khắp cái nhà tù khổ sai này.
Mặc dù vậy, họ không hề tỏ ra khó chịu với tất cả những kẻ hay pha trò, hay đối xử với tất cả mọi người như cách họ đối với Scuratoff. Vài người trong số đó là những gã không chịu để ai đùa cợt lố lăng, và không bao giờ bỏ qua cho bất kỳ ai dẫu vô tình hay cố ý. Bắt buộc phải đối xử với họ bằng thái độ tôn trọng. Trong tốp của chúng tôi có một gã tù chính cống thuộc kiểu người này, một gã đàn ông vui tính, tốt bụng mà mãi về sau tôi mới nhìn nhận đúng bản chất của hắn. Đó là một thanh niên cao ráo, phong thái dễ chịu và trông không đến nỗi nào. Cùng lúc đó, trên khuôn mặt hắn phảng phất một biểu cảm vô cùng hài hước.
Hắn được gọi là Kẻ Công Binh, bởi hắn từng phục vụ trong lực lượng Công Binh. Hắn thuộc diện biệt phái.
Thế nhưng, không phải tất cả những tù nhân mang tư tưởng nghiêm túc đều tỏ ra khó tính như gã người Tiểu Nga — kẻ không tài nào chịu nổi việc nhìn thấy người khác vui vẻ.
Trong nhà tù của chúng tôi có vài gã luôn nhăm nhe giành lấy vị trí bề trên, hoặc nhờ vào tay nghề khéo léo, nhờ sự tháo vát chung, nhờ tính cách hay sự hóm hỉnh của bản thân. Rất nhiều kẻ trong số đó vừa thông minh lại vừa năng nổ, và cuối cùng đã đạt được mục đích — tức là giành được vị thế bề trên cùng sức ảnh hưởng về mặt tinh thần đối với các bạn tù. Chúng thường căm ghét lẫn nhau và khơi gợi sự đố kỵ chung của mọi người. Chúng nhìn những tù nhân khác bằng ánh mắt đầy vẻ tôn nghiêm, trịch thượng; và chẳng bao giờ gây gổ nếu không có lý do. Được ban quản lý ưu ái, chúng phần nào nhúng tay vào việc điều hành lao động, và chẳng đời nào có chuyện một kẻ trong số chúng lại tự hạ thấp mình đi cãi vã với người khác chỉ vì mấy câu hát hò vặt vãnh. Tất cả những kẻ đó đều tỏ ra vô cùng lịch sự với tôi trong suốt thời gian tôi thụ án, nhưng tuyệt nhiên chẳng hề cởi mở chút nào.
Cuối cùng thì chúng tôi cũng ra tới bờ sông; thấp thoáng xa hơn một chút là chiếc xác tàu cũ nát kẹt cứng trong lớp băng mà chúng tôi có nhiệm vụ phải tháo dỡ. Phía bên kia mặt nước là vùng thảo nguyên xanh thẳm và chân trời buồn tẻ. Tôi cứ đinh ninh là ai nấy sẽ lao vào công việc ngay lập tức. Nào ngờ chẳng có chuyện đó xảy ra. Vài tên tù thảnh thơi ngồi phịch xuống những thanh gỗ nằm rải rác gần bờ, hầu như tên nào cũng móc từ trong túi ra những chiếc bị đựng thuốc lào — loại bán từng lá ngoài chợ với giá ba kopeck một cân — cùng những chiếc tẩu gỗ ngắn ngủn. Chúng châm thuốc hút trong lúc đám lính gác đứng tạo thành một vòng tròn xung quanh, gương mặt dán đầy vẻ mệt mỏi nhìn chúng tôi.
“Quỷ tha ma bắt đứa nào nghĩ ra cái trò đánh đắm cái xà lan này thế không biết?” một tù nhân cất giọng oang oang, chẳng nhắm vào ai cụ thể.
“Bộ chúng nó sốt ruột muốn tháo dỡ nó lắm hay sao chứ?”
“Người ta có ngại việc đày đọa chúng ta đâu cơ chứ,” một kẻ khác tiếp lời.
“Lũ nông dân kia đang kéo nhau đi đâu làm gì thế nhỉ?” gã đầu tiên hỏi sau một thoáng im lặng.
Hắn thậm chí còn chẳng buồn nghe câu trả lời của bạn tù. Hắn giơ tay chỉ ra xa, nơi một tốp nông dân đang nối đuôi nhau di chuyển cắt ngang qua cánh đồng tuyết nguyên sinh.
Tất cả đám tù nhân uể oải quay người nhìn về hướng đó, rồi nổi tính rảnh rỗi đem đám nông dân ra cười cợt khi họ tiến lại gần. Một kẻ đi bét hàng cuối cùng có dáng đi vô cùng buồn cười, hai tay dang rộng và cái đầu nghếnh sang một bên. Hắn đội một chiếc mũ chóp cao nhọn hoắt. Cái bóng của hắn in rõ những đường nét sắc sảo trên lớp tuyết trắng phau.
“Nhìn cách ăn mặc của anh em nhà thằng Petrovitch kìa,” một bạn tù của tôi nói, cố nhại lại giọng phát âm của người nông dân bản xứ. Thật là một chuyện nực cười — đám tù nhân dù phần lớn đều có xuất thân từ nông dân nhưng lại luôn tỏ ra khinh miệt nông dân.
“Cả cái thằng đi cuối cùng kìa, nhất là nó trông cứ như đang cắm cọc trồng củ cải ấy.”
“Hắn là nhân vật quan trọng đấy, lắm tiền nhiều củ phết,” tên thứ ba chen vào.
Tất cả bắt đầu cười rộ lên, dẫu trông họ chẳng có vẻ gì là thực sự vui thích cho lắm.
Trong lúc đó, có một người phụ nữ bán bánh đi tới. Đó là một người đàn bà lanh lợi, tháo vát, và chính là người đã bán bánh cho chúng tôi tiêu số tiền năm kopeck do người thị dân bố thí.
Gã thanh niên chuyên bán bánh mì trắng trong nhà tù khổ sai vơ lấy hai tá bánh của mụ, rồi đôi co kỳ kèo mãi để ép mụ giảm giá. Tuy nhiên, mụ nhất quyết không chịu nhượng bộ theo yêu cầu của hắn.
Cuối cùng thì viên hạ sĩ được cắt cử giám sát công việc cũng bước đến, tay lăm lăm cây gậy.
“Còn ngồi ngây ra đấy làm gì? Bắt tay vào việc ngay lập tức mau.”
“Xin ngài hãy giao định mức cho chúng tôi đã chứ, Ivan Matveitch,” một tên “đốc công” trong số chúng tôi vừa chậm rãi đứng lên vừa nói.
“Đòi hỏi cái quái gì nữa? Tháo cái xà lan ra, đấy là định mức của tụi bây chứ còn gì nữa.”
Rồi cuối cùng thì đám tù nhân cũng chịu đứng dậy và lê bước ra phía bờ sông, nhưng với thái độ vô cùng rề rà. Những kẻ “chỉ đạo” lần lượt xuất hiện, ít ra thì cũng là “chỉ đạo” trên danh nghĩa. Cái xà lan này không thể cứ tùy tiện đập phá kiểu gì cũng được. Những thanh xà dọc và xà ngang phải được giữ lại nguyên vẹn, và đây không phải là một việc dễ dàng gì cho cam.
“Kéo cái thanh xà này ra trước đã, việc đầu tiên là phải làm cái đó,” một tên tù chẳng phải đốc công cũng chẳng phải tổ trưởng, chỉ là một thợ lao động bình thường cất giọng hô lên. Gã này vốn rất ít nói và hơi đần độn, nãy giờ vẫn im re. Lúc này hắn cúi gập người xuống, dùng cả hai tay bấu lấy một thanh xà nặng trịch và ngóng chờ ai đó tới phụ một tay. Thế nhưng, chẳng có lấy một bóng người tỏ vẻ muốn giúp đỡ hắn.
“Mày chứ ai vào đây, đời nào mày kham nổi; đến cả ông cố nội nhà mày là con gấu đi chăng nữa cũng chịu thua thôi,” ai đó lẩm bẩm trong miệng.
“Này anh bạn, rốt cuộc chúng ta có bắt đầu làm không đây? Còn tôi thì một mình chẳng thể làm nổi gì sất,” gã vừa đứng ra xí xọn lúc nãy buông lời bực dọc, buông thõng tay đứng thẳng người dậy.
“Trừ khi mày định gánh hết việc cho thiên hạ, chứ việc quái gì mà mày phải xoắn lên thế?”
“Tôi nói thế thôi mà,” gã tội nghiệp phân trần, tự thanh minh cho sự xớ rớ của mình.
“Mấy người tính mặc áo bông cho ấm hay muốn đốt lửa sưởi cho qua mùa đông đây hả?” viên hạ sĩ quát lớn vào mặt đám hai mươi con người có vẻ như đang vô cùng ghét cay ghét đắng việc bắt tay vào làm. “Làm việc ngay lập tức cho tao.”
“Có bao giờ vội vàng mà được tích sự gì đâu hở ngài Ivan Matveitch.”
“Thế mà tụi bay có thèm nhúc nhích ngón tay nào đâu hở Savelieff. Mày cứ đảo mắt đi đâu thế hả? Bộ tính đem bán mắt à? Nhanh lên, làm ngay cho tao.”
“Một mình tôi thì làm được cái quái gì cơ chứ?”
“Giao định mức cho chúng tôi đi chứ, Ivan Matveitch.”
“Tao nói với tụi bay từ nãy rồi là tao chẳng có định mức định miếc gì sất. Xông vào đập cái xà lan mau, bao giờ xong việc tụi bay được phép về trại. Nào, bắt tay vào việc.”
Bọn tù bắt tay vào việc, nhưng với thái độ miễn cưỡng và cực kỳ lờ đờ. Sự bực bội của người chỉ huy khi chứng kiến những gã đàn ông cường tráng cứ ngây ra lười nhác như thế là điều hoàn toàn dễ hiểu. Khi chiếc đinh tán đầu tiên bị cạy ra, nó bỗng kêu răng rắc rồi đứt gãy.
“Nó gãy làm đôi rồi,” tên tù nói để thanh minh cho mình. Thế thì đành chịu chứ làm sao mà làm việc kiểu này nổi, chúng bắt đầu bàn lùi. Phải làm thế nào đây? Một cuộc tranh cãi dài hơi nổ ra giữa đám tù nhân; chẳng mấy chốc lời qua tiếng lại đã biến thành những lời chửi bới, và xem chừng chuyện này chưa dừng lại ở đó. Viên hạ sĩ lại gào lên trong lúc khua khoắng cây gậy trong tay, thế nhưng chiếc đinh tán thứ hai cũng gãy ngang như chiếc đầu tiên. Tụi chúng đành thống nhất rằng dùng rìu chẳng ăn thua gì và phải kiếm công cụ khác. Thế là hai phạm nhân được cắt cử đi dưới sự áp giải về pháo đài để lấy dụng cụ thích hợp. Trong lúc chờ đợi họ quay lại, những tên tù còn lại thản nhiên ngồi phịch xuống bờ sông, lôi tẩu thuốc ra bắt đầu nhả khói. Cuối cùng, viên hạ sĩ khinh bỉ nhổ nước bọt.
“Được rồi,” hắn bực bội gầm lên, “cái cách tụi mày làm việc thế này thì có mà sống dai thành thành tinh. Ôi chao là người với ngứa, đúng là một lũ hết thuốc chữa!” Lẩm bẩm xong, hắn vung vẩy cây gậy ra hiệu rồi lủi thủi quay về pháo đài.
Một tiếng đồng hồ sau, viên “đốc công” quay lại. Ông ta điềm đạm lắng nghe những gì đám tù nhân trình bày, tuyên bố rằng nhiệm vụ ông giao cho họ là phải cạy được bốn chiếc đinh tán mà không làm gãy cái nào, đồng thời tháo dỡ một phần lớn của chiếc xà lan. Ngay khi hoàn thành nhiệm vụ này, các tù nhân sẽ được phép quay về trại. Đó là một khối lượng công việc không hề nhỏ chút nào, thế nhưng hỡi ôi, bỗng chốc thái độ làm việc của đám tù nhân thay đổi một trời một vực! Đâu rồi cái sự lười nhác và thói vụng về ban nãy? Những lưỡi rìu bắt đầu nhảy múa thoăn thoắt, chẳng mấy chốc những chiếc đinh tán đã bị bật tung. Những kẻ không có rìu thì dùng nhữngh khúc cây dày chêm vào dưới chân đinh tán, cứ thế một cách khéo léo và nghệ thuật, họ lần lượt nạy chúng ra. Lũ tù nhân bỗng chốc trở nên sắc sảo và rành mạch đến lạ thường trong từng câu nói. Chẳng còn ai nghe thấy những lời lăng mạ tục tĩu nào nữa. Ai nấy đều rành rẽ việc mình phải nói gì, làm gì và nên hiến kế ra sao. Đúng nửa tiếng trước khi tiếng trống điểm nhịp gióng lên, nhiệm vụ được giao đã hoàn thành xuất sắc, và đám tù nhân lũ lượt quay về nhà tù khổ sai trong niềm mệt mỏi nhưng hoan hỉ vì đã giành lại được nửa tiếng đồng hồ từ quỹ thời gian lao động theo quy định.
Riêng về phần mình, tôi chỉ muốn nói một điều thế này. Bất cứ khi nào tôi xắn tay vào phụ giúp những người thợ, tôi đều thấy mình hoàn toàn thừa thãi; họ luôn xua đuổi tôi đi, kèm theo đó là những lời lăng mạ. Bất kỳ tên rách rưới nào trong đám đông đó, bất kỳ gã thợ mộc khốn khổ nào mà nếu ở vào hoàn cảnh bình thường sẽ chẳng dám ho loe một tiếng trước những người khác — vốn thông minh và khéo léo hơn hắn — lại mặc nhiên cho mình cái quyền chửi rủa tôi nếu tôi bén mảng đến gần, với cái cớ muôn thuở là tôi đang vướng chân vướng tay vào công việc của hắn. Cuối cùng, một trong những người thợ giỏi nhất đã thẳng thừng tuyên bố với tôi bằng giọng cục cằn:
“Mày lảng vảng ở đây làm cái quái gì thế hả? Biến ngay đi! Chẳng ai gọi mà sao cứ xớ rớ đến đây làm gì?”
“Chuẩn cmnr,” một tên khác hùa theo.
“Tốt nhất là mày nên xách cái vại đi,” tên thứ ba gợi ý, “rồi xách nước đến cái ngôi nhà đang xây dở kia kìa, hoặc sang xưởng thuốc lá mà làm. Mày ở đây chẳng được tích sự gì sất.”
Tôi đành phải lủi thủi đứng tránh ra một góc. Cứ đứng thừ người ra nhìn người khác làm việc trong khi mình ngồi chơi xơi nước thì thật hổ thẹn; thế nhưng hễ cứ lê la sang đầu bên kia của chiếc xà lan là tôi lại bị lăng mạ một vố mới.
“Trời đất sinh ra cái giống người gì đâu không biết!” những tiếng la ó vang lên. “Làm sao mà chung đụng nổi với mấy thể loại người thế này cơ chứ?”
Tất cả những lời đó được thốt ra với giọng điệu đầy ác ý. Chúng cảm thấy vô cùng đắc ý khi có cơ hội cười vào mũi một gã quý tộc thất cơ lỡ vận.
Đến đây thì người ta có thể hiểu được rằng suy nghĩ đầu tiên của tôi khi bước chân vào nhà tù khổ sai chính là tự hỏi bản thân làm thế nào để có thể sinh tồn nổi với những con người như thế này. Tôi lường trước được rằng những sự việc tương tự thế này sẽ còn lặp lại dài dài; thế nhưng tôi vẫn đinh ninh một lòng không thay đổi cách cư xử của mình, mặc cho kết quả có ra sao đi chăng nữa. Tôi đã tự nhủ phải sống thật giản dị và khôn ngoan, không bày tỏ bất kỳ sự khao khát nào muốn kết thân với bạn tù; nhưng đồng thời cũng không tỏ thái độ xa cách nếu tự thân họ muốn tiến lại gần; tuyệt đối không sợ hãi những lời đe dọa hay lòng căm thù của họ; và tìm cách phớt lờ đi nhiều nhất có thể để tỏ ra không bị ảnh hưởng bởi những điều đó. Kế hoạch của tôi là thế. Ngay từ đầu tôi đã nhận ra rằng nếu chọn bất kỳ con đường nào khác, họ chắc chắn sẽ khinh miệt tôi ra mặt.
Khi màn đêm buông xuống và tôi quay trở về nhà tù khổ sai sau một buổi chiều lao động mệt nhoài, rã rời, một nỗi buồn sâu thẳm bỗng chốc bủa vây lấy tâm can tôi. “Tôi sẽ phải trải qua bao nhiêu ngàn ngày giống như ngày hôm nay nữa đây?” Vẫn là một ý nghĩ đó luẩn quẩn trong đầu. Tôi lầm lũi lang thang một mình và chìm đắm trong suy nghĩ khi bóng tối bao trùm, thì bỗng nhiên, ngay sát hàng rào cọc phía sau doanh trại, tôi nhìn thấy chú chó Bull, người bạn của tôi, đang hớn hở chạy vội về phía mình.
Bull chính là con chó của nhà tù; bởi vì nhà tù nào thì cũng có chó cưng của riêng nó giống như các đại đội bộ binh, các khẩu đội pháo binh và các trung đội kỵ binh vậy. Nó đã ở đây từ lâu lắm rồi, chẳng thuộc về riêng ai, coi tất cả mọi người là chủ nhân của mình và sống qua ngày bằng những món thừa thãi từ nhà bếp. Đó là một chú chó lông đen khá to con, đốm trắng, tuổi đời còn trẻ, sở hữu đôi mắt thông minh và chiếc đuôi xù. Chẳng ai thèm vuốt ve hay để ý dù chỉ một chút đến nó. Ngay từ khi vừa đặt chân đến đây, tôi đã nhanh chóng kết thân với nó bằng cách chia cho nó một mẩu bánh mì. Khi tôi khẽ vỗ về sống lưng, nó cứ đứng im thin thít, ngước đôi mắt mãn nguyện nhìn tôi và ngoe nguẩy chiếc đuôi nhè nhẹ.
Buổi tối hôm ấy, vì cả ngày không được nhìn thấy tôi — con người duy nhất sau bao nhiêu năm tháng đã nghĩ đến chuyện vuốt ve nó — nó liền hớn hở chạy sà lại, vừa nhảy cẫng lên vừa sủa vang. Khoảnh khắc ấy tác động mạnh mẽ đến tôi khiến tôi không kìm được lòng mình mà ôm chầm lấy nó. Tôi áp đầu nó vào ngực mình. Nó liền gác hai chân trước lên vai tôi và ngước thẳng vào mặt tôi.
“Đây chính là người bạn do định mệnh ban tặng cho tôi rồi,” tôi tự nhủ, và trong suốt những tuần đầu tiên đầy rẫy nỗi đau đớn ấy, mỗi lần lao động trở về, việc đầu tiên tôi vội vã làm trước khi động tay vào bất cứ chuyện gì khác chính là chạy ra phía sau doanh trại để gặp Bull — chú chó đang hớn hở nhảy múa mừng tôi trở về. Tôi âu yếm ôm lấy đầu nó và hôn lên đó. Cùng lúc ấy, một cảm giác cay đắng, rối bời bóp nghẹt lấy trái tim tôi. Tôi nhớ như in cảm giác lúc bấy giờ — và lấy làm an ủi sâu sắc trong suy nghĩ ấy — rằng đây chính là người bạn duy nhất, người bạn độc nhất vô nhị trên thế gian này của tôi — chú chó trung thành Bull.