Hồi Ký Viết Dưới Hầm Mộ: Hay Đời Sống Trong Tù Ở Siberia

Lượt đọc: 464 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 12
Buổi Biểu Diễn.

❊ ❊ ❊

Vào buổi tối ngày thứ ba của kỳ nghỉ lễ, buổi biểu diễn kịch đầu tiên của chúng tôi đã diễn ra. Việc tổ chức đã gặp phải không ít rắc rối. Nhưng những người trực tiếp biểu diễn đã tự mình gánh vác mọi chuyện, và những tù nhân khác chẳng hề hay biết gì về buổi kịch ngoài việc nó sắp được diễn ra. Thậm chí chúng tôi còn chẳng biết vở kịch nào sẽ được trình hoạ. Trong lúc làm việc, các diễn viên luôn vắt óc suy nghĩ làm sao để gom góp được nhiều trang phục nhất có thể. Mỗi khi gặp Baklouchin, tôi thấy anh ta cứ búng tay vẻ đầy mãn nguyện nhưng chẳng hé lộ nửa lời. Tôi nghĩ vị Thiếu tá đang có tâm trạng tốt; tuy nhiên chúng tôi không thể biết chắc liệu ông có nắm được sự việc đang diễn ra hay không, liệu ông có ngầm cho phép, hay đã quyết định làm ngơ và giữ im lặng sau khi tự nhủ rằng mọi chuyện sẽ diễn ra trong trật tự. Hình như ông đã nghe tiếng gió về buổi kịch sắp được tổ chức, nhưng lại làm ngơ không nói năng gì, sợ rằng mình sẽ làm hỏng bét mọi thứ. Lính túc trực có lẽ sẽ gây náo loạn hoặc chè chén say sưa nếu không có thứ gì đó để giải trí. Suy đoán của tôi hẳn là như vậy, bởi điều đó hoàn toàn hợp lẽ thường. Tôi xin nói thêm rằng, nếu đám tù nhân không tự dựng lên một buổi biểu diễn trong những ngày nghỉ lễ này hoặc làm một việc gì đó tương tự, nhà chức trách sẽ buộc phải đứng ra tổ chức một hình thức giải trí nào đó; nhưng vì vị Thiếu tá của chúng tôi nổi tiếng là kẻ có những suy nghĩ trái ngược hoàn toàn với người đời, nên tôi phải chịu trách nhiệm lớn khi cả gan khẳng định rằng ông biết rõ về dự án của chúng tôi và đã bật đèn xanh cho phép nó. Một con người như ông ta luôn thích vùi dập và bóp nghẹt người khác, tước đoạt thứ này hay cướp đi quyền lợi của người nọ—nói tóm lại, chính vì cách thiết lập trật tự mang phong cách này mà tên tuổi ông ta nổi danh khắp cả thị trấn.

Ông ta chẳng màng đến việc những mệnh lệnh khắc nghiệt của mình khiến đám đông phẫn uệ. Với những hành vi phạm lỗi kiểu đó, đã có sẵn các hình phạt thích đáng (vẫn có những kẻ suy nghĩ theo lối mòn ấy), và đối với đám tù nhân vô lại này thì chẳng còn cách nào khác là phải đối xử thật tàn nhẫn, áp dụng luật pháp một cách nghiêm ngặt. Những kẻ thi hành pháp luật bất tài ấy hoàn toàn không hiểu rằng việc áp dụng luật pháp mà không thấu thấu hiểu tinh thần của nó chẳng khác nào khơi màu cho sự kháng cự. Chúng tỏ ra vô cùng kinh ngạc khi ngoài việc tuân thủ luật pháp, người ta còn đòi hỏi ở chúng sự minh mẫn và một cái đầu tỉnh táo. Điều kiện cuối cùng ấy đối với chúng quả là hoàn toàn thừa thãi; đòi hỏi một điều như thế thật là phiền toái và hẹp hòi.

Dẫu sự tình có thế nào đi nữa, viên Đại đội trưởng đã không đưa ra bất kỳ sự phản đối nào đối với buổi biểu diễn, và đó cũng là tất cả những gì đám tù nhân mong mỏi. Tôi có thể khẳng định một cách chân thành rằng, nếu trong suốt kỳ nghỉ lễ mà nhà tù không xảy ra bất kỳ vụ gây rối nào, không có những trận ẩu đả đẫm máu hay các vụ trộm cắp, thì công lớn thuộc về việc đám tù nhân đã được phép tự tay tổ chức buổi biểu diễn. Tận mắt tôi đã chứng kiến cách họ né tránh những người bạn đồng hành đã quá chén, và cách họ ngăn chặn những vụ xích mích với lý do làm vậy sẽ khiến buổi biểu diễn bị cấm cửa. Viên hạ sĩ quan đã bắt các tù nhân phải thưa gửi danh dự rằng họ sẽ cư xử đúng mực và mọi chuyện sẽ trôi qua trongêm ả. Họ vui vẻ nhận lời và giữ trọn lời hứa một cách tôn nghiêm. Họ cảm thấy vô cùng hãnh diện khi danh dự của mình được chấp nhận. Xin nói thêm rằng buổi biểu diễn ấy không tốn kém chút nào, hoàn toàn không tốn một xu cho nhà chức trách, những người chẳng phải bỏ ra dù chỉ một đồng xu cắc ké. Sân khấu có thể được dựng lên và tháo dỡ chỉ trong vòng mười lăm phút; và giả sử có lệnh cấm biểu diễn đột ngột được ban xuống, cảnh trí cũng có thể được cất gọn chỉ trong tích tắc. Trang phục được giấu kín trong những chiếc hòm của tù nhân; nhưng trước tiên, xin hãy để tôi kể lại xem nhà hát của chúng tôi được cấu trúc ra sao, trang phục gồm những gì, và chương trình biểu diễn, tức là các vở kịch sẽ được trình diễn, ra sao. Thật ra, chẳng có tờ chương trình biểu diễn nào được viết ra cả, ít nhất là cho buổi biểu diễn đầu tiên. Nó chỉ được chuẩn bị cho buổi thứ hai và thứ ba mà thôi. Baklouchin đã soạn thảo nó dành riêng cho các sĩ quan và những vị khách quý khác có nhã ý lấy sự hiện diện của mình để làm vinh dự cho buổi biểu diễn, bao gồm viên sĩ quan trực ban, sĩ quan gác cổng, và một sĩ quan Công binh. Tấm chương trình kịch nghệ ấy được viết ra chính là để vinh danh những vị khách này.

Người ta vẫn đinh ninh rằng tiếng tăm của nhà hát chúng tôi sẽ vang xa tới tận pháo đài, và thậm chí là cả thị trấn, nhất là khi thị trấn N—— chẳng có lấy một nhà hát nào ngoài vài buổi diễn của dân nghiệp dư chứ chẳng có gì hơn. Đám tù nhân vui mừng khôn xiết trước những thành công nhỏ nhoi nhất và khoe khoang chúng chẳng khác nào trẻ con.

“Ai mà biết được chứ?” họ rỉ tai nhau. “Khi các sếp nghe tiếng, biết đâu họ sẽ đến xem. Khi ấy họ sẽ biết tù nhân chúng ta đáng giá thế nào, bởi đây không phải là một buổi diễn do lính tráng tấu khúc, mà là một vở kịch thực thụ do các diễn viên chính hiệu thể hiện; chẳng thể tìm thấy thứ gì giống thế này ở bất cứ xó xỉnh nào trong thị trấn cả. Tướng quân Abrosimoff từng tổ chức một buổi biểu diễn tại dinh cơ của ông ấy, và nghe nói ông ấy sẽ còn làm một buổi nữa. À thì, họ có thể vượt trội chúng ta về mặt trang phục, nhưng còn khoản đài từ thì lại là một chuyện hoàn toàn khác. Biết đâu chính ngài Thống đốc cũng sẽ hay tin và—ai mà biết được chứ?—ngay cả ngài cũng sẽ thân chinh đến đây.”

Thị trấn vốn chẳng có nhà hát nào cả. Nói tóm lại, trí tưởng tượng của đám tù nhân, nhất là sau thành công bước đầu, đã bay xa đến mức họ nghĩ rằng mình sẽ được ban thưởng và thời gian lao động khổ sai sẽ được rút ngắn lại. Chỉ một lát sau, chính họ lại là những kẻ đầu tiên cười trừ trước ảo tưởng ấy. Tóm lại, họ vẫn là những đứa trẻ, những đứa trẻ thực thụ, dẫu tuổi đời đã bước sang ngưỡng tứ tuần. Tôi dẫu không có tờ chương trình kịch trong tay nhưng vẫn nắm sơ lược nội dung của các vở kịch sắp được trình diễn. Tựa đề của vở đầu tiên là Philatka và Miroshka tranh giành. Baklouchin đã khoe khoang với tôi, ít nhất là một tuần trước ngày biểu diễn, rằng vai Philatka do chính anh ta đảm nhận sẽ được diễn xuất xuất thần đến mức chưa từng có ai thấy được điều tương tự, ngay cả trên sân khấu St. Petersburg. Anh ta đi lại khắp khu doanh trại với vẻ kiêu hãnh ngập tràn và tầm vóc vô song. Thỉnh thoảng, nếu anh ta ngâm nga một lời thoại trong kịch theo đúng phong cách sân khấu, tất cả mọi người đều phì cười, dù câu thoại ấy có buồn cười hay không; họ cười vì anh ta quá đỗi nhập tâm đến độ quên mất mình là ai. Phải thừa nhận rằng phần lớn các tù nhân đều rất điềm đạm và đầy lòng tự trọng; những kẻ tỏ ra hào hứng trước các tràng diễn ngôn của Baklouchin chỉ là đám thanh niên chẳng chút ngượng ngùng, hoặc là những kẻ có uy tín lớn đến mức vị thế của họ đã vững như bàn thạch và chẳng sợ bị ai dèm pha. Những người khác lặng lẽ lắng nghe, không một lời chê bai hay phản bác, nhưng họ cố hết sức để tỏ ra rằng buổi biểu diễn chẳng thể làm mình bận tâm.

Phải đợi đến tận khoảnh khắc cuối cùng, ngay chính ngày diễn ra buổi biểu diễn, mọi người mới bắt đầu bộc lộ sự quan tâm thực sự đối với công sức mà những người bạn đồng hành của chúng tôi đã gầy dựng. “Không biết,” câu hỏi chung được đặt ra là, “liệu ngài Thiếu tá sẽ nói gì đây? Liệu vở diễn có thành công vang dội như buổi diễn cách đây hai năm về trước không?” v.v. Baklouchin quả quyết với tôi rằng tất cả các diễn viên đều sẽ tự nhiên như ở nhà khi đứng trên sân khấu, và thậm chí sẽ có cả một tấm màn nhung hẳn hoi. Sirotkin sẽ thủ vai nữ. “Cậu sẽ thấy tôi trông xinh xắn thế nào trong trang phục phụ nữ cho mà xem,” anh ta nói. Nhân vật Quý bà Nhân hậu sẽ diện một chiếc váy xếp ly có diềm đăng ten, tay cầm ô che nắng; trong khi người chồng của bà, vị Địa chủ quyền quý, sẽ mặc quân phục sĩ quan đính cầu vai và tay lăm lăm cây gậy ba-toong.

Vở kịch thứ hai được trình diễn mang tựa đề Kedril kẻ Phàm ăn. Tựa đề này khiến tôi vô cùng thắc mắc, nhưng việc gạn hỏi thêm chẳng đem lại ích lợi gì. Tôi chỉ có thể biết được rằng vở kịch này chưa từng được ấn bản; đó chỉ là một bản thảo chép tay mượn từ một viên hạ sĩ quan đã về hưu ở thị trấn, kẻ mà chắc chắn trước kia đã từng tham gia diễn xuất vở này trên sân khấu quân đội nào đó. Quả thực, tại các thị trấn và tỉnh lỵ vùng sâu vùng xa, chúng tôi có không ít những vở kịch kiểu này—tôi tin rằng chúng hoàn toàn vô danh và chưa từng được in thành sách—nhưng chúng dường như tự sinh sôi nảy nở, gắn liền với loại hình sân khấu bình dân ở một số vùng miền nước Nga. Tôi vừa nhắc đến sân khấu bình dân đấy thôi. Thật tuyệt vời làm sao nếu các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian của chúng tôi chịu khó cất công nghiên cứu cẩn trọng về dòng sân khấu bình dân vốn đang tồn tại này, một thứ nghệ thuật mà biết đâu lại không hề tầm thường như người ta vẫn tưởng.

Tôi không thể nghĩ rằng mọi thứ mình chứng kiến trên sân khấu nhà tù lại là sản phẩm do chính các tù nhân của chúng ta sáng tạo nên. Chắc hẳn chúng phải bắt nguồn từ những truyền thống cổ xưa được truyền từ đời này sang đời khác, được lưu giữ trong các tầng lớp binh lính, công nhân tại các thị trấn công nghiệp, và thậm chí là cả những tiểu thương ở một số vùng quê nghèo nàn, hẻo lánh. Những truyền thống ấy vẫn được gìn giữ tại một số ngôi làng và thị trấn tỉnh lỵ bởi đám gia nhân của các đại địa chủ. Tôi thậm chí còn tin rằng nhiều bản thảo vở kịch cổ đã được nhân lên nhờ tay những người hầu hạ trong gia đình quý tộc ấy.

Giới quý tộc và địa chủ Moskva thời xưa từng sở hữu những sân khấu riêng, nơi đám gia nhân của họ thường biểu diễn kịch nghệ. Từ đó mà dòng sân khấu bình dân của chúng ta ra đời, với những nguyên bản không thể chối cãi. Còn về vở Kedril kẻ Phàm ăn, mặc dù tò mò tột độ, tôi chẳng thể khai thác thêm được điều gì, ngoại trừ việc có những tên quỷ sứ xuất hiện trên sân khấu và lôi cổ Kedril xuống địa ngục. Tên gọi Kedril có ý nghĩa gì chứ? Tại sao lại gọi là Kedril mà không phải Cyril? Đó là cái tên thuần Nga hay ngoại quốc? Tôi chẳng thể nào giải đáp nổi câu hỏi ấy.

Người ta thông báo rằng buổi biểu diễn sẽ khép lại bằng một màn kịch câm ca nhạc. Tất cả những điều đó hứa hẹn sẽ vô cùng kỳ thú. Các diễn viên có tất cả mười lăm người, đều là những gương mặt hoạt bát và đầy nhiệt huyết. Họ vô cùng xông xáo, tổ chức rất nhiều buổi tập luyện mà thỉnh thoảng diễn ra ngay sau khu doanh trại, giữ khoảng cách với những người khác và ra vẻ đầy bí ẩn. Rõ ràng họ muốn mang lại cho chúng tôi những bất ngờ kỳ lạ và đầy choáng ngợp.

Vào những ngày làm việc bình thường, khu doanh trại thường được đóng cửa rất sớm khi màn đêm buông xuống, nhưng một ngoại lệ đã được lập ra trong kỳ nghỉ lễ Giáng sinh: những chiếc ổ khóa chỉ được móc vào cổng khi điểm còi chiều tối—tức là lúc chín giờ. Đặc ân này được ban phát riêng là để phục vụ cho vở kịch. Suốt thời gian diễn ra kỳ nghỉ lễ, một phái đoàn luôn được cử đến gặp viên sĩ quan trực ban mỗi tối để vô cùng nhún nhường “xin phép được tổ chức biểu diễn và không khóa cửa vào giờ giấc thông thường.” Họ còn nói thêm rằng trước đó đã từng có những buổi diễn tương tự và chưa từng có bất kỳ sự cố náo loạn nào xảy ra.

Viên sĩ quan trực ban hẳn đã lập luận như thế này: Chẳng có sự cố vô kỷ luật nào xảy ra trong buổi biểu diễn trước, và một khi họ đã hứa danh dự rằng buổi biểu diễn tối nay sẽ diễn ra suôn sẻ y như thế, thì có nghĩa là họ muốn tự duy trì trật tự cho chính mình—một thứ lực lượng an ninh nghiêm ngặt nhất trên đời. Hơn nữa, ông thừa biết rằng nếu tự mình đứng ra cấm đoán buổi biểu diễn, thì đám người này (ai mà lường trước được, lại còn là tù nhân nữa chứ) sẽ gây ra những chuyện tẻ nhạt đẩy viên sĩ quan trực ban vào một tình thế vô cùng khó khăn. Một lý do cuối cùng đã củng cố quyết định gật đầu đồng ý của ông: Canh gác là một việc nhàm chán đến cùng cực, và nếu cho phép biểu diễn, ông sẽ được thưởng thức một vở kịch do chính đám tù nhân—một tập hợp con người đầy kỳ lạ—thể hiện chứ không phải lính tráng bình thường. Chắc chắn nó sẽ vô cùng thú vị, và ông hoàn toàn có quyền tề tựu ở đó.

Trường hợp có vị sĩ quan cấp cao hơn đột ngột xuất hiện và hỏi tìm sĩ quan trực ban, người ta sẽ dễ dàng thưa rằng ông ấy đã đi kiểm tra quân số tù nhân và khóa cửa doanh trại; đó là một câu trả lời quá đỗi dễ bề đối phó và chẳng thể nào bác bỏ được. Đó chính là lý do vì sao các giám thị của chúng tôi đã bật đèn xanh cho phép buổi biểu diễn; và suốt những ngày nghỉ lễ, cửa doanh trại được mở toang mỗi tối cho đến giờ điểm còi. Đám tù nhân từ lâu đã biết chắc rằng họ sẽ vấp phải sự phản đối nào từ phía viên sĩ quan trực ban. Họ hoàn toàn yên tâm về ông ta.

Khoảng sáu giờ, Petroff đến tìm tôi, và chúng tôi cùng nhau bước vào nhà hát. Hầu như toàn bộ tù nhân ở khu doanh trại của chúng tôi đều có mặt ở đó, ngoại trừ “tín đồ Cổ giáo” đến từ Tchernigoff và nhóm người Ba Lan. Bọn họ mãi đến ngày biểu diễn cuối cùng, tức ngày 4 tháng Giêng, mới quyết định đến dự sau khi được bảo đảm rằng mọi thứ sẽ được quản lý một cách văn minh lịch sự. Sự kiêu ngạo của nhóm người Ba Lan từng khiến đám tù nhân của chúng ta vô cùng phật ý. Thế nên, vào ngày 4 tháng Giêng, họ đã được đón tiếp bằng sự lịch thiệp đầy hình thức và được dẫn đến những chỗ ngồi đẹp nhất. Riêng đối với nhóm người Circassian và Isaiah Fomitch, vở kịch thực sự là một niềm vui sướng tột cùng. Isaiah Fomitch đều đặn thả ba kopeck vào đĩa mỗi lần, trừ lần cuối cùng anh ta chơi hẳn mười kopeck; và trông anh ta mới hạnh phúc làm sao!

Các diễn viên đã thống nhất rằng mỗi khán giả tùy tâm hỷ cúng bao nhiêu tùy ý. Số tiền thu được sẽ dùng để chi trả các khoản phí tổn, và phần dư ra sẽ thuộc về các diễn viên. Petroff quả quyết với tôi rằng tôi sẽ được ưu tiên bố trí một trong những chỗ ngồi đẹp nhất, dù nhà hát có chật cứng đi chăng nữa; thứ nhất, vì tôi giàu hơn những người khác nên khả năng tôi góp nhiều tiền hơn là rất cao; và thứ hai, vì tôi sành sỏi về kịch nghệ hơn bất kỳ ai hết. Những gì anh ta dự đoán đã diễn ra thật. Nhưng trước tiên, hãy để tôi miêu tả về quang cảnh nhà hát.

Khu doanh trại của khối quân sự, nơi đã được cải hoán thành nhà hát, dài chừng mười lăm thước. Từ khoảng sân bước vào, ta sẽ gặp một căn phòng tiền sảnh trước, rồi mới đến khu doanh trại chính. Như tôi đã đề cập, cấu trúc tòa nhà được bố trí theo một cách thức đặc thù, với những chiếc giường áp sát vào tường để chừa lại một không gian trống trải ở chính giữa. Một nửa doanh trại được dành riêng cho khán giả, trong khi nửa còn lại, nối liền với tòa nhà thứ hai, đóng vai trò là sân khấu. Điều khiến tôi ngỡ ngàng ngay khi bước chân vào chính là tấm màn nhung, dài khoảng mười thước và chia đôi khu doanh trại. Đó thực sự là một kỳ quan, bởi nó được vẽ bằng sơn dầu, phác họa hình ảnh những hàng cây, đường hầm, ao hồ và bầu trời đầy sao.

Nó được chắp vá từ những mảnh vải lanh, cũ có mới có, do chính các tù nhân quyên góp: những chiếc áo sơ mi, những dải vải quấn chân thay tất của nông dân chúng tôi, tất cả được khâu vá lại với nhau cẩu thả hoặc tỉ mỉ, tạo thành một tấm thảm khổng lồ. Chỗ nào thiếu vải lanh, người ta dùng giấy viết thay thế, từng tờ một được xé ra từ các sổ sách văn phòng. Những họa sĩ của chúng tôi (trong số đó có cả một họa sĩ tầm cỡ như Bruloff) đã tô vẽ lên đó đủ màu sắc, và hiệu ứng thị giác mang lại quả thực vô cùng ấn tượng.

Tấm màn nhung xa hoa ấy khiến đám tù nhân vô cùng phấn khích, kể cả những kẻ ủ rũ và lầm lì nhất. Tuy nhiên, cũng như những người khác, ngay khi vở kịch vừa khai màn, đám người này liền biến thành những đứa trẻ ngây thơ. Ai nấy đều hoan hỉ và thỏa mãn với một thứ niềm kiêu hãnh được vuốt ve. Nhà hát được thắp sáng bằng những mẩu nến vụn. Hai chiếc băng ghế dài lấy từ nhà bếp được đặt ngay trước tấm màn, đi kèm ba bốn chiếc ghế tựa lớn mượn từ phòng của các hạ sĩ quan. Những chiếc ghế này là dành cho các sĩ quan, nhỡ đâu họ có nhã ý đến xem để làm sang cho buổi biểu diễn. Còn những chiếc băng ghế dài thì dành cho hạ sĩ quan, kỹ sư, thư ký, đốc công, cùng toàn bộ cấp trên trực tiếp của đám tù nhân—những kẻ không mang hàm sĩ quan—và có lẽ đã ghé qua để ngó nghiêng buổi biểu diễn. Quả thực, khách khứa đến rất đông đúc. Tùy theo từng buổi mà lượng khách đến ít hay nhiều, riêng trong buổi diễn cuối cùng thì chẳng còn lấy một chỗ trống trên các hàng ghế dài.

Phía cuối phòng, đám tù nhân đứng chen chúc sát rạt nhau; họ đứng dậy để bày tỏ sự kính trọng đối với các vị khách quý, mình vẫn mặc những chiếc áo ghi-lê hoặc áo bành-tô ngắn, dẫu sức nóng trong phòng đang ngột ngạt đến nghẹt thở. Đúng như dự đoán, không gian quá đỗi chật chội; thế nên tất cả các tù nhân đều phải đứng dậy, dồn đống lên nhau—đặc biệt là ở những hàng ghế sau cùng. Toàn bộ giường trại đều bị chiếm chỗ; và có không ít khán giả nhiệt thành đứng cãi cọ chí chóe phía sau cánh gà ở khu doanh trại bên cạnh, ngước cổ thưởng thức vở diễn từ phía sau. Tôi được mời lên phía trên, đi cùng Petroff sát khu vực ghế băng, nơi có thể ngắm trọn vẹn sân khấu. Họ coi tôi là một nhà phê bình tinh tường, một kẻ sành sỏi từng lãm lãm qua nhiều nhà hát lớn. Đám tù nhân nhận ra rằng Baklouchin từng nhiều lần tham khảo ý kiến của tôi và luôn tỏ ra tôn trọng những lời khuyên ấy. Do đó, họ đinh ninh rằng tôi phải được đối đãi bằng sự kính trọng và được sắp xếp một chỗ ngồi đẹp nhất. Những con người này bề ngoài có vẻ phù phiếm và hiếu thắng, nhưng sâu thẳm bên trong lại khác. Họ từng cười cợt tôi trong những giờ lao động vì tôi là một kẻ vụng về. Almazoff có quyền coi thường tầng lớp trí thức chúng tôi và khoe khoang tay nghề giã thạch cao thượng thừa của mình. Những tiếng cười cợt và giọng điệu mai múng của hắn nhắm vào nguồn gốc xuất thân của chúng tôi—bởi chúng tôi vốn sinh ra thuộc về tầng lớp chủ nô cũ của hắn, những kẻ mà hắn chẳng thể nào giữ lại lấy một ký ức tốt đẹp; nhưng ở đây, ngay tại nhà hát này, chính những con người đó lại nhường đường cho tôi, bởi họ biết rằng về khoản này, tôi rành rọt hơn họ. Thậm chí ngay cả những kẻ chẳng mấy thiện cảm với tôi cũng cảm thấy hoan hỉ khi nghe tôi ngợi khen buổi biểu diễn, và họ nhường chỗ cho tôi mà chẳng mảy mai có chút nào khom lưng uốn gối. Giờ đây, tôi đánh giá mọi việc dựa trên chính những ấn tượng của mình vào thời điểm đó. Tôi hiểu rằng đằng sau cách hành xử mới mẻ ấy của họ hoàn toàn không có sự tự hạ thấp bản thân; mà trái lại, đó chính là ý thức về lòng tự trọng của chính họ.

Đặc điểm nổi bật nhất của người dân chúng ta chính là tinh thần trách nhiệm và lòng yêu chuộng công lý; không hề có thói hư vinh giả tạo, không có sự tham vọng ma mãnh để leo lên hàng ngũ đầu chóp khi bản thân chưa xứng đáng; những thói hư tật xấu ấy hoàn toàn xa lạ với đồng bào chúng ta. Hãy bóc lớp vỏ xù xì bên ngoài của họ ra, và nếu bạn quan sát họ một cách kỹ lưỡng, chăm chú và ở cự ly gần mà không mang theo bất kỳ định kiến nào, bạn sẽ nhận ra những phẩm chất mà trước đó bạn chưa từng mường tượng tới. Các bậc hiền triết của chúng ta chẳng có mấy thứ để dạy dỗ cho người dân đâu. Thậm chí tôi còn muốn nói thế này: chính họ mới là kẻ phải học hỏi từ nhân dân.

Petroff từng hồn nhiên nói với tôi khi kéo tôi vào nhà hát rằng họ nhường chỗ cho tôi lên đầu vì hy vọng tôi sẽ vung tiền hào phóng hơn. Chẳng có mức giá vé cố định nào cho các chỗ ngồi cả. Ai nấy đều tùy tâm đặt vào chiếc đĩa chuyền tay bao nhiêu tùy thích và tùy khả năng. Gần như tất cả mọi người đều bỏ một đồng tiền xu vào chiếc đĩa khi nó được chuyển qua. Ngay cả khi họ đưa tôi lên hàng trên với hy vọng tôi sẽ đóng góp nhiều hơn những người khác, thì chẳng phải trong hành động ấy vẫn ẩn chứa một tinh thần tự tôn cá nhân hay sao?

“Cậu giàu hơn tôi. Hãy ra hàng ghế đầu đi. Tất cả chúng ta ở đây đều bình đẳng, đúng vậy; nhưng cậu trả tiền nhiều hơn, và các diễn viên thích một khán giả như cậu hơn. Vậy thì hãy chiếm lấy vị trí hàng đầu đi, bởi chúng ta đâu đến đây vì tiền bạc, và cứ tự xoay sở sao cũng được.”

Thật là một niềm kiêu hãnh cao cả trong cách hành xử ấy biết bao! Suy cho cùng, thứ được đề cao không phải là lòng ham tiền, mà chính là sự tự tôn. Trong chốn này, người ta chẳng hề coi trọng đồng tiền. Tôi không nhớ có bất kỳ ai trong số chúng tôi từng hạ mình chỉ để kiếm tiền. Vài kẻ thỉnh thoảng cũng xu nịnh tôi, nhưng chủ yếu là vì tính tinh quái và thích đùa giỡn hơn là vì hy vọng vớt vát được chút lợi lộc nào. Không biết tôi đã giải thích có rõ ràng không nữa. Dù sao thì tôi cũng đang lãng quên mất buổi biểu diễn rồi. Hãy để tôi quay lại với nó.

Trước khi tấm màn nhung kéo lên, không gian căn phòng khoác lên mình một vẻ náo nhiệt và kỳ lạ. Khắp mọi ngả, đám đông dồn ứ, chen lấn, chêm chít vào nhau trong sự nôn nóng và ngập tràn kỳ vọng, gương mặt ai nấy đều bừng lên nét hân hoan. Ở những hàng ghế sau cùng là khối tù nhân lù xù, hỗn độn. Mang theo những khúc gỗ nhỏ, nhiều kẻ đã đặt chúng sát tường rồi leo lên đó đứng. Trong tư thế mỏi nhừ ấy, họ tranh thủ chốc lát nghỉ ngơi bằng cách tì cả hai bàn tay lên vai những người bạn đồng hành có vẻ đang vô cùng thoải mái. Số khác thìón rén kiểng chân, gót dán chặt vào lò sưởi, cứ thế duy trì tư thế suốt buổi biểu diễn nhờ sựì bám víu vào những người xung quanh. Dồn ứ quanh những chiếc giường trại là một đám đông đặc khác; bởi đây chính là vài trong số những vị trí quan sát đắc địa nhất. Năm gã tù nhân đã trèo ngược lên tận nóc lò sưởi, từ đó có thể phóng tầm mắt bao quát toàn bộ quang cảnh. Những kẻ may mắn này tỏ ra hạnh phúc tột cùng. Ở những khu vực khác là sự nhốn nháo của những kẻ đến muộn mà chẳng tài nào tìm được chỗ ngồi ưng ý.

Mọi người đều tự ý thức giữ gìn phong thái đoan trang, tuyệt đối không làm ồn ào. Ai nấy đều muốn thể hiện bộ mặt chỉn chu nhất trước những vị khách quý đang ghé thăm. Biểu cảm của những khuôn mặt đỏ bừng, ướ đẫm mồ hôi ấy thật giản dị và tự nhiên làm sao khi ngóng chờ giây phút tấm màn vén lên. Mang trên mình những vết sẹo chằng chịt, những trán xăm dấu tội đồ vốn dĩ tối tăm và dữ dằn trong những ngày thường nay lại ánh lên một nét biểu cảm kỳ lạ của niềm vui khôn tả, sự thỏa mãn nguyên tuyền! Tất cả đều không đội mũ, và khi tôi ngoái nhìn họ từ chỗ ngồi của mình, có cảm giác như cái đầu của tất cả bọn họ đều đã cạo trọc lóc.

Bất ngờ, hiệu lệnh vang lên và dàn nhạc cất tiếng tấu khúc. Dàn nhạc này rất đáng được nhắc đến riêng. Nó gồm có tám nhạc công: hai cây đàn vĩ cầm, một chiếc thuộc sở hữu của một tên tù nhân, chiếc kia đi mượn từ bên ngoài; ba cây đàn balalaika do chính các tù nhân tự chế tạo; hai cây đàn ghi-ta và một cái trống lắc. Tiếng vĩ cầm lúc thở dài thườn thượt lúc réo rắt gào thét, những cây ghi-ta chẳng có chút giá trị âm thanh nào, bù lại những cây balalaika lại hay đến kỳ lạ; và những ngón tay thoăn thoắt của các nghệ sĩ thừa sức làm rạng danh bất kỳ nhạc công cự phách nào.

Họ hầu như chỉ chơi những khúc nhạc nhảy. Ở những đoạn cao trào kích thích nhất, họ dùng ngón tay gõ nhịp vào thùng đàn của mình. Âm sắc và cách thức thể hiện giai điệu luôn mang đậm dấu ấn nguyên bản và độc đáo. Một tay chơi ghi-ta nắm rất vững ngực nghề của nhạc cụ này. Đó chính là kẻ từng ra tay sát hại cha mình. Còn tay chơi trống lắc thì quả thực đã làm nên những chuyện kỳ diệu. Lúc thì hắn quay tròn chiếc đĩa nhựa thăng bằng trên một ngón tay; khi lại dùng ngón cái miết lên mặt da thuộc, phát ra vô số nốt nhạc lúc trầm lúc bổng, lấp lánh kỳ ảo.

Cuối cùng, hai chiếc đàn hạc harmoniger hòa nhịp cùng dàn nhạc. Cho đến lúc đó, tôi chưa từng mường tượng nổi những thứ âm thanh tuyệt vời có thể tạo ra từ những nhạc cụ bình dân và dung tục này. Tôi thực sự ngỡ ngàng. Sự hòa âm, nhưng trên hết là sức biểu cảm cùng tư duy cấu tứ giai điệu, đã được thể hiện một cách xuất sắc đến ngạc nhiên. Và chính lúc đó, lần đầu tiên tôi thấu hiểu trọn vẹn sự bạo liệt phi thường cùng nét phóng khoáng đầy kiêu hãnh ẩn chứa trong những giai điệu múa dân gian cũng như những khúc ca thôn dã của xứ sở chúng ta.

Cuối cùng thì tấm màn cũng được kéo lên. Cả đám đông cựa quậy. Những kẻ đứng phía sau rướn người nhón cao gót chân; có gã vô ý trượt chân ngã khỏi khúc gỗ. Ngay lập tức, những ánh mắt sắc lạnh phóng ra ra hiệu giữ im lặng. Vở kịch chính thức bắt đầu.

Tôi ngồi không xa vị trí của Ali, cậu bé đang lọt thỏm giữa đám đông gồm các anh em của mình và những người Circassian khác. Họ có một tình yêu say đắm dành cho kịch nghệ và chẳng bỏ sót bất kỳ buổi tối nào của chúng tôi. Tôi nhận ra rằng tất cả những tín đồ Hồi giáo, người Circassian, và v.v., đều rất mê mẩn mọi loại hình biểu diễn. Ngồi gần họ là Isaiah Fomitch, vẻ mặt chìm đắm trong sự ngây ngất tột độ. Ngay khi tấm màn vén lên, toàn bộ giác quan của anh ta đều dồn cả vào đôi mắt và đôi tai; nét mặt lộ rõ sự trông chờ một phép màu nào đó. Tôi sẽ cảm thấy hụt hẫng lắm nếu anh ta phải thất vọng. Khuôn mặt kiều diễm của Ali ngời lên niềm vui trong trẻo ngây thơ đến mức tôi thấy thật hạnh phúc khi được ngắm nhìn nó. Cứ mỗi khi một tràng cười rộ lên hưởng ứng câu thoại hài hước nào đó, tôi lại bất giác quay sang nhìn biểu cảm của cậu bé. Cậu chẳng mảy bận tâm đến tôi, bởi cậu đang bận rộn với bao thứ thú vị khác.

Ngồi cận kề bên trái cậu là một gã tù nhân đã có tuổi, lầm lì, bất mãn và lúc nào cũng lẩm bẩm càu nhàu. Hắn ta cũng để ý đến Ali, và tôi thấy không chỉ một lần hắn liếc nhìn trộm cậu bé, bởi thiếu niên người Circassian ấy trông quá đỗi đáng yêu. Chẳng hiểu vì lý do gì mà các bạn tù lúc nào cũng gọi hắn là Ali Simeonitch.

Ở vở kịch đầu tiên, Philatka và Miroshka, Baklouchin trong vai Philatka quả thực xuất thần vô cùng. Anh ta diễn tròn vai một cách hoàn hảo. Có thể nhận thấy anh ta đã cân nhắc từng câu thoại, từng cử động cơ thể. Anh ta khéo léo thổi vào mỗi từ ngữ, mỗi cử chỉ một tầng nghĩa ăn rơ hoàn hảo với bản chất nhân vật. Bên cạnh sự đầu tư công phu cho nhân vật, anh ta còn toát lên vẻ hào sảng, chân chất, tự nhiên và vô cùng cuốn hút. Nếu được chứng kiến Baklouchin diễn xuất, chắc chắn bạn sẽ thốt lên rằng hắn sinh ra là để làm diễn viên, một nghệ sĩ bẩm sinh mang tài năng xuất chúng. Tôi đã có dịp thưởng thức vở Philatka vài lần tại các nhà hát ở St. Petersburg lẫn Moskva, và tôi xin khẳng định rằng chẳng có lấy một ngôi sao đình đám nào sánh kịp với Baklouchin trong vai diễn này. Họ chỉ là những gã nông dân được nhặt nhạnh từ xó xỉnh nào đó chứ chẳng phải nông dân Nga chính hiệu. Hơn nữa, sự cố gồng mình để ra dáng nông dân của họ quá đỗi lộ liễu. Ngược lại, Baklouchin diễn bằng cả tinh thần ganh đua sôi sục; bởi ai cũng biết gã tù nhân Potsiakin sẽ thủ vai Kedril trong vở tiếp theo, và người ta đinh ninh—chẳng hiểu vì lý do gì—rằng kẻ sau sẽ tỏa sáng hơn Baklouchin. Kẻ trước cảm thấy ấm ức vì sự thiên vị ngầm ấy chẳng khác nào một đứa trẻ. Chẳng biết bao nhiêu lần trong những ngày cận kề, anh ta cứ lảng vảng đến chỗ tôi để trút bầu tâm sự! Chỉ hai tiếng trước giờ diễn, cơn sốt đã quật ngã anh ta. Ấy vậy mà khi khán giả cười rộ lên và hô vang “Bravo, Baklouchin! Cậu đúng là cừ khôi!”, gương mặt anh ta bừng sáng niềm vui và đôi mắt ánh lên ngọn lửa cảm hứng thực thụ. Cảnh tượng những chiếc hôn giữa Miroshka và Philatka, nơi nhân vật nam thét lên với cô con gái “Vợ ơi, cái miệng của em kìa”, rồi tiện tay chùi miệng mình, hài hước đến mức khó tả. Cả phòng cười rộ lên khoái trá.

Thứ thu hút sự chú ý của tôi chính là các khán giả. Họ hoàn toàn thoải mái thả lỏng và đắm chìm vào những tràng cười sảng khoái. Tiếng hò reo tán thưởng vang lên ngày một dày đặc. Một gã tù nhân dúm cùi chỏ vào người bên cạnh, vội vã chia sẻ cảm xúc của mình mà chẳng thèm bận tâm xem ai đang đứng sát bên. Khi một điệu hò vui nhộn cất lên, có kẻ khua khoắng tay chân loạn xạ như muốn giục giã bạn bè cùng cười theo; để rồi ngay giây sau lại đột ngột xoay phắt người về hướng sân khấu. Lại có gã chẹp chẹp miệng không yên nổi dù chỉ một giây; nhưng vì không đủ không gian để đổi tư thế, hắn cứ nhảy lò cò hết chân này sang chân nọ; và đến cuối vở kịch thì bầu không khí phấn khích đã dâng lên đến tận đỉnh điểm. Tôi không hề nói quá chút nào. Hãy thử tưởng tượng nhà tù với những xiềng xích, cảnh ngục tù giam hãm, những năm tháng lao động khổ sai đằng đẵng, một cuộc đời đơn điệu tẻ nhạt, nay đang tan chảy giọt này qua giọt khác hệt như làn mưa lất phất ngày thu; hãy hình dung toàn bộ nỗi tuyệt vọng ấy đứng trước đặc ân được phép vui đùa, được hít thở bầu không khí tự do trong một giờ ngắn ngủi, được rũ bỏ cơn ác mộng và tự tay dàn dựng một vở kịch—mà lại là một vở kịch vô cùng xuất sắc!—thứ khiến bao người ở thị trấn phải ghen tị và ngưỡng mộ.

“Cứ nhìn đám tù nhân mà xem!” người ta trầm trồ: cái gì cũng khiến họ thấy thú vị, chẳng hạn như bộ trang phục. Trông thật kỳ quặc làm sao khi thấy Nietsvitaeff hay Baklouchin khoác lên mình một bộ cánh hoàn toàn khác lạ so với thứ y phục họ đã gắn bó suốt bao năm trời.

Hắn đích thị là một gã tù nhân, một tù nhân chính hiệu với tiếng xủng xẻng của xiềng xích mỗi khi cất bước; thế mà giờ đây, hắn đang đứng hiên ngang trên sân khấu trong bộ áo vét-tông, đội mũ tròn, khoác áo choàng hệt như một thường dân bình thường. Hắn diện tóc giả, gắn ria mép. Hắn thò tay lấy chiếc khăn tay đỏ từ trong túi quần ra rồi vung vẩy hệt như một nhà quý tộc thực thụ. Sức lan tỏa của sự phấn khích thật đáng kinh ngạc! Vị “địa chủ tốt bụng” xuất hiện trong bộ quân phục sĩ quan, dẫu đã cũ mòn nhưng vẫn có đủ cầu vai và chiếc mũ mão tề chỉnh. Hiệu ứng tạo ra thật không sao diễn tả bằng lời. Từng có hai ứng cử viên tranh giành bộ trang phục này, và—có ai tin nổi không?—họ đã cãi cọ chí chóe như hai đứa trẻ tiểu học chỉ vì muốn giành giật quyền đóng vai đó. Cả hai đều muốn được diện bộ quân phục sĩ quan đính cầu vai. Những diễn viên khác phải đứng ra can thiệp, và qua hình thức bỏ phiếu đa số, vai diễn đã được trao cho Nietsvitaeff; không phải vì hắn phù hợp với nhân vật hơn người kia hay có ngoại hình giống quý tộc hơn, mà đơn giản vì hắn đã quả quyết với tất cả rằng hắn sẽ cầm theo một cây gậy ba-toong, sẽ xoay tít nó và gõ nhịp thật oai phong hệt như một nhà quý tộc chân chính—một gã công tử bột thời thượng nhất—thứ mà Vanka hay Ospiety chẳng thể nào làm nổi bởi họ nào có biết tẹo nào về giới quý tộc. Quả thực, khi Nietsvitaeff bước lên sân khấu cùng “vợ”, hắn chẳng màng làm gì khác ngoài việc dùng chiếc gậy tre nhẹ tênh vẽ những vòng tròn dưới sàn nhà, đinh ninh rằng đó chính là biểu hiện của phép tắc thượng lưu và nét tao nhã tối thượng. Có lẽ thuở nhỏ, khi vẫn còn là một đứa trẻ chân đất mắt toét, hắn từng bị thu hút bởi kỹ nghệ xoay gậy điêu luyện của một vị địa chủ nào đó, và ấn tượng ấy đã khắc sâu vào ký ức hắn suốt ba mươi năm ròng.

Nietsvitaeff mải mê với động tác đó đến mức chẳng thèm nhìn ai, hắn đọc lời thoại mà ngẩng trán lên trời chẳng thèm liếc mắt. Đối với hắn, điều tối quan trọng lúc ấy chính là phần đầu gậy và những vòng tròn do hắn vẽ ra. Nhân vật Quý bà Nhân hậu cũng vô cùng đặc biệt; bà ta bước ra trong một chiếc áo bằng vải mù-xlin đã rách rưới sờn rách trông chẳng khác nào miếng giẻ lau. Tay và cổ để trần. Đầu đội một chiếc mũ vải calico nhỏ xinh có dây buộc dưới cằm, tay này cầm ô che nắng, tay kia phe phẩy chiếc quạt làm bằng giấy màu mà bà ta dùng liên tục không ngơi nghỉ. Vị phu nhân quyền quý ấy được chào đón bằng những tràng cười vang dội; bản thân bà ta cũng chẳng thể kiềm chế nổi và liên tục phì cười. Vai diễn này do gã tù nhân Ivanoff đảm nhiệm. Còn về phần Sirotkin, trong bộ váy nữ tính, trông cậu ta vô cùng xinh xắn. Những lời ca đều được cất lên tròn vành rõ chữ. Tóm lại, vở kịch khép lại trong sự mãn nguyện của tất cả mọi người; chẳng có lấy một lời chê bai cay nghiệt nào được thốt ra—mà thực ra thì có ai ở đây đủ tư cách để chê bai chứ? Khúc nhạc “Sieni moi Sieni” lại được tấu lên mở màn, và tấm màn nhung một lần nữa được kéo lên.

Vở Kedril kẻ Phàm ăn chuẩn bị được trình diễn. Kedril là một nhân vật kiểu Don Juan. Sự so sánh này hoàn toàn có cơ sở, bởi cả chủ lẫn tớ đều bị quỷ sứ lôi cổ xuống địa ngục ở đoạn cuối; và theo cách dàn dựng của các tù nhân, vở kịch được diễn xuất khá chuẩn xác, chỉ có điều phần đầu và phần đuôi có lẽ đã thất lạc nên nó trở thành một thứ đầu Ngô mình Sở. Bối cảnh vở kịch diễn ra tại một quán trọ xó xỉnh nào đó ở nước Nga. Chủ quán trọ dẫn vào phòng một nhà quý tộc khoác áo choàng và đội chiếc mũ tròn vành móp méo; theo sau là tên đầy tớ Kedril, xách theo một chiếc vali và một con gà luộc bọc trong tờ giấy màu xanh lam; hắn mặc chiếc áo khoác ngắn và đội chiếc mũ lính hầu. Hắn chính là gã phàm ăn trong tích truyện. Tên tù nhân Potsiakin, đối thủ của Baklouchin, thủ vai này, trong khi vai nhà quý tộc do Ivanoff đảm nhận—chính là người từng đóng vai quý bà trong vở đầu tiên. Chủ quán (Nietsvitaeff) cảnh báo vị quý tộc rằng căn phòng này có ma quỷ ám ảnh rồi chuồn mất; vị quý tộc tỏ ra tò mò và đăm chiêu; hắn lẩm bẩm một mình rằng bản thân đã biết chuyện đó từ lâu, rồi ra lệnh cho Kedril dọn dẹp hành lý và chuẩn bị bữa tối.

Kedril vừa phàm ăn lại vừa nhát gan. Nghe đến ma quỷ là mặt cắt không còn giọt máu, run như sấy; hắn thèm thuồng chuồn lẹ nhưng lại sợ chủ; thêm nữa, hắn vừa đói khát, vừa dâm dục, ham hố, ngu ngốc nhưng lại ranh mãnh theo cách riêng của mình, và như đã nói, hắn là một tên hèn nhát; hắn tìm mọi cách lừa bịp chủ dẫu sợ lão như sợ lửa. Kiểu nhân vật đầy tờ này mang nét độc đáo phảng phất những đặc điểm cốt lõi của Leporello, dẫu có phần lu mờ và hỗn độn. Vai diễn đã được thể hiện một cách xuất sắc bởi Potsiakin, người sở hữu tài năng không thể bàn cãi và theo đánh giá của tôi là vượt trội hơn cả Baklouchin. Nhưng ngặt nỗi khi sang ngày hôm sau, lúc trò chuyện với Baklouchin, tôi đã phải giấu nhẹm ấn tượng ấy đi vì sợ làm tổn thương sâu sắc đến lòng tự ái của anh ta.

Còn về gã tù nhân đảm nhận vai quý tộc, hắn làm cũng không đến nỗi tệ. Mọi lời thoại hắn thốt ra đều vô nghĩa lý, chẳng thể so sánh với bất cứ thứ gì tôi từng nghe trước đó; bù lại, cách phát âm của hắn rất rành mạch và cử chỉ vô cùng đoan trang lịch thiệp. Trong lúc Kedril hì hục dọn vali, ngài chủ nhân của hắn đi qua đi lại, tuyên bố từ nay sẽ rũ bỏ hồng trần để sống một đời tĩnh lặng. Kedril vừa lắng nghe vừa làm trò hề, chu miệng pha trò bằng những câu lẩm bẩm “nói nhỏ ngoài lề” để khuấy động khán giả. Hắn chẳng mảy may thương xót chủ, nhưng vì tò mò chuyện ma quỷ mà hắn nghe ngóng rồi cất tiếng gặng hỏi. Vị quý tộc đáp rằng cách đây ít lâu, do lâm vào cảnh hiểm nghèo cận kề cái chết, hắn đã cầu cứu thế giới ngầm. Nhờ đó ma quỷ đã ra tay cứu giúp, nhưng hạn kỳ tự do của hắn nay đã cạn; và nếu đám quỷ sứ xuất hiện tối nay, đó là để đòi mạng hắn theo đúng bản hợp đồng đã ký kết. Kedril bắt đầu run lẩy bẩy thực sự, nhưng ông chủ của hắn vẫn giữ nguyên vẻ điềm tĩnh, ra lệnh cho hắn mau chóng dọn bữa tối. Vừa nghe nhắc đến đồ ăn thức uống, Kedril như được hồi sinh. Lén lút rút chai rượu ra, hắn tự thưởng cho mình một hớp riêng. Khán giả cười ồ lên thích thú; nhưng cánh cửa bỗng kẽo kẹt rít lên, tiếng gió quật vào khung cửa chớp khiến Kedril hoảng hốt, trong cơn hoảng loạn vô thức, hắn tọng ngay một miếng thịt gà khổng lồ vào miệng mà chẳng tài nào nuốt nổi. Lại một đợt gió thốc qua.

“Đã xong chưa hả?” ngài chủ nhân cất giọng quát lớn, vẫn tiếp tục sải bước qua lại trong căn phòng.

“Dạ ngay đây thưa ngài. Tôi đang chuẩn bị ạ,” Kedril vừa đáp vừa vội vàng ngồi sụp xuống, lén lút tranh thủ tự tống thức ăn vào bụng mà không để chủ phát hiện. Khán giả tỏ ra vô cùng thích thú trước sự ranh mãnh của tên đầy tớ khi hắn dám cả gan chơi khăm ông chủ của mình; và phải thừa nhận rằng Potsiakin, người thủ vai này, hoàn toàn xứng đáng nhận được những lời ngợi khen ngút trời. Hắn nhả chữ cực kỳ chuẩn xác: “Dạ—ngay—đây—thưa—ngài.”

Kedril nhai ngấu nghiến, mỗi miếng trôi qua là một lần hắn run bắn lên vì sợ chủ phát hiện. Cứ mỗi lần vị quý tộc quay người lại, Kedril nhanh như cắt chui tóm xuống gầm bàn, tay vẫn lăm lăm nắm chặt con gà. Đến khi đã thỏa thuê chiếc bụng đói, hắn mới sực nhớ đến ông chủ.

“Kedril, sắp xong chưa đấy?” vị quý tộc cất tiếng giục.

“Dạ xong xuôi cả rồi ạ,” Kedril lớn tiếng đáp bừa, để rồi bàng hoàng nhận ra chẳng còn sót lại thứ gì trên đĩa. Chẳng còn lại gì ngoài độc một chiếc đùi gà. Vị chủ nhân với vẻ mặt đăm chiêu, nặng trĩu tâm sự vẫn chẳng mảy may hay biết gì, thản nhiên ngồi xuống ghế, trong khi Kedril đứng nép sau lưng ngài với chiếc khăn ăn vắt trên tay. Từng lời thoại, từng cử chỉ, từng cái nhăn mặt tinh quái của tên đầy tớ khi hắn quay về phía khán giả để chế nhạo ông chủ đã khơi dậy những tràng cười sảng khoái nhất trong lòng đám tù nhân. Đúng khoảnh khắc vị công tử trẻ tuổi vừa cầm đĩa thức ăn lên, đám quỷ sứ liền xuất hiện. Trông chúng chẳng có lấy một chút hình hài con người hay cõi trần nào cả. Cánh cửa phụ bật mở, một thực thể kỳ quái toàn thân trùm kín vải trắng hiện hình, đầu thay bằng chiếc đèn lồng sáng rực và tay cầm chiếc lưỡi hái sắc lẹm. Tại sao lại là y phục trắng, lưỡi hái và đèn lồng cơ chứ? Chẳng ai có thể giải thích nổi, nhưng điều đó chẳng mảy may làm đám tù nhân bận tâm. Họ đinh ninh rằng kịch bản phải diễn ra như thế mới là chuẩn xác. Vị chủ nhân dũng cảm tiến bước đối đầu với ảo ảnh, lớn tiếng tuyên bố rằng bản thân đã sẵn sàng và chúng cứ việc tus cước hồn hắn đi. Trong khi đó, gã Kedril nhát gan như thỏ đế lại chui rúc dưới gầm bàn, dẫu hoảng loạn tột độ nhưng vẫn không quên ôm kè kè chai rượu theo cùng. Đám quỷ biến mất, Kedril lồm cồm bò khỏi nơi ẩn náu, và ngài chủ nhân tiếp tục thưởng thức con gà. Ba tên quỷ sứ lại rồng rắn kéo vào phòng, túm lấy hắn lôi sái cổ xuống địa ngục.

“Cứu tôi với, Kedril ơi,” hắn tuyệt vọng kêu gào. Nhưng Kedril lúc này đang bận tâm đến những chuyện quan trọng hơn. Sức mạnh ẩn náu dưới gầm bàn của hắn lúc này không chỉ có chai rượu, mà còn cả đĩa thịt gà lẫn ổ bánh mì. Hắn giờ đây chỉ có một mình. Đám quỷ đã đi xa, ông chủ cũng chẳng còn. Kedril thò đầu khỏi gầm bàn, đảo mắt nhìn quanh một vòng, và bỗng chốc khuôn mặt hắn rạng rỡ niềm vui tột độ. Nháy mắt một cái đầy vẻ lọc lừa, hắn nghễu nghện ngồi vào vị trí của ông chủ, thì thầm với khán giả: “Từ nay ta chẳng còn phải làm tôi cho ai nữa!”

Ai nấy đều cười ồ lên trước cảnh tượng hắn lật đật lên làm chủ; và hắn tiếp tục buông những lời thủ thỉ bằng giọng điệu đầy vẻ bí mật: “Chúng đã hốt xác lão đi mất rồi!”

Sự phấn khích của khán giả lúc này đã vượt ngưỡng chịu đựng. Câu thoại cuối cùng được thốt ra với điệu bộ ranh mãnh đến độ, kèm theo cái nhăn mặt đắc thắng khiến chẳng ai có thể kiềm chế được việc vỗ tay tán thưởng. Nhưng niềm vui của Kedril chẳng kéo dài được bao lâu. Chẳng kịp để hắn với tay lấy chai rượu rót cho mình một ly đầy đưa lên môi, lũ quỷ đã quay trở lại, lủi nhanh từ phía sau và tóm thốc lấy hắn. Kedril tru lên hệt như kẻ bị ma nhập, nhưng hắn nào dám ngoái đầu lại. Hắn muốn vùng vẫy tự vệ nhưng đành bất lực, bởi đôi tay hắn vẫn khư khư ôm chặt lấy chai với ly rượu quyết không buông. Mắt lồi cả ra ngoài, cái miệng há hốc vì kinh hoàng, hắn cứ đờ đẫn trân trân nhìn khán giả với biểu cảm nhát gan tột độ trông buồn cười hệt như được phác họa lên tranh. Cuối cùng, hắn bị lôi xềnh xệch đi mất. Chân tay khua khoắng loạn xạ về mọi hướng, nhưng cái chai vẫn dính chặt trong tay hắn. Hắn thét gào, và những tiếng kêu thảm thiết vẫn văng vẳng bên tai dẫu hắn đã bị lôi khuất dạng khỏi sân khấu.

Tấm màn nhung khép lại giữa tràng cười vang dội của toàn thể hội trường, ai nấy đều mãn nguyện vô cùng. Dàn nhạc lúc này cất lên khúc nhạc múa nức tiếng Kamarinskaia. Ban đầu giai điệu được tấu lên thật khẽ khàng, êm dịu; nhưng rồi nhịp điệu cứ thế phát triển, nhẹ nhàng và tươi vui hơn. Tốc độ được đẩy nhanh, âm thanh vang lên từ cả thân gỗ lẫn dây đàn của những chiếc balalaika. Các nghệ sĩ hoàn toàn đắm chìm vào tinh thần của điệu múa. Nhà soạn nhạc Glinka [người từng biên soạn khúc Kamarinskaia theo những phương thức thiên tài nhất với phần hòa âm tự sáng tác dành cho dàn nhạc giao hưởng lớn] ước gì được nghe bản phối này vang lên ngay trong Nhà tù Tướng của chúng tôi.

Màn kịch câm kết hợp âm nhạc bắt đầu; và khúc Kamarinskaia cứ thế ngân vang suốt buổi diễn. Sân khấu mô phỏng nội thất một túp lều tranh. Một gã thợ mỏi cùng vợ đang ngồi đó, kẻ vá víu quần áo, người miệt mài quay sợi. Sirotkin thủ vai người vợ, còn Nietsvitaeff hóa thân thành gã chồng. Phông nền của chúng tôi nghèo nàn vô cùng. Trong vở này cũng như các vở trước đó, trí tưởng tượng phải bù đắp cho những thiếu thốn của hiện thực. Thay vì bức tường phía sau sân khấu là một tấm thảm hoặc chiếc chăn cũ; bên phải là những tấm bình phong rách rưới; trong khi bên trái, nơi không gian sân khấu bỏ ngỏ, người ta có thể nhìn thấy những chiếc giường trại; nhưng khán giả chẳng hề đòi hỏi khắt khe, họ sẵn sàng tưởng tượng ra mọi thứ còn thiếu. Đó là một việc quá đỗi dễ dàng đối với họ; bởi tù nhân nào cũng là những kẻ mộng mơ vĩ đại. Chỉ cần nghe bảo “đây là khu vườn”, đối với họ nó chính là khu vườn. Được thông báo “đây là túp lều”, họ chấp nhận định nghĩa đó mà chẳng mảy may thắc mắc. Đối với họ, nó chính là một túp lều đích thực. Sirotkin trong bộ đầm phụ nữ trông vô cùng duyên dáng. Gã thợ mỏi hoàn tất công việc, cầm lấy chiếc mũ và chiếc roi da, tiến lại phía vợ và ra hiệu bằng tay rằng nếu trong thời gian vắng mặt của hắn mà mụ dám dại dột bén mảng nhận quà cáp của gã đàn ông nào khác, mụ sẽ biết tay hắn—và hắn giơ chiếc roi da ra đe dọa. Người vợ ngoan ngoãn lắng nghe và liên tục gật đầu lia lịa. Chiếc roi ấy rõ ràng là món đồ quá quen thuộc với mụ; con ranh này chắc chắn đã nhiều lần nếm đòn của nó. Gã chồng bước ra cửa. Vừa quay gót đi được nửa vòng, mụ vợ đã đanh mặt giơ nắm đấm đe dọa theo bóng hắn. Tiếng gõ cửa vang lên; cánh cửa bật mở và một gã hàng xóm bước vào, cũng làm nghề thợ mỏi. Hắn để râu quai nón, mặc chiếc áo khoác kuftan truyền thống và mang theo món quà là một chiếc khăn tay đỏ. Người phụ nữ mỉm cười đón nhận. Lại một tiếng gõ cửa nữa vang lên. Biết giấu gã này vào đâu bây giờ? Mụ vội nhét hắn xuống gầm bàn rồi quay lại với cuộn chỉ quay sợi. Một gã ái mộ khác lại xuất hiện—một gã thợ rèn khoác bộ quân phục hạ sĩ quan.

Cho đến lúc này, màn kịch câm vẫn diễn ra cực kỳ suôn sẻ; những động tác hình thể của diễn viên không chê vào đâu được. Thật kinh ngạc khi thấy những nghệ sĩ tự phát này lại có thể diễn tròn vai một cách chuẩn xác đến vậy; và bất giác người ta phải tự nhủ:

“Biết bao nhiêu tài năng của xứ Nga đang phải lãng quên một cách uổng phí trong chốn ngục tù và lưu đày này!”

Tên tù nhân thủ vai thợ rèn chắc hẳn từng có thời gian tham gia biểu diễn tại sân khấu kịch tỉnh lỵ nào đó hoặc từng sinh hoạt trong các đoàn kịch nghiệp dư. Dẫu vậy, cá nhân tôi có cảm giác như các diễn viên của chúng tôi chẳng hiểu gì về nghệ thuật diễn xuất cả, nên tác phong của họ trông thật kệch cỡm. Đến lượt mình xuất hiện, hắn bước ra hệt như một vị anh hùng kinh điển trong các vở kịch cổ điển—sải những bước chân dài ngoằng trước khi nhấc chân kia rời khỏi mặt đất, ngửahất nửa thân trên ra sau và phóng những ánh mắt kiêu hãnh ngạo nghễ xung quanh. Kiểu sải bước ấy vốn đã buồn cười khi áp dụng cho các nhân vật anh hùng kinh điển, thì nó lại càng trở nên lố bịch hơn khi được dùng để thể hiện một nhân vật hài hước. Thế nhưng khán giả lại thấy điều đó hoàn toàn tự nhiên, và họ hoan hỉ chấp nhận dáng đi đắc thắng của diễn viên như một lẽ đương nhiên mà chẳng hề soi mói phê bình.

Chỉ một thoáng sau khi gã ái mộ thứ hai vừa bước vào, tiếng gõ cửa lại vang lên. Người vợ tá hỏa tam tinh không biết giấu gã thợ rèn đi đâu cho khuất mắt. Vào trong chiếc hòm lớn của mụ. May sao nó đang mở nắp. Gã thợ rèn chui lọt thỏm vào trong và chiếc nắp sập xuống ngay lập tức.

Kẻ đến tiếp theo là một vị đạo sĩ Bà-la-môn trong bộ trang phục lộng lẫy. Sự xuất hiện của hắn được đám đông đón chào bằng một tràng cười vang dội. Vị đạo sĩ này do gã tù nhân Cutchin thủ vai, và nhờ sở hữu một gương mặt vô cùng phù hợp, hắn đã hoàn thành xuất sắc vai diễn của mình. Bằng ngôn ngữ hình thể, hắn diễn tả tình yêu cháy bỏng dành cho vợ gã thợ mỏi, tay chắp lên trời rồi đan chặt trước ngực.

Lại một tiếng gõ cửa nữa—lần này là một cú đấm mạnh mẽ dứt khoát. Chẳng còn nhầm lẫn đi đâu được. Chủ nhân ngôi nhà đã trở về. Vợ gã thợ mỏi hoảng loạn mất hồn; vị đạo sĩ hốt hoảng chạy loạn xạ khắp nơi tìm chỗ ẩn nấp. Mụ vội vàng giúp hắn lúi húi chui ra sau chiếc tủ, rồi ngồi phịch xuống máy quay sợi, cắm cúi quay vòng sợi như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra và chẳng thèm bận tâm đến việc ra mở cửa. Trong cơn hoảng loạn tột độ, mụ kéo nhầm chỉ, đánh rơi cả trục quay, và do quá run rẩy, mụ làm động tác quay sợi ngay trên mặt đất khi chiếc trục đã lăn lóc dưới sàn. Sirotkin đã lột tả hoàn toàn trạng thái hoảng loạn tột độ ấy một cách hoàn hảo.

Ngay sau đó, gã chồng tung chân đá vách cửa bước sầm vào, tay cầm chắc chiếc roi da. Hắn đã tận mắt chứng kiến tất cả từ lúc rình mò bên ngoài; và hắn ra hiệu bằng tay cho vợ biết rằng m đang tàng trữ ba gã tình nhân trong nhà. Thế là hắn bắt đầu công cuộc sục sạo tìm kiếm.

Trước hết, hắn lôi ra gã hàng xóm và tống cổ hắn ra ngoài bằng những cú đấm trời giáng. Gã thợ rèn hoảng hốt tìm đường tẩu thoát. Hắn ngẩng đầu hất văng chiếc nắp hòm lên và lập tức bị phát hiện. Gã chồng quất roi tơi bời lên người hắn, và ngạc nhiên thay, lần này gã tình nhân tội nghiệp ấy không còn giữ được dáng điệu hào hoa theo phong cách kinh điển nữa.

Kẻ còn sót lại duy nhất là vị đạo sĩ Bà-la-môn, kẻ mà gã chồng lùng sục mãi mới thấy. Cuối cùng hắn cũng túm được vị đạo sĩ đang nép mình trong góc khuất sau chiếc tủ, lịch sự cúi đầu chào rồi nắm râu lôi xềnh xệch hắn ra giữa sân khấu. Vị đạo sĩ cố sức chống trả và lớn tiếng gào thét: “Quỷ tha ma bắt, quỷ tha ma bắt!”—đó cũng là những từ ngữ duy nhất được thốt lên trong suốt màn kịch câm. Nhưng gã chồng nào chịu buông tha, sau khi đã thanh toán xong món nợ với gã này, hắn quay phắt sang trừng trừng nhìn vợ. Nhận thức được thời khắc phán quyết đã điểm, mụ vợ ném phắt cả cuộn chỉ lẫn trục quay xuống đất rồi cắm cổ chạy tháo thân, vô tình làm đổ ngã cả một cái vạc đất trong tiếng gầm rú làm rung chuyển cả căn phòng do sự hoảng sợ của mụ mang lại. Đám tù nhân cười phá lên khoái trá, và Ali, chẳng thèm liếc nhìn tôi, với tay nắm chặt lấy tay tôi rồi hô lên: “Nhìn kìa, nhìn vị đạo sĩ kìa!” Cậu cười đến mức không thể đứng vững nổi vì quá đỗi sảng khoái. Tấm màn nhung sập xuống, và một khúc ca mới lại cất lên.

Vẫn còn đó thêm hai ba tiết mục nữa, tất cả đều mang màu sắc hài hước sảng khoái và cực kỳ vui nhộn. Dù không trực tiếp tự biên soạn, nhưng đám tù nhân cũng đã đóng góp không ít tâm sức vào đó. Mỗi diễn viên đều chủ động ứng biến đến mức mỗi tối diễn lại ra một kịch bản hoàn toàn khác lạ. Màn kịch câm khép lại bằng một tiết mục múa ba-lê có lồng ghép nghi thức tang ma. Vị đạo sĩ thực hiện một tràng các động tác yểm bùa phép thuật lên cái xác chết, mang lại hiệu ứng thị giác cực tốt. Xác chết bỗng hồi sinh, và trong niềm vui sướng khôn tả, tất cả những người có mặt bắt đầu nhảy múa tưng bừng. Vị đạo sĩ nhún nhảy điệu múa mang phong cách Bà-la-môn bên cạnh cái xác vừa sống lại. Đó cũng chính là phân cảnh khép lại toàn bộ chương trình. Đám tù nhân giải tán trong sự hân hoan, thỏa mãn tột cùng, ngập tràn những lời ngợi ca dành cho các diễn viên và lòng biết ơn sâu sắc gửi đến các hạ sĩ quan. Chẳng hề có lấy một vụ xích mích nhỏ nào xảy ra, và mọi người chìm vào giấc ngủ với tâm hồn bình yên—một giấc ngủ vốn dĩ vô cùng xa xỉ đối với họ.

Đây không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng bay bổng, mà chính là sự thật, một sự thật mười mươi. Những con người khốn khổ ấy đã được phép sống trọn vẹn dẫu chỉ trong khoảnh khắc theo cách của riêng họ, được giải trí như những con người bình thường, được thoát khỏi thực tại u ám của thân phận tù nhân dẫu chỉ trong chốc lát—và một sự chuyển hóa về mặt đạo đức đã thực sự diễn ra, ít nhất là trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy.

Đêm đã buông xuống mịt mùng. Một cảm giác lạnh buốt chạy dọc sống lưng khiến tôi bừng tỉnh giấc. Vị “tín đồ Cổ giáo” vẫn đang ngồi trên đỉnh chiếc lò sưởi bằng sành sứ cao ngất ngưởng để cầu nguyện, và ngài sẽ tiếp tục nguyện cầu cho đến tận rạng đông. Ali đang ngủ say bình yên bên cạnh tôi. Tôi chợt nhớ rằng lúc lên giường, cậu vẫn còn đang cười khúc khích và rôm rả bàn tán về nhà hát với mấy người anh em. Dần dần, mọi ký ức ùa về trong tâm trí tôi: ngày hôm qua, kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, và toàn bộ chuỗi ngày tháng vừa qua. Tôi hoảng hốt ngẩng đầu lên, đảo mắt nhìn những người bạn đồng hành đang say ngủ dưới ánh nếnập lòe do nhà chức trách cung cấp. Tôi ngắm nhìn những khuôn mặt hốc hác, những chiếc giường tồi tàn; tôi thu vào tầm mắt sự thiếu thốn, nghèo đói tột cùng ấy, để rồi tự nhủ rằng đây không phải là một giấc mộng hãi hùng nào cả, mà là một thực tại phũ phàng đơn thuần. Vâng, nó chính là hiện thực. Tôi nghe thấy tiếng rên rỉ phát ra từ đâu đó. Ai đó vừa cựa mình khiến những chiếc xiềng xích va vào nhau kêu leng keng. Một kẻ khác đang mớ ngủ và lẩm bẩm thành tiếng, trong khi cụ già vẫn đang miệt mài cầu nguyện cho “những người theo Chính thống giáo”. Tôi lắng nghe lời kinh được cất lên đều đặn, bằng chất giọng dịu dàng và có phần ngân dài: “Lạy Chúa Giê-su Ki-tô, xin thương xót chúng con.”

“Thôi nào, mình đâu phải ở đây vĩnh viễn, mà chỉ vài năm thôi mà,” tôi tự nhủ rồi lại ngả đầu chìm vào gối.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.