Tôi đã kể ở đây về những hình phạt và những kẻ thi hành chúng, bởi vì trong thời gian ở bệnh xá, tôi đã có được một hình dung vô cùng rõ ràng về vấn đề này. Cho đến lúc đó, tôi chỉ biết đến chúng qua lời đồn đại chung. Trong phòng giam của chúng tôi tập trung tất cả các tù nhân trong tiểu đoàn sắp phải chịu đòn spitzruten [gậy mây], cũng như những kẻ từ trại giam quân sự trong thị trấn và các vùng phụ cận.
Trong những ngày đầu tiên, tôi nhìn mọi thứ xung quanh bằng đôi mắt thèm thuồng đến mức những lề thói kỳ lạ ấy, những con người vừa mới bị đánh đòn hoặc sắp sửa bị đánh đòn ấy, đã để lại trong tôi một ấn tượng kinh hoàng. Tôi bấn loạn và hoảng sợ.
Khi lắng nghe những lời trò chuyện hoặc câu chuyện kể của các tù nhân khác về chủ đề này, tôi tự đặt ra cho mình những câu hỏi mà tôi cố gắng giải đáp nhưng vô ích. Tôi muốn biết tất cả các mức độ của bản án, các hình phạt cùng những sắc thái của chúng, đồng thời muốn tìm hiểu quan điểm của chính các phạm nhân. Tôi cố hình dung trạng thái tâm lý của những kẻ bị đánh đòn.
Hiếm khi xảy ra chuyện phạm nhân đối diện với khoảnh khắc định mệnh một cách bình tĩnh, như tôi đã từng nói, dù trước đó họ có thể đã bị đánh mấy lần đi chăng nữa. Kẻ bị kết án trải qua một nỗi sợ hãi vô cùng khủng khiếp, nhưng hoàn toàn mang tính thể xác — một nỗi sợ vô thức làm đảo lộn bản chất đạo đức của y.
Trong suốt mấy năm ở trại giam, tôi có đủ thời gian thong thả nghiên cứu những tù nhân muốn rời bệnh xá — nơi họ đã ở lại một thời gian để chữa lành những tấm lưng bầm dập trước khi nhận phần thứ hai của hình phạt. Sự gián đoạn trong việc thi hành án này luôn do vị bác sĩ có mặt tại buổi trừng phạt yêu cầu.
Nếu số đòn phải chịu quá nhiều để có thể đánh một hơi cho xong, nó sẽ được chia nhỏ theo lời khuyên của bác sĩ tại hiện trường. Bác sĩ là người quan sát xem phạm nhân có đủ sức khỏe để chịu đựng toàn bộ hình phạt hay không, hoặc liệu tính mạng của y có đang gặp nguy hiểm hay không.
Năm trăm, một nghìn, thậm chí một nghìn rưỡi roi được giáng xuống cùng một lúc. Nhưng nếu là hai hoặc ba nghìn roi, hình phạt sẽ được chia thành hai hoặc ba đợt.
Những kẻ đã lành lưng sau trận đòn đầu tiên và chuẩn bị bước vào trận đòn thứ hai thường tỏ ra buồn bã, ủ dột và lầm lì vào ngày chúng xuất viện cũng như vào buổi chiều hôm trước đó. Chúng gần như rơi vào trạng thái đờ đẫn. Chúng chẳng nói năng gì với ai và giữ sự im lặng tuyệt đối.
Một điều đáng chú ý là các tù nhân luôn tránh bắt chuyện với những kẻ sắp phải chịu hình phạt, và trên hết, không bao giờ đả động gì đến chuyện đó, không dùng lời lẽ an ủi hay thừa thãi nào. Người ta phớt lờ chúng hoàn toàn, và đó chắc chắn là cách đối xử tốt nhất dành cho người tù.
Tuy nhiên, vẫn có những ngoại lệ.
Tù nhân Orloff, người mà tôi đã nhắc đến trước đây, cảm thấy tiếc vì lưng mình không lành nhanh hơn, bởi y rất nóng lòng muốn được cấp giấy phép để chịu nốt phần hình phạt còn lại, sau đó được biên vào một đoàn tù để y có thể tìm cơ hội trốn thoát dọc đường. Y vốn có bản tính sục sôi, mãnh liệt và chỉ chăm chăm theo đuổi mục đích duy nhất đó.
Là một tên gian xảo, thoạt đầu y tỏ ra rất hài lòng khi mới đến; nhưng thực chất y đang ở trong trạng thái kích động bất thường, dù y cố hết sức giấu giếm điều đó. Y đã sợ rằng mình sẽ gục ngã trên bãi phạt và bỏ mạng trước khi chịu đựng được nửa hình phạt. Y từng nghe ngóng các động thái của nhà chức trách đối với trường hợp của mình khi vẫn đang trong quá trình xét xử, và y nghĩ rằng mình không thể sống sót nổi trận đòn. Nhưng khi đã lãnh trận đòn đầu tiên, y lấy lại được can đảm.
Khi bước vào bệnh xá, tôi chưa từng thấy những vết thương nào ghê gớm như của y; thế nhưng tinh thần y lại vô cùng phấn chấn. Giờ đây y nuôi hy vọng có thể sống sót. Những lời đồn tai qua mặt lại mà y nghe được hóa ra không đúng, bằng không thì việc thi hành án đã chẳng bị gián đoạn.
Y bắt đầu nghĩ đến một chuyến đi dài ngày tới Siberia, biết đâu lại có thể trốn thoát đến chốn tự do với những cánh đồng và khu rừng bao la.
Hai ngày sau khi rời bệnh xá, y quay lại để chết — chính trên chiếc giường mà y từng nằm trong suốt thời gian tôi ở đó.
Y đã không thể chống đỡ nổi nửa phần sau của hình phạt; nhưng tôi đã kể về con người này rồi.
Tất cả các tù nhân không ngoại trừ một ai, kể cả những kẻ nhát gan nhất, kể cả những kẻ từng bị nỗi sợ dằn vặt suốt ngày đêm, đều chịu đựng hình phạt một cách vô cùng dũng cảm khi nó giáng xuống. Tôi hầu như chưa từng nghe thấy tiếng rên rỉ nào trong đêm tiếp theo sau ngày thi hành án; người của chúng tôi, nhìn chung, đều biết cách chịu đựng nỗi đau.
Tôi thường gặng hỏi người bạn cùng phòng về nỗi đau ấy để biết nó có thể so sánh với loại thống khổ nào. Không phải sự tò mò vô bổ nào thúc đẩy tôi. Tôi xin nhắc lại rằng tôi đã vô cùng xúc động và hoảng sợ; nhưng vô ích, tôi chẳng nhận được câu trả lời thỏa đáng nào.
“Nó buốt như lửa đốt!” là câu trả lời chung; tất cả bọn họ đều nói một câu giống nhau.
Đầu tiên tôi thử hỏi M—tski. “Nó buốt như lửa đốt! Như hỏa ngục ấy! Cảm giác như lưng mình đang nằm trong lò luyện kim vậy.”
Có một hôm tôi quan sát thấy một điều kỳ lạ, có thể có cơ sở hoặc không, dẫu cho ý kiến của chính các phạm nhân cũng củng cố quan điểm của tôi; đó là roi vọt chính là hình phạt khủng khiếp nhất đang được áp dụng giữa chúng tôi.
Thoạt nghe điều này có vẻ vô lý, bất khả thi, thế nhưng năm trăm roi, thậm chí bốn trăm roi cũng đủ để giết chết một con người. Vượt quá năm trăm roi thì cái chết gần như là chắc chắn; kẻ cường tráng nhất cũng không thể chịu đựng nổi một nghìn roi gậy mây, trong khi năm trăm gậy gỗ lại có thể chịu đựng được mà không gặp mấy phiền toái, và hoàn toàn không có chút rủi ro mất mạng nào trên đời. Một người có vóc dáng bình thường có thể chịu đựng một nghìn gậy mà không nguy hiểm gì; thậm chí hai nghìn gậy cũng không giết nổi một người có sức vóc và thể chất trung bình. Tất cả các phạm nhân đều khẳng định rằng roi mây còn tồi tệ hơn gậy gỗ hay gậy thông nòng rất nhiều.
“Roi mây đau hơn và tra tấn dã man hơn!” bọn chúng nói.
Chúng chắc chắn phải tra tấn dã man hơn gậy gỗ, điều đó là chắc chắn, là hiển nhiên; bởi vì chúng kích thích hệ thần kinh mạnh mẽ hơn rất nhiều, đẩy hệ thần kinh vượt qua mọi giới hạn chịu đựng. Tôi không biết liệu trên đời này còn ai — dẫu rằng cách đây không lâu vẫn còn những kẻ như vậy — coi việc roi quất nạn nhân là một niềm vui gợi nhớ đến Hầu tước de Sade và Nữ hầu tước Brinvilliers. Tôi nghĩ niềm vui ấy hẳn phải nằm ở cảm giác thắt hở lồng ngực, và những vị quý tộc ấy chắc hẳn đã trải qua nỗi đau và niềm khoái cảm cùng một lúc.
Có những kẻ, giống như loài hổ, rất khát máu. Những kẻ từng nắm giữ quyền lực vô hạn đối với thể xác, máu thịt và tâm hồn của đồng loại, của những người anh em theo luật của Chúa, những kẻ từng nắm giữ quyền lực đó và có khả năng đày đọa đến mức độ tối cao một sinh thể khác được tạo ra theo hình ảnh của Chúa; những con người ấy không thể cưỡng lại ham muốn và cơn khát khoái cảm của bản thân. Sự bạo ngược là một thói quen có đà phát triển và cuối cùng trở thành một căn bệnh. Tôi xin tuyên bố rằng người tốt nhất trên đời cũng có thể trở nên chai sạn và thú tính đến mức chẳng còn gì phân biệt nổi y với một con dã thú. Máu và quyền lực gây ra cơn say; chúng thúc đẩy sự phát triển của sự nhẫn tâm và trụy lạc; khi ấy tâm trí có thể dung chứa những sự tàn ác bệnh hoạn nhất dưới vỏ bọc của khoái lạc; con người và người công dân biến mất vĩnh viễn trong tên bạo chúa; và khi đó, việc quay trở lại với phẩm giá con người, sự ăn năn hối cải, sự phục sinh về mặt đạo đức trở thành điều gần như bất khả thi.
Rằng khả năng dung dưỡng cho sự lộng hành ấy có hiệu ứng lây lan lên toàn xã hội là điều không còn nghi ngờ gì nữa. Một xã hội nhìn nhận những điều như vậy bằng con mắt dửng dưng thì đã bị nhiễm trùng đến tận xương tủy rồi. Nói tóm lại, quyền được trao cho một con người để áp dụng hình phạt thể xác lên đồng loại của mình là một trong những ung nhọt của xã hội chúng ta. Đó là phương tiện tiêu diệt mọi tinh thần công dân. Một quyền lực như vậy chứa đựng trong trứng nước mầm mống của sự phân hủy tất yếu và cận kề.
Xã hội khinh bỉ một kẻ đao phủ chuyên nghiệp, nhưng lại không khinh bỉ một kẻ đao phủ mang tước hiệu quý tộc. Mọi chủ xưởng, mọi ông chủ nhà máy hẳn phải cảm thấy một thứ khoái cảm kích thích khi nghĩ đến người công nhân đang làm việc dưới quyền mình phải phụ thuộc vào y bằng cả gia đình họ. Tôi chắc chắn rằng một thế hệ không thể tẩy sạch nhanh chóng đến thế những gì đã di truyền trong huyết quản của nó. Con người không thể từ bỏ những gì nằm trong dòng máu của mình, những gì đã được truyền lại cho y từ dòng sữa mẹ; những cuộc cách mạng ấy không thể hoàn tất nhanh chóng như vậy. Thú nhận lỗi lầm của mình là chưa đủ. Điều đó quá ít ỏi! Thực sự quá ít ỏi! Phải nhổ tận gốc, và điều đó không thể làm xong một sớm một chiều.
Tôi đã nói về những kẻ đao phủ. Bản năng của đao phủ ẩn chứa trong trứng nước ở gần như tất cả những người cùng thời với chúng ta; nhưng bản năng thú tính của con người không phát triển theo một chiều hướng đồng nhất. Khi chúng bóp nghẹt mọi năng lực khác, con người sẽ biến thành một con quái vật gớm ghiếc.
Có hai loại đao phủ: những kẻ tự nguyện làm đao phủ và những kẻ làm đao phủ vì nghĩa vụ, do chức trách. Kẻ tự nguyện làm đao phủ về mọi mặt đều thấp kém hơn tên đao phủ ăn lương — kẻ mà dẫu sao người ta vẫn nhìn bằng sự chán ghét, khinh miệt và nỗi sợ hãi huyền bí theo bản năng. Nỗi kinh hoàng gần như mang tính mê tín dị đoan này dành cho kẻ sau xuất phát từ đâu, khi mà người ta lại tỏ ra dửng dưng và khoan dung với kẻ trước?
Tôi biết những ví dụ kỳ lạ về những người đáng kính, tử tế, được tất cả bạn bè kính trọng, nhưng lại thấy việc một tên tội phạm phải bị quất roi cho đến khi y van xin và cầu cứu là điều cần thiết; đối với họ, đó dường như là một việc tự nhiên, một điều được thừa nhận là không thể thiếu. Nếu nạn nhân không chịu cất tiếng kêu la, thì kẻ đao phủ của y — người mà ở các mặt khác tôi có thể coi là một người tốt — lại xem đó là một sự xúc phạm cá nhân; ban đầu y chỉ định thi hành một hình phạt nhẹ nhàng, nhưng ngay khi không nghe thấy những lời van xin quen thuộc như “Lạy ngài quý tộc!”, “Xin hãy rủ lòng thương!”, “Hãy làm cha của con!”, “Hãy để con tạ ơn Chúa suốt đời!” — y liền nổi giận lôi đình và ra lệnh quất thêm năm mươi roi nữa, với hy vọng cuối cùng sẽ ép được những tiếng kêu la và lời van xin cần thiết bật ra; và cuối cùng thì chúng cũng phải thốt lên.
“Thật không thể chịu nổi! Y quá ư xấc láo,” con người ấy thốt lên một cách rất nghiêm túc.
Còn về phần đao phủ theo chức trách, đó là một tên tù nhân được chọn để làm công việc này. Y trải qua thời gian học việc với một kẻ kỳ cựu, và ngay khi nắm vững nghề nghiệp, y sẽ ở lại nhà tù, sống lủi thủi một mình. Y có một căn phòng không phải chia sẻ với ai cả. Đôi khi, y thậm chí có một cơ ngơi riêng, nhưng luôn nằm dưới sự canh gác chặt chẽ. Con người không phải là cỗ máy. Dù y quất roi vì phận sự, đôi khi y vẫn nổi giận và ra đòn với một thứ khoái cảm nào đó. Mặc dù y không căm ghét nạn nhân của mình, nhưng khát khao thể hiện tay nghề trong nghệ thuật quất roi có thể kích thích sự kiêu hãnh của y. Y làm việc như một nghệ sĩ; y thừa biết mình là kẻ mạt hạng và khơi gợi nỗi sợ hãi mang tính mê tín ở khắp mọi nơi. Điều đó không thể không gây ảnh hưởng đến y và làm bùng lên những bản năng thú tính của y.
Ngay cả trẻ con cũng nói rằng kẻ này không có cha lẫn mẹ. Thật là một điều kỳ lạ!
Tất cả những kẻ đao phủ mà tôi từng biết đều là những kẻ thông minh, có một mức độ tự phụ nhất định. Sự tự phụ ấy phát triển trong con người họ thông qua sự khinh miệt mà họ vấp phải ở khắp mọi nơi, và có lẽ được củng cố thêm bởi ý thức về nỗi sợ hãi mà họ gieo rắc cho nạn nhân, cũng như quyền lực đối với những kẻ bất hạnh.
Những đạo cụ mang tính sân khấu xung quanh họ có lẽ đã nuôi dưỡng ở họ một sự ngạo mạn nhất định. Tôi đã có một khoảng thời gian có cơ hội tiếp xúc và quan sát cận cảnh một tên đao phủ bình thường. Y khoảng bốn tuổi, vóc dáng vạm vỡ, khô khan, với khuôn mặt dễ nhìn, thông minh, xung quanh viền mái tóc dài xoăn tít. Cử chỉ của y điềm tĩnh và nghiêm nghị, tác phong đĩnh đạc. Y trả lời rõ ràng và khôn ngoan mọi câu hỏi đặt ra cho mình, nhưng với một vẻ bề trên như thể y cao cấp hơn tôi ở một khía cạnh nào đó. Các sĩ quan gác ngục nói chuyện với y bằng một sự tôn trọng nhất định, điều mà y đánh giá rất cao, chính vì thế mà khi có mặt các cấp trên, y càng tỏ ra lịch sự và ra dáng hơn bao giờ hết.
Y không bao giờ từ bỏ sự lịch thiệp tinh tế nhất. Tôi chắc chắn rằng khi tôi đang nói chuyện với y, y cảm thấy mình vượt trội hơn hẳn kẻ đang đối thoại với mình. Tôi có thể đọc được điều đó trên nét mặt y. Đôi khi vào mùa hè, khi trời rất nóng, y được phái đi dưới sự hộ tống để tiêu thụ những con chó hoang trong thị trấn bằng một cây giáo dài và rất mảnh. Những con chó lang thang ấy sinh sôi với tốc độ nhanh đến khủng khiếp và trở nên vô cùng nguy hiểm vào những ngày oi bức, đến mức theo quyết định của nhà chức trách, đao phủ được lệnh phải tiêu diệt chúng. Nhiệm vụ đê tiện này hoàn toàn không làm y thấy nhục nhã chút nào. Lẽ ra phải nhìn thấy dáng đi đầy vẻ uy nghiêm của y khi rảo bước qua các con phố trong thị trấn, có người lính đi kèm hộ tống; cách y chỉ bằng một cái liếc nhìn đã dọa cho phụ nữ và trẻ em khiếp vía; và cách y nhìn xuống những người qua đường nói chung từ đỉnh cao quyền uy của mình.
Đám đao phủ sống rất sung túc. Chúng có tiền để đi lại thoải mái và uống rượu vodka. Phần lớn thu nhập của chúng đến từ những món quà mà các tù nhân bị kết án đánh đòn nhét vào tay chúng trước buổi thi hành án. Khi phải đối phó với những tên tù giàu có, chúng sẽ ấn định một khoản tiền phải trả tươngعد với gia thế của nạn nhân. Chúng sẽ đòi ba mươi rúp, đôi khi còn nhiều hơn. Đao phủ không có quyền tha cho nạn nhân; nếu làm vậy, chính cái lưng của y sẽ gặp nguy hiểm. Nhưng đổi lại một món quà hậu hĩnh, y đồng ý sẽ ra tay nhẹ hơn. Mọi người hầu như luôn đưa số tiền y đòi; nếu vì lý do nào đó mà họ từ chối, y sẽ quất tàn nhẫn như một con dã thú; và y hoàn toàn có khả năng làm điều đó. Đôi khi y đòi một số tiền lớn từ một kẻ rất nghèo khó. Khi ấy toàn bộ họ hàng của nạn nhân đều phải vận động. Họ mặc cả, cố gắng ép giá, van xin y; nhưng sẽ chẳng có kết cục tốt đẹp nào nếu họ không thành công trong việc làm hài lòng y. Trong trường hợp đó, nỗi sợ hãi mang tính mê tín do đao phủ gây ra lại giúp ích cho họ rất nhiều. Tôi từng được nghe những chuyện kỳ diệu nhất — rằng chỉ với một cú đánh, đao phủ có thể lấy mạng con người ta.
“Đó có phải là trải nghiệm của anh không?” tôi hỏi.
Có lẽ vậy. Ai mà biết được? Giọng điệu của họ dường như muốn chốt hạ điều đó, như thể chẳng còn chút nghi ngờ nào nữa. Họ cũng kể với tôi rằng y có thể đánh một tên tội phạm theo cách mà y sẽ không cảm thấy đau chút nào và không để lại một vết sẹo nào trên người.
Ngay cả khi đao phủ nhận được quà hối lộ để không đánh quá mạnh tay, y vẫn giáng cú đánh đầu tiên bằng toàn bộ sức lực. Đó là luật lệ! Sau đó y mới thực hiện các cú đánh tiếp theo với mức độ nhẹ hơn, nhất là khi y đã được trả công xứng đáng.
Tôi không biết tại sao người ta lại làm thế. Liệu đó là để chuẩn bị tinh thần cho nạn nhân trước các cú đánh tiếp theo vốn sẽ có vẻ ít đau đớn hơn sau cú đòn tàn nhẫn đầu tiên; hay họ muốn dọa dẫm tên tội phạm để y biết mình đang phải đối đầu với ai; hay đơn giản họ chỉ muốn trương cái sự cường tráng của mình ra vì lòng kiêu hãnh? Dù thế nào đi nữa, đao phủ cũng có chút hưng phấn trước khi hành hình, và y ý thức được sức mạnh cùng quyền lực của mình. Lúc đó y đang diễn kịch; công chúng ngưỡng mộ y và chìm đắm trong kinh hoàng. Do đó, y chẳng mảy may phiền lòng khi cất tiếng quát tháo nạn nhân đầy thỏa mãn: “Cẩn thận đấy! Mày sắp được nếm mùi rồi!” — những lời quen thuộc và tử thần đi trước cú đánh đầu tiên.
Thật khó có thể tưởng tượng ra một con người lại bị tha hóa đến mức độ đó.
Ngày đầu tiên ở bệnh xá, tôi chăm chú lắng nghe những câu chuyện của các tù nhân, thứ giúp phá vỡ sự đơn điệu của những ngày dài dằng dặc.
Vào buổi sáng, chuyến thăm của bác sĩ là sự tiêu khiển đầu tiên. Tiếp theo là bữa trưa, điều mà ai cũng tin là việc quan trọng nhất trong đời sống hằng ngày của chúng tôi. Khẩu phần ăn khác nhau tùy thuộc vào tính chất bệnh trạng: một số tù nhân chỉ nhận được nước súp nấu với hạt tấm; người khác chỉ được cháo loãng; kẻ khác nữa được một loại semolina rất được ưa chuộng. Cuối cùng thì các tù nhân cũng trở nên yểu điệu và khó tính. Những người đang bình phục được nhận một miếng thịt bò luộc. Món ăn ngon nhất, được dành riêng cho các bệnh nhân bị bệnh scorbut, bao gồm thịt bò quay kèm hành tây, cải ngựa và thỉnh thoảng có thêm một ly nhỏ rượu mạnh. Bánh mì là bánh mì đen hoặc nâu tùy theo bệnh trạng; sự chính xác được duy trì trong việc phân phát khẩu phần ăn có thể khiến bệnh nhân phải phì cười.
Có những kẻ chẳng thèm ăn gì sáu; các phần ăn được trao đổi với nhau theo cách mà thức ăn dành cho bệnh nhân này lại bị bệnh nhân khác ăn mất: những kẻ đang phải kiêng khem, chỉ nhận khẩu phần ít ỏi, lại đi mua lại phần ăn của bệnh nhân scorbut; những kẻ khác thì sẵn sàng trả bất cứ giá nào để có thịt. Có người ăn liền hai phần ăn; điều đó ngốn của họ không ít tiền, vì chúng thường được bán với giá năm kopeck một phần. Nếu trong phòng chúng tôi không có thịt để bán, lính canh sẽ được sai sang khu khác, và nếu ở đó cũng không tìm thấy, họ sẽ được nhờ sang “phòng y tế” của quân đội — phòng y tế tự do, theo cách gọi của chúng tôi.
Lúc nào cũng có những bệnh nhân sẵn sàng bán khẩu phần của mình; sự nghèo đói là phổ biến, và những ai sở hữu vài kopeck thường sai người đi mua bánh ngọt, bánh mì trắng hoặc các món ngon khác ở chợ. Lính canh thực hiện những việc vặt này một cách rất vô tư. Khoảnh khắc đau đớn nhất là khoảng thời gian sau bữa trưa; một số đi ngủ nếu không có cách nào khác để giết thời gian; số khác thì cãi cọ hoặc kể chuyện với giọng oang oang.
Khi không có bệnh nhân mới nào được đưa vào, mọi thứ trở nên vô cùng tẻ nhạt. Sự xuất hiện của một bệnh nhân mới luôn gây ra một sự xôn xao nhất định, nhất là khi không ai biết gì về y; y liền bị đem ra tra khảo về quá khứ của mình.
Những kẻ thú vị nhất là bọn chim di cư: lúc nào chúng cũng có chuyện để kể.
Tất nhiên là chúng không bao giờ kể về những lỗi lầm cỏn con của chính mình. Nếu tù nhân không chủ động khơi mào chủ đề đó, sẽ không ai hỏi y về nó cả.
Điều duy nhất y được hỏi là y đến từ hạt nào? Ai đi cùng y trên đường? Tình trạng đường sá ra sao? Y đang bị áp giải đi đâu? v.v. Được kích thích bởi những câu chuyện của những kẻ mới đến, các đồng đội của chúng tôi lại đến lượt mình bắt đầu kể về những gì họ từng thấy và từng làm; thứ được bàn tán nhiều nhất là các đoàn áp giải, những kẻ chỉ huy đoàn, và những kẻ trực tiếp thi hành án.
Cũng vào khoảng thời gian này, hướng về chiều tối, những tù nhân vừa chịu đòn roi lại bước vào; như tôi đã nói, họ luôn để lại một ấn tượng khá mạnh mẽ; nhưng không phải ngày nào cũng có những kẻ như vậy được đưa đến chỗ chúng tôi, và mọi người cảm thấy chán chường đến cùng cực khi chẳng có chuyện gì xảy ra để vực dậy trạng thái buông thả và uể oải chung. Lúc đó, dường như ngay cả những người bệnh cũng cảm thấy cáu kỉnh trước chính những kẻ đang ở quanh mình. Đôi khi họ cãi vã kịch liệt với nhau.
Các tù nhân của chúng tôi vô cùng hào hứng khi một kẻ tâm thần được đưa đi giám định y khoa; đôi khi những kẻ bị kết án đánh đòn còn giả điên để thoát tội. Trò bịp này rồi cũng bị lật tẩy, hoặc đôi khi họ tự nguyện từ bỏ màn kịch. Những tên tù vốn trong hai hoặc ba ngày qua đã làm đủ trò điên rồ bỗng trở nên bình tĩnh và tỉnh táo, dịu hẳn lại, và với một nụ cười ảm đạm, xin được chuyển khỏi bệnh xá. Cả các tù nhân khác lẫn bác sĩ đều không nói một lời quở trách nào với họ về trò lừa gạt, hay nhắc lại chủ đề những trò hề điên rồ của họ. Tên của họ được đưa vào danh sách mà không cần nói một lời nào, và họ đơn giản là được đưa đi nơi khác; sau một vài ngày, họ lại quay về với chúng tôi trong tình trạng lưng đầm đìa vết thương và máu me.
Ngược lại, sự xuất hiện của một kẻ mất trí thực thụ lại là một cảnh tượng thảm hại đối với toàn bộ khu nhà. Những kẻ có vấn đề thần kinh nhưng vui vẻ, hoạt bát, hay la hét, nhảy múa, hát hò, thoạt đầu đều được các tù nhân chào đón bằng sự phấn khích.
“Có trò vui đây!” bọn chúng nói khi ngắm nhìn những cái nhăn mặt và uốn éo của những kẻ bất hạnh ấy.
Nhưng cảnh tượng ấy lại vô cùng đau đớn và thảm hại. Tôi chưa bao giờ có thể nhìn những người điên một cách bình tĩnh hay dửng dưng. Có một kẻ bị giữ lại ba tuần trong phòng chúng tôi: chúng tôi thỉnh thoảng chỉ muốn trốn đi nếu có chỗ để trốn. Khi mọi chuyện tồi tệ đến cực điểm, người ta lại đưa vào thêm một kẻ khác. Người này tác động rất mạnh mẽ đến tôi.
Vào năm đầu tiên, hay nói cho chính xác hơn là trong tháng đầu tiên bị lưu đày, tôi đi làm việc cùng một tốp thợ lò nung tại xưởng gạch cách nhà tù của chúng tôi hai verst. Chúng tôi được giao nhiệm vụ sửa chữa cái lò nung gạch vào mùa hè. Sáng hôm đó, M—tski và B. giới thiệu tôi với viên hạ sĩ quan, người quản đốc công xưởng. Đó là một người Ba Lan đã có tuổi, ít nhất cũng phải sáu mươi, vóc dáng cao ráo, gầy gò, bề ngoài lịch sự và thậm chí có phần oai nghiêm. Y đã phục vụ lâu năm ở Siberia, và dù thuộc tầng lớp hạ đẳng — y từng là lính tráng, và trong cuộc nổi dậy năm 1830 — M—tski và B. rất quý trọng và kính nể y. Y lúc nào cũng đọc cuốn Kinh Vulgata. Tôi có bắt chuyện với y; lời lẽ của y dễ chịu và thông minh; y kể chuyện rất có duyên; y thẳng thắn và có tính cách tuyệt vời. Suốt hai năm liền tôi không gặp lại y nữa, tất cả những gì tôi nghe được là y đã trở thành một “ca bệnh” và người ta đang điều tra về y; rồi vào một ngày đẹp trời, họ đưa y vào phòng chúng tôi; y đã phát điên hoàn toàn.
Y bước vào trong tiếng la hét, những tràng cười vang dội, và bắt đầu nhảy múa giữa phòng với những cử chỉ thô tục gợi nhớ đến điệu nhảy mang tên Kamarinskaïa.
Các tù nhân vô cùng hào hứng; nhưng về phần tôi, dù anh có lý giải thế nào đi nữa, tôi cảm thấy khốn khổ khốn nạn vô cùng. Ba tuần sau, tất cả chúng tôi đều phát bực vì y; y gây gổ dữ dội với mọi người, đánh nhau, rên rỉ, hát hò giữa đêm khuya; sự cuồng loạn của y quá đỗi quá đáng và ghê tởm đến mức khiến chúng tôi muốn lộn cả ruột gan.
Y chẳng sợ ai cả. Người ta tròng áo tế bần vào người y; nhưng chúng tôi chẳng vì thế mà khá hơn chút nào, bởi y vẫn tiếp tục cãi cọ và đánh nhau với tất cả mọi người. Cuối cùng, sau ba tuần, cả phòng đồng lòng khẩn thiết xin bác sĩ trưởng cho y chuyển sang phòng khác dành riêng cho tù nhân. Nhưng chỉ sau hai ngày, theo yêu cầu của những người bệnh ở phòng bên đó, họ lại đưa y quay về phòng y tế của chúng tôi. Vì lúc đó chúng tôi có tới hai kẻ điên cùng lúc, cả hai phòng cứ đẩy đưa họ qua lại và cuối cùng phải nhận một trong hai kẻ mất trí theo kiểu luân phiên. Ai nấy đều thở phào nhẹ nhõm khi họ đem chúng đi xa khỏi chỗ chúng tôi, đến một nơi nào đó ở đẩu ở đâu.
Có một kẻ mất trí khác mà tôi còn nhớ — một sinh linh vô cùng đặc biệt. Vào mùa hè, người ta đưa vào một kẻ thọ án trông có vẻ khá vạm vỡ và tráng kiện, khoảng bốn mươi lăm tuổi. Guôn mặt y ủ dột và buồn bã, rỗ hoa tiêu, với đôi mắt nhỏ đỏ hoe và sưng húp. Y ngồi xuống bên cạnh tôi. Y vô cùng tĩnh lặng; chẳng nói chuyện với ai và có vẻ chìm đắm hoàn toàn vào những suy tư sâu kín của riêng mình.
Đêm buông xuống; bỗng y quay sang bắt chuyện với tôi, và không cần lời mở đầu nào, y kể với tôi bằng một giọng hối hả và kích động — như thể đang thổ lộ một bí mật tày trời — rằng y chuẩn bị phải chịu hai nghìn roi; nhưng y chẳng có gì phải sợ cả, vì con gái của Đại tá G—— đang đứng ra lo toan cho y.
Tôi ngạc nhiên nhìn y, và nhận xét rằng theo suy nghĩ của tôi, con gái của một vị Đại tá chẳng thể giúp được gì mấy trong trường hợp này. Tôi vẫn chưa đoán ra mình đang phải đối phó với kiểu người gì, bởi họ đưa y vào bệnh xá như một bệnh nhân thể xác chứ không phải tâm thần. Tôi bèn hỏi y đang mắc bệnh gì.
Y đáp rằng y chẳng biết gì sất; rằng y bị tống vào đây vì chuyện quái gì đó; nhưng y vẫn khỏe mạnh, và con gái vị Đại tá đã đem lòng yêu y. Hai tuần trước, nàng đi xe ngựa lướt qua nhà giam, nơi y đang nhìn qua cửa sổ có chấn song, và nàng đã yêu y ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Sau khoảnh khắc định mệnh đó, nàng đã ba lần đến nhà giam với những cái cớ khác nhau. Lần đầu đi cùng cha, bề ngoài là để thăm em trai đang làm sĩ quan trực nhật; lần thứ hai đi cùng mẹ để phát chẩn cho tù nhân. Khi đi ngang qua y, nàng đã thì thầm rằng nàng yêu y và sẽ đưa y ra khỏi tù.
Y kể cho tôi nghe tất cả những điều nhảm nhí đó với từng chi tiết tỉ mỉ và chính xác; tất cả đều hoàn toàn là sản phẩm tưởng tượng từ cái đầu rối bời tội nghiệp của y. Y tin sái cổ và đinh ninh rằng hình phạt của mình sẽ được ân chuẩn một cách nhân từ. Y nói một cách hết sức bình tĩnh và với đầy sự đoan chắc về tình yêu nồng cháy mà y đã khơi gợi nơi tiểu thư khuê các này.
Sự ảo tưởng kỳ quặc và lãng mạn này về tình yêu của một cô tiểu thư con nhà gia giáo dành cho một gã đàn ông gần năm mươi tuổi với khuôn mặt biến dạng và u ám, đơn giản cho thấy tác động khủng khiếp của nỗi sợ hãi hình phạt sắp phải gieo rắc lên sinh linh bé nhỏ tội nghiệp và nhút nhát ấy.
Có thể là y đã thực sự nhìn thấy bóng ai đó qua chấn song cửa sổ, và căn bệnh điên cuồng nảy mầm dưới sức ép của nỗi sợ tột độ đã định hình và kết tinh thành ảo tưởng nói trên.
Người lính khốn khổ này, kẻ mà chắc chắn chưa bao giờ tốn một mảy may suy nghĩ cho các tiểu thư khuê các, đã nhét được mối tình lãng mạn này vào trí tưởng tượng bệnh hoạn của mình và bám chặt lấy niềm hy vọng hão huyền đó một cách quằn quại. Tôi lẳng lặng lắng nghe y, rồi đem câu chuyện kể lại cho các tù nhân khác. Khi họ tò mò gặng hỏi y theo bản tính tò mò thông thường, y lại giữ một sự im lặng kín đáo đầy trinh bạch.
Hôm sau bác sĩ khám cho y. Vì kẻ điên quả quyết rằng mình không bệnh, y được đưa vào danh sách đủ điều kiện xuất viện. Chúng tôi được biết vị bác sĩ đã nguệch ngoạc dòng chữ “Sanat. est” lên trang giấy khi đã quá muộn để cảnh báo cho y. Hơn nữa, bản thân chúng tôi cũng chẳng chắc chắn mảy may về việc thực chất gã này đang mắc bệnh gì.
Sai lầm thuộc về nhà chức trách, những kẻ đã tống y đến chỗ chúng tôi mà không chỉ rõ lý do tại sao cần thiết phải đưa y vào bệnh xá — một sự tắc trách không thể tha thứ.
Tuy nhiên, hai ngày sau, sinh linh bất hạnh ấy vẫn bị lôi đi đánh đòn. Chúng tôi hiểu rằng y đã chết sững khi phát hiện ra — trái ngược hoàn toàn với kỳ vọng đinh ninh của mình — rằng y thực sự sắp phải chịu hình phạt. Cho đến phút cuối cùng, y vẫn đinh ninh rằng mình sẽ được ân xá, và khi được dẫn ra trước hàng quân, y bắt đầu cất tiếng kêu cứu.
Vì phòng ốc và giường chiếu lúc đó đã hết chỗ, họ đành tống y vào phòng y tế. Tôi nghe nói suốt tám ngày ròng y không thốt nổi một lời nào, chìm đắm trong trạng thái rối loạn tâm thần đần độn và thảm hại. Khi tấm lưng đã lành, họ lôi y đi mất. Tôi không bao giờ còn nghe thêm một lời nào về y nữa.
Về phần cách thức chữa trị cho người bệnh và các loại thuốc được kê đơn, những kẻ chỉ hơi mệt mỏi nhẹ thì phớt lờ hoàn toàn chỉ dẫn của bác sĩ và chẳng bao giờ uống thuốc; trong khi nói chung, những người thực sự bệnh nặng lại rất cẩn thận tuân thủ lệnh bác sĩ; họ uống các loại thuốc nước và thuốc bột; họ tự chăm sóc bản thân cẩn thận nhất có thể; nhưng họ thích các phương pháp chữa trị bên ngoài hơn là bên trong.
Giác hơi, đỉa, đắp thuốc, trích máu — những thứ mà dân gian đặt trọn niềm tin mù quáng — đều rất được coi trọng trong bệnh xá của chúng tôi. Những hình thức điều trị kiểu đó được đón nhận với sự mãn nguyện.
Có một điều khá kỳ lạ và thú vị đối với tôi. Những gã bình thường chịu đựng không một tiếng kêu than những cực hình khủng khiếp do roi vọt và gậy gộc gây ra, hóa ra lại tru tréo, nhăn nhó và rên rỉ vì một chứng bệnh cỏn con nhỏ nhặt nhất. Liệu đó có phải là trò làm hàng hay không, tôi thực sự không dám chắc.
Chúng tôi có những hình thức giác hơi mang nét rất đặc thù. Cái máy dùng để rạch da tức thì bị hỏng hóc toàn bộ, nên họ đành phải dùng dao mổ.
Để giác hơi, cần phải có mười hai nhát rạch; dùng máy thì hoàn toàn không đau vì nó thực hiện tức thì; còn dùng dao mổ thì lại là một câu chuyện hoàn toàn khác — nó cắt rất chậm và bắt người bệnh phải chịu đựng đớn đau. Nếu bạn phải rạch mười chỗ thì sẽ có khoảng một trăm hai mươi nhát châm, và chúng vô cùng đau đớn. Bản thân tôi cũng phải trải qua điều đó; bên cạnh cơn đau tự thân, nó còn gây ra sự kích thích thần kinh dữ dội; nhưng nỗi thống khổ chưa đến mức người ta không thể kìm nén không rên rỉ nếu cố gắng.
Thật buồn cười khi nhìn những gã to xác vạm vỡ cứ oằn mình và tru tréo. Người ta không khỏi so sánh họ với một số người, vốn rất kiên định và bình tĩnh trong những hoàn cảnh thực sự nghiêm trọng, nhưng lại trở nên gắt gỏng hoặc đồng bóng vì những chuyện không đâu ngay trong chính gia đình mình; nếu bữa tối dọn muộn hay đại loại thế, họ sẽ mắng mỏ và chửi bới; mọi thứ đều làm họ chướng tai gai mắt; họ gây sự với tất cả mọi người; càng được sống thoải mái bao nhiêu, họ lại càng sinh sự phiền toái cho người khác bấy nhiêu. Những kiểu tính cách như vậy, khá phổ biến trong tầng lớp hạ lưu, lại xuất hiện quá nhiều trong nhà tù của chúng tôi do hoàn cảnh buộc chúng tôi phải chung đụng với nhau.
Đôi khi các tù nhân trêu chọc hoặc lăng mạ những kẻ da mỏng thịt mềm mà tôi vừa nhắc tới, và thế là chúng liền tịt ngứ không dám than vãn nữa; cứ như thể chúng chỉ đợi bị lăng mạ để buộc phải ngậm miệng lại vậy.
Oustiantsef không ưa gì mấy thứ trò hề nhăn nhó kiểu đó, và không bao giờ bỏ lỡ cơ hội nào để dạy cho loại tội phạm đó một bài học. Hơn nữa, lão rất thích la mắng; đó dường như là một thứ nhu cầu nảy sinh từ bệnh tật và cả sự đần độn của lão. Lão sẽ dán mắt vào bạn một lúc lâu, sau đó nện cho bạn một bài giảng dài dằng dặc với đầy những lời đe dọa, cảnh cáo, bằng một giọng điệu bình tĩnh và đầy vẻ tin tưởng khách quan. Trông lão cứ như thể sứ mệnh của mình trên cõi đời này là canh gác cho trật tự và đạo đức nói chung vậy.
“Lão ta cứ phải chõ cái mũi vào mọi chuyện mới chịu được,” các tù nhân vừa cười vừa nói; bởi vì họ thương hại và tìm mọi cách để tránh xung đột với lão.
“Lão lải nhải đủ chưa thế? Ba chiếc xe tải chở cũng chưa chắc hết đống lời của lão đâu.”
“Sao anh cứ phải chõ tay vào làm gì? Người ta đâu có điên mà chấp nhặt với một thằng đần. Có gì mà phải la oai oái lên chỉ vì một nhát dao mổ chứ?”
“Mày tưởng thế thì gây ra tai họa gì cho mày chắc?”
“Không đâu mấy bồ,” một tù nhân xen vào, “giác hơi chỉ là chuyện nhỏ. Tôi lạ gì mùi vị của nó nữa. Nhưng khủng khiếp nhất là khi người ta cứ kéo tai anh liên hồi không thôi. Kiểu đó là câm họng liền.”
Tất cả các tù nhân phì cười vang.
“Mày bị kéo tai bao giờ chưa đấy?”
“Thề có chúa, rồi chứ, tôi đố dám cãi.”
“Hèn chi mà chúng cứ chổng ngược lên như mấy cây sào trồng đậu thế kia.”
Tên tù nhân này, tên là Chapkin, quả thực có đôi tai dài và dựng đứng. Y đã có một thời gian dài sống kiếp lang thang, hãy còn khá trẻ, thông minh và điềm tĩnh, thường hay nói chuyện với một thứ hài hước khô khan nhưng bề ngoài tỏ ra vô cùng nghiêm túc, khiến những câu chuyện của y trở nên cực kỳ buồn cười.
“Làm sao tao đời nào biết được là mày từng bị người ta kéo tai cho dài ra thế, cái thằng mất não kia?” Oustiantsef lại nổi giận đùng đùng lên tiếng mắng mỏi Chapkin, kẻ mà dẫu vậy vẫn phớt lờ không thèm đếm xỉa gì đến lời thăm hỏi nhã nhặn của bạn tù.
“Thế rốt cuộc đứa nào đã kéo tai mày thế?” ai đó lên tiếng hỏi.
“Chứ ai nữa, ngài cảnh sát trưởng chứ ai, thề có Chúa hỡi mấy bồ! Tội của tụi tôi là lang thang không có nơi cư trú cố định. Tụi tôi vừa lết tới K——, tôi với một thằng lang thang khác tên là Eptinie; thằng đó không có họ, quái lạ thế đấy. Dọc đường tụi tôi có dừng lại tút tát một chút ở xóm nhỏ Tolmina; vâng, có cái xóm mang đúng cái tên thế đấy — Tolmina. Thế rồi tụi tôi vào thị trấn, ngó nghiêng xem có vụ ăn mày hay trộm vặt nào ngon ăn không rồi tính bài cao chạy xa bay. Mấy bồ biết đấy, ở ngoài đồng trống thì tự do tự tại như chim trời; nhưng vào trong thị trấn thì lại là chuyện khác. Việc đầu tiên là tụi tôi bước vào một quán rượu; vừa đẩy cửa bước vào là tụi tôi đảo mắt đánh giá một vòng liền. Thấy gì nào? Một gã da ngăm đen mặc chiếc áo khoác kiểu Đức rách bươm khuỷu tay lững thững tiến thẳng về phía tụi tôi.
Lô đề dăm ba câu, rồi gã cất lời hỏi tụi tôi:
‘Xin lỗi các vị có mang theo giấy tờ [hộ chiếu] gì bên người không?’
‘Không, tụi này không có.’
‘Tụi tao cũng thế. Tao còn có hai chiến hữu nữa đang làm việc dưới quyền Tướng Cúc Cu [bọn lang thang trong rừng, tức là những kẻ chỉ nghe chim hót]. Bọn tao vừa dạo chơi chán chê và giờ đang cháy túi không còn một xu dính túi. Tao mạn phép xin mời các vị rộng lượng gọi giùm một lít rượu mạnh được chứ?’
‘Vinh hạnh quá đi chứ,’ tụi tôi đáp thế. Thế là tụi tôi uống cùng nhau. Rồi chúng mách nước cho tụi tôi một chỗ béo bở có thể kiếm chác được — một ngôi nhà cuối thị trấn thuộc sở hữu của một tay thương gia giàu sụ; trong đó có rất nhiều đồ ngon vật lạ, thế là tụi tôi quyết định làm một vố vào ban đêm; năm thằng tụi tôi vừa tính vơ vét thì chúng ập tới tóm cổ, tống tụi tôi vào đồn cảnh sát rồi lôi lên trước mặt sếp sảnh. Lão ta bảo: ‘Để tự tay ta xét hỏi chúng.’ Lão ngậm tẩu bước ra ngoài, và người ta mang vào cho lão một tách trà; một gã người vạm vỡ, để ria mép. Ngoài năm đứa tụi tôi ra, còn có ba tên lang thang khác vừa mới bị tóm đem vào. Các bồ biết đấy, trên đời này chẳng có gì buồn cười hơn một tên lang thang, bởi vì lão ta luôn quên sạch sành sanh mọi chuyện mình từng làm. Anh có thể lấy gậy đập vào đầu lão cho đến khi mệt lử; kết quả vẫn hoàn một đáp án duy nhất là lão đã quên sạch mọi thứ trên đời.
Cơn cảnh sát trưởng liền quay sang tôi và hỏi thẳng thừng:
‘Mày là thằng giời hỡi nào?’
Tôi đáp hệt như đám kia:
‘Tôi quên bẵng mất rồi, thưa quan lớn.’
‘Cứ chờ đấy; tao còn vài lời muốn nói với mày. Tao nhớ cái mặt mày quen quen.’
Rồi lão trừng mắt nhìn tôi một hồi lâu. Nhưng thực tế là tôi chưa từng thấy lão ở đâu trước đó cả.
Sau đó lão hỏi một tên khác: ‘Còn mày là ai?’
‘Dạ, Chạy-mất-dép đây thưa quan lớn.’
‘Người ta gọi mày là Chạy-mất-dép á?’
‘Chuẩn không cần chỉnh luôn thưa quan lớn.’
‘Giỏi lắm, mày là Chạy-mất-dép! Thế còn mày?’ lão hỏi sang tên thứ ba.
‘Dạ, Đi-ké-nó đây thưa quan lớn.’
‘Nhưng tên mày là gì — tên họ đàng hoàng cơ mà?’
‘Tôi á? Người ta gọi tôi là Đi-ké-nó, thưa quan lớn.’
‘Đứa nào đặt cho mày cái tên đó hở đồ khuyển?’
‘Dạ toàn những người tốt bụng thưa quan lớn. Trên đời có khối người tốt; chẳng ai hiểu rõ điều đó hơn ngài đâu ạ.’
‘Và những “người tốt” đó là ai nào?’
‘Ối giời, trôi tuột khỏi trí nhớ của tôi rồi thưa quan lớn. Xin ngài rộng lượng từ bi bỏ qua cho.’
‘Thế là mày quên sạch rồi, tất cả bọn họ, những “người tốt” đó ấy?’
‘Sạch sành sanh không sót một mống thưa quan lớn ạ.’
‘Nhưng mày thế nào cũng phải có họ hàng chứ — cha, mẹ chẳng hạn. Mày có nhớ họ không?’
‘Chắc là tôi có chứ ạ, thưa quan lớn; nhưng tôi quên bẵng đi mất rồi, trí nhớ tôi kém lắm. Mà ngẫm lại thì tôi chắc chắn là mình có đấy, thưa quan lớn ạ.’
‘Thế mày sống ở đâu cho tới tận bây giờ?’
‘Trong rừng thưa quan lớn.’
‘Lúc nào cũng ở trong rừng á?’
‘Lúc nào cũng trong rừng!’
‘Cả mùa đông á?’
‘Chưa từng thấy mùa đông bao giờ thưa quan lớn.’
‘Cút ngay! Còn mày — tên mày là gì?’
‘Búa-với-rìu, thưa quan lớn.’
‘Còn mày?’
‘Kín-như-bưng, thưa quan lớn.’
‘Thế còn mày?’
‘Nhanh-như-sóc, thưa quan lớn.’
‘Và không một mống nào trong chúng mày nhớ nổi bất cứ chuyện gì từng xảy ra trong đời mình sao.’
‘Không một mống nào nhớ nổi bất cứ thứ gì sất ạ.’
Lão ta không nhịn được cười thành tiếng. Tất cả bọn kia cũng hùa nhau cười khi thấy lão cười! Nhưng mọi chuyện không phải lúc nào cũng êm thấm thế đâu. Đôi khi bọn cảnh sát này thượng cẳng chân hạ cẳng tay, đánh cho rụng sạch cả hàm răng của anh mới thôi. Bọn này vừa to vừa khỏe, tôi nói cho mấy bồ biết.
‘Lôi chúng nó xuống buồng giam!’ lão ta ra lệnh. ‘Lát nữa tao xử lý tiếp. Riêng mày, đứng lại đây!’
Là tôi đó.
‘Mày ra kia ngồi xuống!’
Chỗ lão chỉ có sẵn giấy, bút và mực; thế là tôi thầm nghĩ: ‘Lão đang giở trò gì thế này?’
‘Ngồi xuống,’ lão lại nói tiếp; ‘cầm bút lên và viết.’
Rồi lão tiến đến chộp lấy tai tôi và giật mạnh một cái. Tôi nhìn lão với cái điều bộ hệt như con quỷ nhìn thấy linh mục vậy.
‘Tôi không biết viết thưa quan lớn.’
‘Viết, viết mau!’
‘Xin ngài rủ lòng thương!’
‘Cố mà viết cho tốt vào; viết, viết nữa đi!’
Và trong suốt lúc đó lão cứ giật tai tôi không thôi, vừa giật vừa vặn xoắn. Mấy bồ ơi, thà cho tôi ăn ba trăm roi mèo còn hơn; tôi nói thật là cực hình như hỏa ngục ấy.
‘Viết, viết mau!’ lão chỉ lặp đi lặp lại có mỗi câu đó.”
“Thế gã đó phát điên rồi à? Quái quỷ gì thế không biết?”
“Trời ạ, nào có điên! Chẳng là trước đó ít lâu, có một tên thư ký đã làm một vố ở Tobolsk: y đã khoắng sạch ngân khố địa phương rồi cuỗm tiền cao chạy xa bay; y có đôi tai rất to, hệt như tai tôi vậy. Người ta đã phát lệnh truy nã đi khắp nước. Tôi lại có ngoại hình y chang bản mô tả đó; thế nên lão mới hành hạ tôi bằng câu ‘Viết, viết mau!’ Lão muốn dò xem tôi có biết chữ không và muốn nhìn chữ viết tay của tôi.”
“Đúng là một tay cáo già! Có đau không mày?”
“Ôi dào, xin đừng nhắc đến nữa, tôi xin lạy mấy bồ.”
Tất cả mọi người phì cười lớn.
“Thế rốt cuộc mày có viết không?”
“Chứ quái nào mà không viết? Tôi lia bút ngoằn ngoèo trên giấy, và làm ra vẻ chăm chú đến mức lão đành buông tha không tra tấn tôi nữa. Lão chỉ táng cho tôi một tá búa tạ theo đúng tiêu chuẩn quy định, rồi tống cổ tôi đi làm việc của mình: tức là vào tù ấy mà.”
“Mày thực sự biết viết cơ à?”
“Tất nhiên là biết chứ. Ý mày sao chứ? Hồi trước tôi rành lắm chứ bộ; có điều quên sạch sành sanh từ dạo người ta bắt đầu dùng bút để chọc ngoáy vào mấy chuyện đó rồi.”
Nhờ những câu chuyện phiếm của đám tù nhân lấp đầy bệnh xá, thời gian đối với chúng tôi cũng trôi qua nhanh hơn chút nào. Nhưng lạy Chúa tôi, chúng tôi vẫn chán chường và mệt mỏi biết bao! Những ngày dài lê thê, ngột ngạt trong sự đơn điệu đến phát điên, ngày này giống y hệt ngày nọ. Giá như tôi có lấy nổi dù chỉ một cuốn sách.
Dẫu vậy tôi vẫn thường xuyên lui tới phòng y tế, đặc biệt là vào những ngày đầu bị lưu đày, hoặc vì tôi bị ốm hoặc vì tôi cần được nghỉ ngơi, chỉ để thoát khỏi những khu tồi tệ nhất trong nhà tù. Ở những nơi đó, cuộc sống quả thực là một gánh nặng bị đè nén, thậm chí còn tồi tệ hơn cả trong bệnh xá, đặc biệt là về mặt tác động lên tình cảm đạo đức và sự lương thiện. Những người thuộc tầng lớp quý tộc như chúng tôi luôn là đối tượng không dứt của sự ganh ghét, lúc nào cũng bị gây sự, từng khoảnh khắc đều có người tìm cách bới móc lỗi lầm để đẩy chúng tôi vào thế sai quấy, những ánh mắt tràn ngập thù hận đe dọa cứ thế chĩa thẳng vào chúng tôi không ngớt! Ở đây, trong các phòng bệnh, người ta sống trên một thứ nền tảng bình đẳng phần nào, có chút gì đó gọi là tình đồng chí.
Khoảnh khắc ảm đạm nhất trong ngày dài hai mươi bốn giờ chính là lúc chiều tà, khi màn đêm buông xuống. Chúng tôi đi ngủ rất sớm. Một ngọn đèn mập mờ khói chỉ đủ thắp sáng một điểm nhỏ tít góc phòng, sát ngay cửa ra vào. Ở góc phòng của mình, chúng tôi chìm đắm gần như trong bóng tối hoàn toàn. Không khí đặc quánh, ngột ngạt. Vài người bệnh không tài nào chợp mắt được, cứ ngồim dật dậy rồi ngồi thừ ra trên giường hàng giờ liền với cái đầu cúi gằm, như thể đang chìm đắm trong những suy ngẫm sâu xa. Tôi thường đăm đăm nhìn họ, cố phỏng đoán xem họ đang nghĩ gì; cứ thế tôi tìm cách giết thời gian. Rồi tôi lại lạc trôi vào những mộng tưởng của chính mình; quá khứ ùa về, hiện ra trước trí tưởng tượng của tôi bằng những đường nét lớn lao, mạnh mẽ, ngập tràn ánh sáng chói lọi và những mảng bóng tối đậm đặc, những chi tiết mà vào bất kỳ thời điểm nào khác vốn đã chìm vào quên lãng, nay lại hiện lên với sức mạnh sống động, để lại trong tôi một ấn tượng mà không hoàn cảnh nào khác có thể tạo ra được.
Rồi tôi lại bắt đầu mơ màng suy ngẫm về tương lai. Khi nào tôi mới được rời khỏi nơi giam cầm này, nhà tù khủng khiếp này? Tôi sẽ đi đâu về đâu? Chuyện gì sẽ chờ đón tôi sau đó? Liệu tôi có được trở về nơi mình đã sinh ra? Tôi cứ trăn trở, trăn trở mãi cho đến khi ngọn lửa hy vọng một lần nữa hồi sinh trong tâm hồn tôi.
Lúc khác tôi lại bắt đầu đếm, một, hai, ba, v.v., để xem có dụ được giấc ngủ đến bằng cách đó không. Đôi khi tôi đếm đến tận ba nghìn mà sự tỉnh táo vẫn nguyên vẹn như thường. Rồi lại có ai đó trở mình trên giường.
Lại nghe tiếng Oustiantsef ho khan, tiếng ho đặc trưng của kẻ lao phổi đã vào giai đoạn vô phương cứu chữa, để rồi lão lại rên rỉ yếu ớt và lắp bắp: “Lạy Chúa, con đã phạm tội, con đã phạm tội!”