Nhà tù của chúng tôi nằm tận cuối pháo đài, ngay phía sau những bức thành lũy. Nhìn qua những khe hở giữa các cọc rào với niềm hy vọng mong manh được thấy một chút gì đó, người ta chẳng thấy gì ngoài một góc trời nhỏ bé và một bờ đất cao phủ đầy cỏ dại của vùng thảo nguyên. Ngày đêm, lính canh vẫn đi lại tuần tra trên đó. Ngay từ đầu, người ta đã nhận ra rằng sẽ có những năm tháng dài đằng đẵng trôi qua mà qua những khe hở ấy, trên cùng một bờ đất ấy, người ta sẽ mãi chỉ nhìn thấy những gương mặt lính canh quen thuộc và góc trời nhỏ bé ấy — không phải ở ngay trên nhà tù, mà ở một nơi xa xăm lắm. Hãy thử hình dung một khoảng sân dài hai trăm thước, rộng một trăm rưỡi, được bao bọc bởi một hàng rào hình lục giác không đều, dựng lên từ những thân cây cắm sâu xuống lòng đất. Đó là toàn bộ cảnh quan bên ngoài của nhà tù. Một bên hàng rào có một cánh cổng lớn, kiên cố và luôn đóng kín; được lính canh túc trực ngày đêm và không bao giờ mở, trừ những lúc tù nhân đi làm việc. Vượt qua cánh cổng ấy là ánh sáng và tự do, là cuộc sống của những con người tự do! Bên kia hàng rào, người ta mơ về một thế giới kỳ diệu, lung linh như trong cổ tích. Phía bên chúng tôi thì hoàn toàn ngược lại. Nơi đây chẳng có chút điểm chung nào với thế giới bên ngoài. Thói quen, tập tục, luật lệ đều đã được định hình một cách nghiêm ngặt. Đây chính là ngôi nhà của những kẻ sống dở chết dở. Và chính ngóc ngách này là nơi tôi xin phác họa lại.
Bước vào bên trong khuôn viên, người ta thấy lác đác vài tòa nhà. Hai bên khoảng sân rộng lớn trải dài hai dãy nhà gỗ một tầng làm bằng thân cây đắp nối. Đó là các khu trại giam của tù nhân. Các phạm nhân bị giam giữ tại đây, chia thành nhiều loại khác nhau. Tận cùng khuôn viên là một ngôi nhà dùng làm nhà bếp, chia làm hai ngăn. Phía sau nó là một công trình khác vừa làm hầm rượu, gác mái kiêm kho lúa. Trung tâm của khuôn viên là một khoảng đất trống trải, hoàn toàn trơ trụi. Nơi đây, các tù nhân được xếp thành hàng ba lần mỗi ngày. Họ được điểm danh và phải trả lời khi được gọi tên vào buổi sáng, buổi trưa và buổi chiều, ngoài ra còn vài lần nữa trong ngày nếu đám lính gác tỏ ra đa nghi và giỏi tính toán. Xung quanh đó, khoảng đất trống giữa hàng rào và các dãy nhà đủ rộng để một số tù nhân có tính cách bất mãn, u sầu thích đi lại tản bộ mỗi khi rảnh rỗi. Họ cứ thế lê bước, đắm chìm trong những suy nghĩ riêng tư, tránh xa mọi ánh mắt săm soi.
Khi vô tình chạm mặt họ trong những buổi đi dạo ấy, tôi lấy làm thích thú khi được quan sát những nét mặt u buồn, hằn sâu dấu ấn thời gian và đoán định tâm tư của họ. Niềm khuây khỏa ưa thích của một phạm nhân trong những phút giây tự do ít ỏi sau giờ lao động cực nhọc là đếm các cọc rào. Có tất cả một nghìn rưỡi cây cọc. Anh ta đã đếm tất cả và thuộc làu làu gần như nằm lòng. Mỗi cây cọc đối với anh tượng trưng cho một ngày bị giam cầm; nhưng cứ đếm chúng mỗi ngày như thế, anh biết chính xác số ngày mình còn phải ở lại trong chốn ngục tù. Anh thực sự vui mừng khi đếm xong một cạnh của hình lục giác; thế nhưng anh vẫn phải chờ đợi ngày được giải thoát trong vô số năm dài đằng đẵng. Dẫu vậy, người ta học được sự kiên nhẫn trong tù.
Có một ngày, tôi chứng kiến một tù nhân mãn hạn tù đến chào tạm biệt các bạn tù. Anh ta đã thụ án khổ sai hai mươi năm. Không ít phạm nhân còn nhớ ngày anh đặt chân đến đây, khi ấy hãy còn rất trẻ, vô tư lự, chẳng màng đến tội ác hay hình phạt của mình. Giờ đây, anh đã là một lão già tóc bạc phơ với nét mặt buồn rầu và ủ dột. Anh lặng lẽ đi qua sáu dãy nhà giam của chúng tôi. Khi bước vào mỗi khu nhà, anh đều cầu nguyện trước ảnh thánh, cúi đầu thật sâu chào những người bạn cũ và xin họ đừng mang tiếng xấu hay lưu giữ ký ức tồi tệ về anh.
Tôi cũng nhớ có một buổi tối nọ, một tù nhân vốn từng là một nông dân Siberia khá giả. Sáu năm trước, anh nhận được tin người vợ tái giá, điều đó đã gây cho anh nỗi đau đớn khôn nguôi. Chính vào tối hôm ấy, người vợ đã đến nhà tù, hỏi thăm anh để trao tận tay một món quà! Họ trò chuyện với nhau chừng hai phút, cùng rơi nước mắt rồi chia tay để không bao giờ gặp lại nữa. Tôi nhìn nét mặt của người tù ấy khi anh bước trở lại trại giam. Quả thật, ở chốn này, người ta học được cách chịu đựng mọi nghịch cảnh.
Khi màn đêm buông xuống, chúng tôi phải trở vào trại giam, nơi chúng tôi bị nhốt kín suốt cả đêm dài. Với tôi, việc phải rời khỏi khoảng sân để bước vào khu nhà giam luôn là một sự tra tấn. Hãy tưởng tượng một căn phòng dài, trần thấp, ngột ngạt, lờ mờ ánh nến mỡ cừu và đặc quánh những mùi hôi thối nặng nề. Giờ đây tôi vẫn không thể hiểu nổi làm thế nào mình đã sống ở đó suốt mười năm ròng rã. Chiếc giường trại của tôi làm từ ba tấm ván. Đó là khoảng không gian duy nhất trong phòng thuộc về tôi. Hơn ba mươi con người chúng tôi chen chúc trong một căn phòng độc nhất. Chuyện chúng tôi bị nhốt vào phòng từ sớm chẳng có gì là lạ. Ít nhất phải mất bốn tiếng đồng hồ mọi người mới chìm vào giấc ngủ, và cho đến lúc đó là một thứ âm thanh hỗn độn của tiếng cười cợt, những lời nguyền rủa, tiếng xiềng xích va vào nhau, làn hơi độc từ khói thuốc mịt mù; một mớ hỗn độn gồm những cái đầu cạo trọc, những trán xăm chữ và những mảnh áo rách rưới bám đầy chất bẩn ghê tởm.
Đúng vậy, con người là một sinh vật dẻo dai — ta phải định nghĩa hắn là thế — một sinh vật có thể quen với mọi hoàn cảnh! Đó có lẽ là định nghĩa chính xác nhất về con người. Tổng cộng có hai trăm năm mươi con người chúng tôi ở trong cùng một nhà tù. Con số ấy hầu như lúc nào cũng giữ nguyên. Cứ mỗi khi có vài người mãn hạn tù, những tên tội phạm khác lại được chuyển đến, và thỉnh thoảng có kẻ qua đời đủ mọi thành phần. Tôi tin rằng mọi vùng miền trên đất nước Nga đều có đại diện ở đây. Có cả người ngoại quốc, và thậm chí cả những sơn cước đến từ dãy Caucasus.
Tất cả những con người này được phân chia thành các nhóm khác nhau tùy theo mức độ nghiêm trọng của tội ác; và do đó, thời hạn thụ án cho tội ác của họ, dù là gì đi nữa, cũng đều có mặt ở đây. Thành phần dân cư trong nhà tù phần lớn là những kẻ bị kết án khổ sai thuộc tầng lớp dân sự — những kẻ “phạm tội nặng” như cách gọi của các tù nhân. Họ là những tội phạm bị tước bỏ mọi quyền công dân, những kẻ bị xã hội ruồng bỏ, bị khạc nhổ ra ngoài lề, với những gương mặt bị nung sắt để vĩnh viễn ghi dấu sự nhục nhã. Họ bị tam giãm trong khoảng thời gian khác nhau, dao động từ tám đến mười năm. Khi hết hạn tù, họ được đưa đến các vùng đất Siberia với tư cách là những người đi đày.
Còn về những tên tội phạm thuộc khối quân sự, họ không bị tước quyền công dân — như thường thấy trong các đơn vị kỷ luật của Nga — mà chỉ bị trừng phạt trong một thời gian tương đối ngắn. Ngay khi thụ án xong, họ phải trở về nơi mình từng xuất thân và trở thành binh sĩ trong các tiểu đoàn thuộc Tuyến phòng thủ Siberia.
Nhiều người trong số họ sau đó đã quay lại với chúng tôi vì những tội ác nghiêm trọng, lần này không phải cho một vài năm ngắn ngủi, mà ít nhất là hai mươi năm. Khi ấy, họ trở thành một phần của nhóm được gọi là “tù chung thân”. Tuy nhiên, những kẻ tù chung thân này không bị tước bỏ quyền lợi của mình. Lại có một nhóm khác khá đông đảo, bao gồm những tên tội phạm tồi tệ nhất, hầu như đều là cựu binh trong thế giới tội phạm, được gọi là nhóm đặc biệt. Những tên tù từ khắp mọi miền nước Nga đều được gửi đến đây. Chúng nhìn nhau và có lý do để tự coi mình là tù nhân vĩnh viễn, bởi thời hạn giam giữ của chúng không được ấn định. Luật pháp bắt buộc chúng phải gánh vác những công việc nặng gấp đôi gấp ba. Chúng cứ ở trong tù cho đến khi nào cần phải đảm nhận những công việc đau đớn nhất ở Siberia.
“Chúng mày ở đây chỉ có thời hạn nhất định,” chúng nói với những tù nhân khác; “còn bọn tao, ngược lại, ở đây suốt đời.”
Tôi nghe nói nhóm này từ đó đã bị giải thể. Cùng lúc đó, các tù nhân dân sự được giữ tách biệt, để các tù nhân quân sự có thể tự tổ chức thành một “đơn vị kỷ luật” đồng nhất. Bộ máy quản lý cũng tự nhiên mà thay đổi; do đó, những gì tôi mô tả chỉ là phong tục và tập quán của một thời kỳ khác, của những thứ nay đã bị bãi bỏ. Đúng vậy, chuyện ấy đã qua lâu lắm rồi; giờ đây mọi thứ đối với tôi giống như một giấc mơ. Tôi nhớ mình bước vào nhà tù khổ sai vào một buổi tối tháng Mười Hai khi màn đêm đang buông xuống. Các tù nhân đang đi làm về. Buổi điểm danh sắp bắt đầu. Một viên hạ sĩ với bộ ria mép rậm rạp mở cánh căn nhà kỳ lạ này cho tôi — nơi tôi phải ở lại nhiều năm trời, trải qua bao nhiêu cung bậc cảm xúc, và nếu không thực sự nếm trải, tôi sẽ chẳng thể nào hình dung nổi dù chỉ là một phần nhỏ. Chẳng hạn, liệu tôi có bao giờ tưởng tượng nổi cái sự đau đớn đến xé lòng và khủng khiếp khi không được ở một mình dù chỉ một phút trong suốt mười năm? Làm việc dưới sự áp giải trong trại giam cùng với hai trăm “bạn đồng hành”; không bao giờ được ở một mình, không bao giờ!
Tuy nhiên, tôi buộc phải quen với điều đó. Trong số họ có những kẻ sát nhân do bất cẩn và những tên giết người chuyên nghiệp, những tên trộm vặt cao thủ trong việc tìm kiếm tiền bạc trong túi người qua đường, hay "chôm" bất cứ thứ gì trên bàn. Dù vậy, thật khó để nói tại sao và bằng cách nào mà một số tù nhân lại rơi vào chốn ngục tù này. Mỗi người đều có câu chuyện của riêng mình, hỗn độn và nặng nề, đau đớn như cơn say rượu vào sáng hôm sau.
Nói chung, các tù nhân rất ít khi nhắc về cuộc sống quá khứ của họ, thứ mà họ chẳng mún nghĩ tới. Thậm chí, họ còn cố gắng xóa sạch nó khỏi ký ức.
Trong số những người bạn xiềng xích của tôi, tôi từng biết những kẻ sát nhân vui vẻ và vô tư đến mức người ta có thể cá rằng lương tâm chúng chưa từng cắn rứt lấy một lần. Nhưng cũng có những kẻ với nét mặt ủ dột, hầu như lúc nào cũng im lặng. Rất hiếm khi có ai đó kể lại câu chuyện đời mình. Kiểu chuyện đó không phải là mốt. Phải nói ngay rằng nó không được chào đón. Thỉnh thoảng, dẫu vậy, để thay đổi không khí, một tù nhân lại kể cuộc đời mình cho kẻ khác nghe, và người kia sẽ lạnh lùng lắng nghe câu chuyện ấy. Thành thật mà nói, chẳng ai có thể nói điều gì khiến kẻ bên cạnh phải ngạc nhiên. “Chúng ta đâu phải là những kẻ dốt nát,” đôi khi chúng nói với vẻ kiêu ngạo kỳ lạ.
Tôi nhớ có một lần, một tên lưu manh đã say mèm — đôi khi các tù nhân cũng có dịp uống rượu — kể về việc hắn đã giết và phanh thây một đứa trẻ năm tuổi như thế nào. Ban đầu hắn dụ dỗ đứa bé bằng một món đồ chơi, rồi dẫn nó lên gác mái và chặt ra thành từng mảnh. Cả trại giam, nơi thường ngày vẫn hay cười trước những trò đùa của hắn, bỗng cất lên một tiếng thét đồng thanh. Tên lưu manh buộc phải im lặng. Nhưng nếu các tù nhân ngắt lời hắn, thì hoàn toàn không phải vì lời kể của hắn khiến họ phẫn nộ, mà bởi vì việc nói về những chuyện như thế là điều không được phép.
Tôi phải lưu ý ở đây rằng các tù nhân sở hữu một trình độ học thức nhất định. Ít nhất một nửa số họ, nếu không muốn nói là nhiều hơn, biết đọc và biết viết. Ở nước Nga, bất kỳ tầng lớp dân cư nào, liệu có thể tìm đâu ra hai trăm năm mươi con người biết đọc và biết viết? Sau này, tôi từng nghe người ta nói và kết luận từ những hiện tượng này rằng giáo dục làm hư hỏng con người. Đó là một sai lầm. Giáo dục chẳng dính dáng gì đến sự suy đồi đạo đức cả. Dù vậy, phải thừa nhận rằng nó vun đắp một tinh thần kiên quyết trong lòng người dân. Nhưng điều đó còn lâu mới được coi là một khuyết điểm.
Mỗi phân khu mang một trang phục khác nhau. Đồng phục của một nhóm là chiếc áo khoác vải nửa nâu nửa xám, và chiếc quần một ống nâu ống xám. Một ngày nọ khi chúng tôi đang làm việc, một cô bé bán bánh mì nướng tiến lại gần các tù nhân. Con bé ngắm nhìn họ một lúc rồi phì cười. “Ôi, sao bọn họ trông xấu xí thế!” nó kêu lên; “chúng thậm chí còn chẳng có đủ vải xám hay vải nâu để may quần áo.” Mọi tù nhân đều mặc áo khoác bằng vải xám, trừ phần tay áo màu nâu. Đầu của họ cũng được cạo theo nhiều kiểu khác nhau. Phần đỉnh đầu đôi khi bị cạo trọc theo chiều dọc, đôi khi theo chiều ngang, từ gáy lên trán, hoặc từ tai này sang tai kia.
Gia đình kỳ lạ này có một sự tương đồng chung rõ rệt đến mức người ta có thể nhận ra ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Ngay cả những cá tính nổi bật nhất, những kẻ vô tình thống trị các tù nhân khác, cũng không thể tránh khỏi việc nhiễm lấy cái phong thái chung của ngôi nhà này.
Ngoại trừ một vài kẻ thích thú với sự vui vẻ trẻ con và chính nhờ điều đó mà rước lấy sự khinh bỉ chung, tất cả các tù nhân còn lại đều ủ dột, đố kỵ, vô cùng kiêu ngạo, tự phụ, nhạy cảm và cực kỳ câu nệ hình thức. Đối với họ, việc không tỏ ra ngạc nhiên trước bất cứ điều gì là phẩm chất đầu tiên và không thể thiếu. Do đó, mục tiêu hàng đầu của họ là giữ gìn phẩm giá cho bản thân. Nhưng thường thì phong thái điềm đạm nhất cũng sụp đổ nhanh như chớp. Ẩn sau sự khiêm nhường thấp kém nhất, một số người vẫn giữ được sức mạnh thực sự; dĩ nhiên tất cả bọn họ đều chân thành. Nhưng điều kỳ lạ là phần lớn bọn họ lại vô cùng kiêu ngạo một cách bệnh hoạn. Sự kiêu ngạo luôn là nét tính cách nổi bật nhất của họ.
Đa số tù nhân đều đồi trụy và biến chất, khiến những lời vu khống và thị phi cứ rơi xuống giữa họ như mưa đá. Cuộc sống của chúng tôi là một địa ngục hằng cửu, một sự đọa đày vĩnh viễn; nhưng chẳng ai dám ho hoe một lời chống lại nội quy nhà tù hay những tập tục đã được thiết lập. Do đó, dù muốn hay không, họ cũng phải cúi đầu tuân thủ. Một số cá tính bất kham chấp nhận khuất phục với vẻ khó nhọc, nhưng rốt cuộc họ vẫn phải khuất phục. Những kẻ từng vượt qua mọi giới hạn khi còn tự do, những kẻ bị sự kiêu ngạo quá khích thúc đẩy mà phạm phải những tội ác hãi hùng một cách vô thức, tựa như đang trong cơn mê sảng, từng là nỗi kinh hoàng của cả những thị trấn lớn, đều bị thuần hóa trong một thời gian rất ngắn bởi hệ thống nhà tù của chúng tôi. Kẻ “mới đến,” khi bắt đầu thám thính tình hình, nhanh chóng nhận ra rằng hắn chẳng thể khiến ai ngạc nhiên và rồi vô tri vô giác khuất phục, tiếp thu phong thái chung và mang lấy một thứ phẩm giá cá nhân mà hầu như mọi tù nhân đều duy trì, cứ như thể cái danh xưng tù nhân là một tước hiệu danh giá vậy. Không một chút dấu hiệu của sự xấu hổ hay ăn năn, mà là một thứ sự phục tùng bề ngoài dường như đã được cân nhắc kỹ lưỡng như một đường lối hành xử phải theo đuổi. “Chúng ta là những kẻ tiêu đời,” chúng tự nhủ. “Chúng ta đã không thể sống ngoài đời tự do; giờ đây chúng ta phải đến Phố Xanh thôi.”
“Chúng mày đã không chịu nghe lời cha mẹ; giờ chúng mày sẽ phải nghe theo những dải da thuộc.” “Kẻ không chịu gieo hạt giờ đây sẽ phải đập đá.”
Những điều này được nói ra và lặp đi lặp lại theo kiểu giáo điều, như những câu châm ngôn tục ngữ, nhưng chẳng ai thực sự coi chúng là nghiêm túc. Chúng chỉ là những lời gió thoảng mây bay. Trong số chúng, chẳng có lấy một kẻ thừa nhận tội lỗi của mình. Cứ để một kẻ lạ mặt không phải tù nhân thử trách móc hắn về tội ác xem, những lời lăng mạ nhắm vào kẻ đó sẽ kéo dài bất tận. Và tù nhân mới tinh tế làm sao trong chuyện lăng mạ! Họ lăng mạ một cách tao nhã, tựa như những nghệ sĩ; lăng mạ bằng thứ khoa học tinh vi nhất. Họ không cố gắng xúc phạm qua từ ngữ bằng nghĩa đen cho bằng qua ý nghĩa, qua cái hồn của một câu nói đầy nọc độc. Những cuộc cãi vã không dứt đã phát triển nghệ thuật đặc biệt này lên một tầm cao mới.
Bởi vì họ chỉ lao động dưới sự đe dọa của một cây gậy lớn, nên họ trở nên lười biếng và đồi trụy. Những kẻ chưa bị vẩn đục khi bước chân vào nhà tù thì chẳng mấy chốc cũng trở nên biến chất. Bị ném vào sống chung với nhau bất chấp ý muốn, họ hoàn toàn xa lạ đối với nhau. “Con quỷ đã mòn tận ba đôi dép trước khi gom được chúng ta lại với nhau,” chúng thường nói vậy. Những âm mưu, thêu dệt, thị phi đủ loại, sự đố kỵ và lòng thù hận ngự trị trên hết thảy. Trong cuộc sống lười biếng này, không một cái lưỡi châm chọc tầm thường nào có thể địch lại những kẻ sát nhân này, với những lời lăng mạ luôn túc trực trên môi.
Như tôi đã nói trước đó, trong số họ vẫn có những con người mang bản tính phóng khoáng, kiên định, gan dạ, quen với việc tự chủ. Họ vô tình nhận được sự nể trọng. Mặc dù rất bảo vệ danh tiếng của mình, họ không cố gắng quấy rầy ai và chẳng bao giờ lăng mạ người khác mà không có lý do. Hạnh kiểm của họ ở mọi phương diện đều tràn đầy phẩm giá. Họ lý trí và hầu như luôn tuân thủ kỷ luật, không phải vì nguyên tắc hay sự tôn trọng đối với bổn phận, mà tựa như dựa trên một thứ thỏa thuận ngầm giữa họ và ban quản lý — một thỏa thuận mà những lợi ích mang lại quá ư rõ ràng.
Hơn nữa, các quan chức cũng cư xử vô cùng thận trọng đối với họ. Tôi nhớ có một tù nhân thuộc nhóm kiên định và gan dạ, nổi tiếng với bản tính hoang dã của loài mãnh thú, một ngày nọ được gọi lên để chịu hình phạt đánh roi. Đó là vào mùa hè, không có công việc nào phải làm. Viên Đại úy, kẻ đứng đầu trực tiếp của nhà tù khổ sai, đang ở trong phòng trực ngay cạnh lối vào chính, sẵn sàng chứng kiến hình phạt. Tên Thiếu tá này là một ác tinh đối với các tù nhân, kẻ đã đẩy họ vào cái trạng thái phải run rẩy mỗi khi nhìn thấy hắn. Nghiêm khắc đến mức rồ dại, hắn “lao vào họ” — theo cách nói của bọn chúng. Nhưng trên hết, ánh mắt sắc như dao cau của hắn mới là thứ khiến người ta khiếp sợ. Chẳng thể giấu giếm hắn điều gì. Hắn nhìn mà như không cần nhìn, có thể nói là thế. Vừa bước vào nhà tù, hắn liền nắm bắt ngay những gì đang diễn ra. Do đó, các tù nhân đồng thanh gọi hắn là kẻ có tám con mắt. Hệ thống của hắn tồi tệ, bởi nó chỉ mang lại tác dụng kích động những kẻ vốn đã dễ nổi giận. Nếu không nhờ vị Chỉ huy trưởng, một người có học thức và lý trí đã kìm hãm những cuộc tấn công cuồng bão của tên Thiếu tá, thì hắn đã gây ra những thảm họa đau lòng bởi cách quản lý tồi tệ của mình. Tôi không hiểu làm thế nào mà hắn có thể rời khỏi quân ngũ một cách bình an vô sự. Sự thật là hắn chỉ ra đi sau khi đã bị đem ra xét xử trước tòa án quân sự.
Tên tù nhân tái mặt khi được gọi tên; nhìn chung, hắn can đảm nằm xuống mà không thốt ra một lời nào để đón nhận những ngọn roi khủng khiếp, rồi sau đó đứng dậy phủi quần áo. Hắn chịu đựng tai ương một cách bình thản, triết lý, phải thừa nhận là thế, dẫu rằng hắn chưa từng bị trừng phạt qua loa hay thiếu những biện pháp phòng ngừa. Nhưng lần này hắn tự thấy mình vô tội. Hắn tái mặt, và trong lúc lầm lũi bước về phía tốp lính áp giải, hắn đã kịp giấu một chiếc giũa thợ giày vào trong ống tay áo. Các tù nhân bị nghiêm cấm mang theo các vật sắc nhọn bên mình. Những cuộc lục soát diễn ra thường xuyên, tỉ mỉ và bất ngờ, và mọi hành vi vi phạm đều bị trừng trị nghiêm khắc. Nhưng vì rất khó để tước đoạt khỏi kẻ phạm tội thứ mà hắn quyết tâm giấu giếm, và vả lại các vật sắc nhọn vốn là thứ thiết yếu được dùng trong nhà tù, nên chúng không bao giờ bị tiêu hủy hoàn toàn. Nếu các quan chức thành công trong việc tịch thu chúng từ tay tù nhân, thì chẳng mấy chốc bọn chúng lại kiếm được những cái mới.
Vào dịp ấy, tất cả các tù nhân đều đã dồn người vào hàng rào với trái tim đập rộn ràng để nhìn qua các khe hở. Ai cũng biết rằng lần này Petroff sẽ không chịu để cho người ta đánh đòn, rằng ngày tàn của tên Thiếu tá đã đến. Nhưng đúng vào thời điểm ngặt nghèo ấy, hắn lại lên xe ngựa và bỏ đi, để lại việc giám sát hình phạt cho một tên cấp dưới. “Chúa đã cứu mạng hắn!” các tù nhân thốt lên. Còn về phần Petroff, hắn chịu phạt trong yên lặng. Một khi tên Thiếu tá đã đi rồi, sự tức giận của hắn cũng nguôi ngoai. Tên tù nhân vốn phục tùng và vâng lời đến một giới hạn nào đó, nhưng có một ranh giới không được phép bước qua. Không có gì kỳ lạ hơn những cơn bùng nổ kỳ quái của sự bất tuân và thị nộ ấy. Thường thì một kẻ đã chịu đựng những hình phạt tàn khốc nhất trong nhiều năm trời lại có thể nổi loạn chỉ vì một chuyện cỏn con, vì một thứ chẳng có gì. Hắn có thể bị coi là phát điên; thực ra, người ta vẫn thường nói thế về hắn.
Tôi đã nói từ trước rằng trong suốt nhiều năm trời, tôi chưa từng nhận thấy dù chỉ là một dấu hiệu nhỏ nhất của sự ăn năn, thậm chí không một chút băn khoăn nào về tội ác đã gây ra; và phần lớn các tù nhân chẳng màng đến danh dự hay lương tâm, cho rằng họ có quyền hành động theo ý mình muốn. Chắc chắn là sự kiêu ngạo, những thói hư tật xấu, sự giả dối và nỗi hổ thẹn mù quáng phải chịu trách nhiệm phần lớn. Mặt khác, ai có thể dám chắc mình đã dò thấu những vực sâu của những trái tim đã bị kết án đọa đày ấy, để rồi nhận ra chúng đóng cửa trước mọi ánh sáng? Dẫu vậy, lẽ ra trong từng ấy năm trời, tôi phải có khả năng nhận ra một vài chỉ dấu dẫu là mong manh nhất của sự hối hận hay nỗi đau đớn tinh thần nào đó. Tôi tuyệt nhiên chẳng thấy gì giống như thế. Với những định kiến sẵn có, người ta không thể phán xét tội ác. Triết lý của nó phức tạp hơn người ta tưởng rất nhiều. Người ta thừa nhận rằng nhà tù khổ sai, nhà tù giam chung thân hay bất kỳ hệ thống lao động cưỡng bức nào cũng chưa từng cảm hóa được một tên tội phạm. Những hình thức trừng phạt này chỉ trừng răn hắn và trấn an xã hội trước những hành vi phạm tội mà hắn có thể gây ra. Sự giam cầm, kỷ luật và lao động quá sức không mang lại kết quả nào khác ngoài việc vun đắp trong những con người này một lòng thù hận sâu sắc, cơn khát thèm những khoái lạc bị cấm đoán và sự chống đối đến cùng cực. Mặt khác, tôi tin chắc rằng cái hệ thống giam giũ độc lập nổi tiếng chỉ mang lại những kết quả bề ngoài và giả dối. Nó tước đoạt sức mạnh, năng lượng của kẻ phạm tội, làm suy kiệt tâm hồn hắn bằng cách làm cho nó suy yếu và khiếp sợ, để rồi cuối cùng trưng ra một cái xác khô đét như một mẫu mực của sự ăn năn và cải tạo.
Kẻ phạm tội nổi chống lại xã hội, căm thù nó và tự cho mình có lý; xã hội mới là kẻ sai chứ không phải hắn. Hơn nữa, chẳng phải hắn đã thụ án xong rồi sao? Do đó hắn được dung thứ, được trắng án trong chính tâm trí mình. Bất chấp những ý kiến trái chiều, ai nấy đều phải thừa nhận rằng có những tội ác ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, dưới bất kỳ bộ luật nào, vẫn vĩnh viễn là tội ác không có gì bàn cãi, và phải được nhìn nhận như thế chừng nào con người còn là con người. Chỉ trong nhà tù khổ sai, tôi mới được nghe kể lại bằng những tiếng cười ngây ngô, bất tận về những tội ác kỳ lạ và ghê tởm nhất. Tôi sẽ không bao giờ quên một kẻ sát hại cha ruột từng là nhà quý tộc kiêm viên chức nhà nước. Hắn từng gieo rắc nỗi đau khổ tột cùng cho người cha — đích thị là một đứa con hoang đàng. Người cha già đã vô ích trong việc cố gắng kìm hãm hắn trên con đường trượt dài định mệnh ấy. Do ngập chìm trong nợ nần, và người cha lại bị nghi ngờ là đang sở hữu một gia tài cùng một khoản tiền mặt, hắn đã sát hại ông để nhanh chóng thừa kế gia sản. Tội ác này chỉ bị phát hiện một tháng sau đó. Trong suốt khoảng thời gian ấy, tên sát nhân — kẻ trong lúc đó vẫn giả vờ thông báo với cảnh sát về việc cha mình mất tích — vẫn tiếp tục những cuộc chơi bời trác táng. Cuối cùng, nhân lúc hắn vắng nhà, cảnh sát đã phát hiện thi thể cụ già dưới một cống thoát nước. Cái đầu bạc trắng đã bị chắp nối rời khỏi thân thể nhưng được đặt trở lại vị trí cũ. Cái xác được mặc quần áo chỉnh tề. Ngay bên dưới, như một trò cười cợt, tên sát nhân đã đặt một chiếc gối.
Tên thanh niên không một lời thú nhận. Hắn bị giáng chức, tước bỏ tước vị quý tộc và bị kết án hai mươi năm tù khổ sai. Chừng nào còn biết đến hắn, tôi luôn thấy hắn thờ ơ với hoàn cảnh của mình. Hắn là kẻ nhẹ dạ, vô tư nhất mà tôi từng gặp, dù hắn chẳng hề ngu ngốc. Tôi chưa từng nhận thấy ở hắn bất kỳ xu hướng tàn nhẫn rõ rệt nào. Các tù nhân khác khinh bỉ hắn, không phải vì tội ác của hắn — thứ chưa từng trở thành đề tài bàn tán — mà bởi vì hắn không có chút phẩm giá nào. Thỉnh thoảng hắn vẫn nhắc về người cha của mình. Ví dụ, có lần khoe khoang về truyền thống gia đình khỏe mạnh, hắn nói: “Chẳng hạn như cha tôi, cho đến tận lúc qua đời chưa từng bị bệnh bao giờ.”
Sự vô cảm đến mức độ thú tính ấy thật đáng kinh ngạc — quả là một hiện tượng kỳ lạ. Chắc chắn phải có một khiếm khuyết hữu cơ nào đó trong con người này, một sự quái đản về thể xác và tinh thần mà khoa học chưa từng biết đến trước đó, chứ không đơn thuần chỉ là tội ác. Tự đáy lòng, tôi khó lòng tin vào một tội ác tồi tệ đến thế; nhưng những người cùng quê với hắn — những kẻ biết rõ từng chi tiết trong quá khứ của hắn — đã kể lại cho tôi nghe. Các sự kiện rõ ràng đến mức nếu không chấp nhận chúng thì chẳng khác nào kẻ điên. Các tù nhân từng nghe thấy hắn thét lên trong giấc ngủ: “Giữ hắn lại! Giữ hắn lại! Cắt cổ hắn đi, cổ hắn, cổ hắn kìa!”
Hầu như tất cả các tù nhân đều mơ thành tiếng hoặc nói sảng trong giấc ngủ. Những lời lăng mạ, tiếng lóng, những con dao, cái rìu dường như lúc nào cũng hiện hữu trong giấc mơ của họ. “Chúng ta bị vắt kiệt rồi!” chúng thường nói; “chúng ta chẳng còn ruột gan nào nữa; đó là lý do vì sao chúng ta phải thét lên trong đêm.”
Lao động khổ sai trong pháo đài của chúng tôi không phải là một công việc mưu sinh, mà là một nghĩa vụ. Các tù nhân hoàn thành nhiệm vụ của mình, làm việc đủ số giờ luật định rồi trở về nhà tù. Họ căm thù sự tự do. Nếu tù nhân không tự nguyện làm thêm một việc gì đó cho riêng mình, hắn sẽ không tài nào chịu đựng nổi sự giam cầm. Làm sao những con người này — toàn là những kẻ có thể chất cường tráng, từng sống trong nhung lụa và vẫn khát khao được sống như thế, bị ném vào chung một chỗ bất chấp ý muốn sau khi đã bị xã hội ruồng bỏ — làm sao họ có thể sống một cách bình thường và tự nhiên cho được? Con người không thể tồn tại nếu thiếu đi lao động, thiếu đi tài sản hợp pháp và tự nhiên. Rời khỏi những điều kiện đó, hắn sẽ trở nên biến chất và hóa thành một con dã thú. Do đó, bất kỳ tù nhân nào, do nhu cầu tự nhiên và bản năng sinh tồn, cũng đều có cho mình một nghề nghiệp — một công việc tay chân nào đó.
Những ngày hè dài đằng đẵng bị chiếm trọn bởi công việc lao động khổ sai. Ban đêm ngắn đến mức chúng tôi chỉ có vỏn vẹn chút thời gian ít ỏi để ngủ. Mùa đông thì không như vậy. Theo quy định, các tù nhân phải bị nhốt vào các trại giam khi màn đêm buông xuống. Phải làm gì trong suốt những buổi tối dài và buồn bã này nếu không phải là làm việc? Do đó, mỗi khu trại giam, dẫu đã được khóa chặt then cài, lại mang bộ dạng của một công xưởng lớn. Sự thật là lao động không bị cấm ngặt, nhưng việc sở hữu các dụng cụ — thứ mà nếu không có thì lao động rõ ràng là điều bất khả thi — lại bị cấm. Dù vậy, chúng tôi vẫn làm việc trong bí mật, và ban quản lý dường như nhắm mắt làm ngơ. Nhiều tù nhân bước chân vào đây mà chẳng biết cách sử dụng mười đầu ngón tay của mình; nhưng rồi họ học lấy một nghề từ những người bạn tù và trở thành những thợ thủ công xuất sắc.
Chúng tôi có đủ loại thợ trong nhà giam: thợ giày, thợ làm bốt, thợ may, thợ nề, thợ khóa và thợ mạ vàng. Một gã người Do Thái tên là Esau Boumstein vừa là thợ kim hoàn vừa là kẻ cho nặng lãi. Mọi người đều làm việc và nhờ đó kiếm được dăm đồng xu — bởi có rất nhiều đơn đặt hàng từ thị trấn gửi vào. Tiền bạc chính là thứ tự do hữu hình, ngân vang, vô giá đối với một kẻ bị tước đoạt hoàn toàn sự tự do thực sự. Nếu cảm nhận được đồng tiền trong túi, hắn có thể được an ủi phần nào, dẫu cho hắn chẳng thể tiêu xài ngay lập tức — nhưng người ta luôn và ở đâu cũng có thể tiêu tiền, nhất là khi trái cấm lúc nào cũng ngọt ngào gấp bội. Người ta thường có thể mua được rượu mạnh ngay trong nhà tù khổ sai. Mặc dù tẩu hút bị cấm ngặt, ai nấy vẫn hút thuốc. Tiền bạc và thuốc lá cứu rỗi các tù nhân khỏi căn bệnh thiếu vitamin, cũng như lao động cứu rỗi họ khỏi tội ác — bởi nếu không có lao động, họ sẽ tàn sát lẫn nhau giống như những con nhện bị giam trong một chiếc lọ kín. Cả lao động lẫn tiền bạc đều là những thứ bị cấm đoán. Thường thì vào ban đêm, những cuộc lục soát gắt gao được tiến hành, trong đó mọi thứ không được luật pháp cho phép đều bị tịch thu. Dù những khoản tiền tiết kiệm nhỏ nhoi có được giấu giếm khéo léo đến đâu, chúng đôi khi vẫn bị phát hiện. Đó là một trong những lý do khiến chúng không thể được giữ lại quá lâu. Chúng được đem đổi lấy rượu càng sớm càng tốt, và điều đó giải thích vì sao rượu mạnh lại có thể lọt được vào bên trong nhà tù khổ sai. Kẻ phạm lỗi không chỉ bị tước đoạt món tiền dành dụm, mà còn bị trừng phạt bằng những đòn roi tàn nhẫn.
Chẳng bao lâu sau mỗi đợt lục soát, các tù nhân lại kiếm chác được những món đồ đã bị tịch thu, và mọi thứ lại tiếp diễn như cũ. Ban quản lý biết rõ điều đó; và mặc dù hoàn cảnh của các tù nhân chẳng khác nào cư dân sống dưới chân núi lửa Vesuvius, họ chưa từng càu nhàu về những hình phạt giáng xuống cho những lỗi lầm nhỏ nhặt ấy. Những ai không có tay nghề thủ công thì xoay sở buôn bán bằng cách này hay cách khác. Những phương thức mua bán đủ độc đáo để người ta phải ngạc nhiên. Những món đồ được trao đổi qua lại mà chưa từng ai nghĩ rằng một tên tù nhân lại có thể đem ra mua bán, hay thậm chí coi trọng dù chỉ một chút. Dù chỉ là một mảnh giẻ rách tồi tàn cũng có giá trị của nó và có thể được tận dụng. Tuy nhiên, chính vì sự nghèo túng của các tù nhân, đồng tiền trong mắt họ lại mang một giá trị lớn hơn nhiều so với giá trị thực của nó.
Những công việc kéo dài và đau đớn, đôi khi cực kỳ phức tạp, mang lại cho họ dăm ba xu kopeck. Một số tù nhân cho vay theo tuần và thu về những khoản lời lớn. Kẻ tù nhân phá sản và khánh kiệt mang những món đồ ít ỏi còn lại của mình đến chỗ kẻ cho nặng lãi để cầm cố lấy vài đồng xu lẻ, với mức lãi suất cắt cổ. Nếu đến hạn mà không chuộc lại, tên cho nặng lãi sẽ nhẫn tâm đem bán đấu giá không chút chậm trễ.
Nạn nặng lãi hoành hành mạnh mẽ trong nhà tù đến mức tiền thậm chí còn được đem ra cho vay thế chấp bằng cả những món đồ thuộc về chính phủ: khăn, giày bốt, v.v. — những thứ mà người ta cần đến từng khoảnh khắc. Khi kẻ cho vay chấp nhận những món đồ thế chấp đó, câu chuyện sẽ rẽ sang một hướng bất ngờ. Ngay sau khi nhận được tiền, chủ nhân món đồ sẽ đi thẳng đến chỗ viên hạ sĩ — tổng quản đốc nhà tù khổ sai — và tố cáo rằng các vật dụng của nhà nước đang bị giấu giếm, thế là mọi thứ bị tịch thu sạch trơn từ tay kẻ cho nặng lãi mà chẳng cần qua thủ tục báo cáo nào lên cấp trên. Nhưng điều kỳ lạ là chưa từng có cuộc cãi vã nào xảy ra giữa kẻ cho vay và người đi vay. Kẻ thứ nhất lặng lẽ, với vẻ mặt ủ dột, giao nộp những món đồ bị đòi lại, cứ như thể hắn đã chờ đợi lời đề nghị ấy từ lâu. Đôi khi, có lẽ hắn tự thú nhận với bản thân rằng nếu ở vào hoàn cảnh của con nợ, hắn cũng sẽ hành xử chẳng khác đi là mấy. Do đó, nếu hắn có bị lăng mạ sau lần đòi đồ ấy, thì đó ít phải là vì lòng thù hận mà đơn giản chỉ là một vấn đề lương tâm.
Các tù nhân trộm cắp lẫn nhau không chút xấu hổ. Mỗi phạm nhân đều có một chiếc hộp nhỏ khóa ổ khóa riêng, nơi hắn cất giữ những vật dụng được chính quyền phân phát. Mặc dù những chiếc hộp này được phép sử dụng, điều đó vẫn không ngăn được việc chúng bị cạy phá. Độc giả có thể dễ dàng hình dung ra những tay trộm cắp cừ khôi cỡ nào ẩn chứa trong hàng ngũ chúng tôi. Một tù nhân có lòng thành kính sâu sắc với tôi — tôi nói điều này không phải để khoe khoang — đã ăn cắp cuốn Kinh Thánh của tôi, cuốn sách duy nhất được phép mang vào nhà tù. Hắn thú nhận với tôi ngay trong ngày hôm đó, không phải vì ăn năn, mà vì hắn cảm thấy thương hại khi thấy tôi lom khom tìm kiếm nó khắp nơi. Trong số những người bạn xiềng xích, chúng tôi có một vài tù nhân được gọi là “chủ quán trọ,” những kẻ bán rượu lậu và nhờ đó trở nên giàu có tương đối. Tôi sẽ bàn thêm về điều này sau, bởi hoạt động buôn lậu rượu rất đáng để nghiên cứu đặc biệt.
Một số lượng lớn tù nhân bị đày vì tội buôn lậu, điều đó giải thích tại sao rượu lậu lại có thể được đưa trót lọt vào nhà tù khổ sai dưới một sự giám sát ngặt nghèo như của chúng tôi. Nhân tiện cũng xin nói rằng buôn lậu là một tội danh rất đặc thù. Liệu có ai tin rằng tiền bạc — lợi nhuận vật chất từ vụ việc — thường chỉ mang tầm quan trọng thứ yếu đối với kẻ buôn lậu? Đó hoàn toàn là một sự thật rành rành. Hắn làm việc vì ơn gọi. Trong phong cách của mình, hắn là một nhà thơ. Hắn đánh cược mọi thứ mình có, dấn thân vào những nguy hiểm tột cùng, mưu mô, sáng tạo, thoát khỏi tình thế ngặt nghèo và đưa mọi thứ đến một cái kết tốt đẹp bằng một thứ cảm hứng thiên bẩm. Đam mê này mãnh liệt chẳng kém gì cờ bạc.
Tôi từng biết một tù nhân có vóc dáng khổng lồ, là người điềm đạm, hòa nhã và dễ bảo nhất trần đời. Chúng tôi thường tự hỏi nhau tại sao hắn lại bị đày biệt xứ. Hắn mang một tính cách điềm tĩnh, dễ gần đến mức trong suốt quãng thời gian ở tù khổ sai, hắn chưa từng gây gổ với bất kỳ ai. Sinh ra ở miền Tây nước Nga, nơi hắn sống ở vùng biên giới, hắn bị kết án khổ sai vì tội buôn lậu. Tự nhiên là hắn không thể cưỡng lại khao khát buôn lậu rượu vào nhà tù. Đã bao nhiêu lần hắn bị trừng phạt vì chuyện đó, và Chúa mới biết hắn sợ đòn roi đến nhường nào. Nguy hiểm là thế nhưng cái nghề nguy hiểm này chẳng mang lại cho hắn mấy lợi nhuận. Chính những kẻ đầu cơ mới là người giàu lên trên mồ hôi nước mắt của hắn. Mỗi lần bị trừng phạt, hắn lại khóc lóc như một bà già và thề độc bằng tất cả những gì thiêng liêng nhất rằng hắn sẽ không bao giờ tái phạm nữa. Hắn giữ lời thề được đúng một tháng, nhưng rồi cuối cùng lại khuất phục trước niềm đam mê của mình. Nhờ những tay buôn lậu nghiệp dư này, rượu mạnh luôn là thứ có sẵn trong nhà tù khổ sai.
Một nguồn thu nhập khác tuy không làm cho các tù nhân giàu lên nhưng lại thường xuyên và mang lại những lợi ích thiết thực chính là của bố thí. Các tầng lớp thượng lưu trong xã hội Nga của chúng tôi không thể tưởng tượng được mức độ mà các thương gia, chủ tiệm và người dân nói chung thương xót những kẻ “bất hạnh” đến nhường nào! Những món tiền bố thí luôn luôn có sẵn, thường bao gồm những chiếc bánh mì trắng nhỏ, thỉnh thoảng là tiền mặt nhưng rất hiếm khi. Nếu không có của bố thí, sự tồn tại của các tù nhân, và trên hết là những kẻ mới bị cáo buộc với khẩu phần ăn tồi tệ, sẽ trở nên quá đỗi cay đắng. Những món quà bố thí này được chia đều cho tất cả các tù nhân. Nếu số quà không đủ, những chiếc bánh mì nhỏ được bẻ đôi, đôi khi thành sáu mảnh, sao cho mỗi tù nhân đều có phần. Tôi còn nhớ món tiền bố thí đầu tiên — một đồng xu nhỏ — mà tôi nhận được. Ít lâu sau khi tôi đến, vào một buổi sáng nọ khi tôi đang trên đường đi làm về dưới sự áp giải của lính gác, tôi gặp một người phụ nữ và đứa con gái tầm mười tuổi xinh đẹp như một thiên thần. Tôi đã từng nhìn thấy họ một lần trước đó.
Người phụ nữ là góa phụ của một người lính nghèo, khi còn trẻ từng bị kết án bởi một tòa án quân sự và đã qua đời tại bệnh xá của nhà tù khổ sai trong thời gian tôi ở đó. Họ đã khóc đầm đìa khi đến để chào từ biệt ông. Nhìn thấy tôi, cô bé đỏ bừng mặt và thì thầm vài điều vào tai mẹ; người mẹ dừng lại, lấy từ trong giỏ ra một đồng xu kopeck đưa cho con bé. Cô bé chạy theo tôi.
“Này bác khốn khổ,” con bé nói, “xin hãy nhận lấy cái này nhân danh Chúa.” Tôi đón lấy đồng xu mà nó nhét vào lòng bàn tay. Cô bé vui mừng chạy trở lại với mẹ. Tôi đã giữ đồng xu kopeck ấy trong một khoảng thời gian khá dài.