Ánh sáng ngày càng mạnh hơn khi chúng tôi tiến bước. Chẳng mấy chốc, nó gần như rực rỡ chẳng kém thứ ánh sáng lân quang trên đôi chân của Cavor. Đường hầm của chúng tôi đang mở rộng thành một hang động, và nguồn sáng mới ấy nằm ở tận cùng phía bên kia. Tôi nhận ra một điều khiến hy vọng trong tôi trào dâng mạnh mẽ.

– Cavor, – tôi lên tiếng, – nó chiếu từ trên xuống! Tôi chắc chắn là nó chiếu từ trên xuống!

Ông không đáp lời, chỉ vội vã rảo bước.

Không còn nghi ngờ gì nữa, đó là một thứ ánh sáng xám bạc, ánh lên sắc lóng lánh.

Chỉ khoảnh khắc sau, chúng tôi đã ở ngay bên dưới nó. Ánh sáng lọc qua một khe nứt trên vòm hang, và khi tôi ngước nhìn lên, tòng tọc, một giọt nước rơi thẳng xuống mặt tôi. Tôi giật mình bước lùi lại – tòng tọc, lại một giọt nữa rơi nghe rõ mồn một xuống sàn đá.

– Cavor, – tôi nói, – nếu một người nhấc người kia lên, chúng ta có thể với tới cái khe đó!

– Tôi sẽ nhấc anh, – ông đáp, rồi không chần chừ nhấc bổng tôi lên dễ dàng như thể tôi là một đứa trẻ.

Tôi thọc một tay vào khe nứt, và ngay sát đầu ngón tay, tôi tìm thấy một gờ đá nhỏ có thể bám vào. Lúc này, tôi có thể thấy ánh sáng trắng đã rực rỡ hơn rất nhiều. Tôi dùng hai ngón tay kéo người lên mà tốn rất ít sức, dẫu trên Trái Đất tôi nặng tới mười hai thạch, rồi với tới một góc đá cao hơn nữa để đặt được chân lên gờ đá hẹp. Tôi đứng thẳng dậy và khua các ngón tay dò dẫm trên vách đá; khe nứt càng lên cao càng rộng ra. – Có thể leo lên được, – tôi nói với Cavor. – Anh có thể nhảy lên nắm lấy tay tôi nếu tôi chìa xuống không?

Tôi nêm chặt người giữa hai vách khe, đặt đầu gối và bàn chân lên gờ đá, rồi chìa một tay ra. Tôi không nhìn thấy Cavor, nhưng tôi nghe thấy tiếng sột soạt khi ông chùng gối lấy đà nhảy. Rồi bốp một tiếng, ông đã bám chặt lấy tay tôi – và nhẹ tựa một chú mèo con! Tôi kéo xốc ông lên cho đến khi ông đặt được một tay lên gờ đá của tôi và có thể giải thoát cho tay tôi.

– Quỷ thật! – tôi thốt lên. – Ai cũng có thể thành nhà leo núi trên mặt trăng cả; – rồi tôi bắt đầu nghiêm túc leo trèo. Trong vài phút, tôi leo lên đều đặn, rồi ngước nhìn lên lần nữa. Khe nứt ngày càng mở rộng, và ánh sáng cũng rực rỡ hơn. Chỉ có điều...

Rốt cuộc đó không phải là ánh sáng ban ngày.

Chỉ một lát sau, tôi nhận ra đó là gì, và trước cảnh tượng ấy, tôi chỉ muốn đập đầu vào vách đá vì thất vọng. Bởi trước mắt tôi chỉ là một khoảng không dốc thoai thoải, và khắp mặt sàn xiên xẹo ấy mọc đầy một khu rừng nấm nhỏ hình chiếc gậy, cây nào cây nấy tỏa sáng rực rỡ thứ ánh sáng hồng bạc. Đứng sững sờ trước ánh hào quang dịu êm ấy một thoáng, tôi liền lao vồ tới giữa đám nấm. Tôi nhổ phắt nửa dozen cây ném vào vách đá, rồi ngồi phịch xuống, cười cay đắng khi khuôn mặt đỏ lựng của Cavor xuất hiện trong tầm mắt.

– Lại là ánh sáng lân quang! – tôi nói. – Chẳng việc gì phải vội. Ngồi xuống đây và cứ tự nhiên như ở nhà đi. – Và trong lúc ông càu nhàu về nỗi thất vọng của chúng tôi, tôi bắt đầu ném thêm mấy cây nấm ấy vào khe nứt.

– Tôi cứ tưởng là ánh sáng ban ngày, – ông nói.

– Ánh sáng ban ngày! – tôi kêu lên. – Bình minh, hoàng hôn, mây trời và gió lộng! Liệu chúng ta có bao giờ được thấy lại những thứ đó nữa không?

Vừa nói, một khung cảnh nhỏ bé về thế giới của chúng ta bỗng hiện lên trong tâm trí tôi, rực rỡ, nhỏ nhắn và rõ mồn một, giống như hậu cảnh trong một bức tranh cổ của Ý. – Bầu trời thay đổi, biển cả thay đổi, những ngọn đồi, những tán cây xanh và các thị trấn, thành phố lấp dưới ánh mặt trời. Hãy nghĩ đến một mái nhà ướt đẫm lúc hoàng hôn đi, Cavor! Hãy nghĩ đến những ô cửa của ngôi nhà hướng về phía Tây xem! – Ông không đáp.

– Còn ở đây, chúng ta đang dùi mài trong cái thế giới tồi tệ này, một thế giới chẳng ra thế giới, với đại dương đen như mực ẩn sâu trong bóng tối ghê tởm nào đó bên dưới, còn bên ngoài là cái ban ngày oi bức và sự tĩnh lặng chết chóc của màn đêm. Và tất cả những sinh vật đang săn đuổi chúng ta lúc này, những tên người da thuộc gớm ghiếc ấy – những kẻ mang hình hài côn trùng xuất hiện từ một cơn ác mộng! Rốt cuộc thì chúng đúng! Chúng ta có quyền gì mà ở đây đập phá chúng và xáo trộn thế giới của chúng? Biết đâu toàn bộ hành tinh này đã thức giấc và đang truy lùng chúng ta rồi. Chỉ một phút nữa thôi, chúng ta có thể sẽ nghe thấy tiếng chúng rên rỉ, tiếng chiêng trống của chúng vang lên. Chúng ta phải làm gì đây? Chúng ta sẽ đi đâu? Chúng ta đang sống thoải mái ở đây chẳng khác nào lũ rắn của Jamrach sổng chuồng trong một biệt thự ở Surbiton!

– Đó là lỗi của anh, – Cavor nói.

– Lỗi của tôi! – tôi hét lên. – Lạy Chúa!

– Tôi đã nảy ra một ý tưởng!

– Mặc kệ những ý tưởng của anh!

– Nếu chúng ta chịu đứng yên...

– Dưới những cây gậy gộc đó á?

– Đúng vậy. Chúng sẽ khiêng chúng ta đi!

– Qua cái cầu đó á?

– Đúng. Chắc chắn chúng sẽ khiêng chúng ta từ bên ngoài vào.

– Thà để một con ruồi khiêng qua trần nhà còn hơn.

– Lạy Chúa nhân từ!

Tôi tiếp tục công cuộc tàn phá đám nấm. Rồi chợt tôi trông thấy một điều khiến tôi chấn động ngay cả trong hoàn cảnh ấy. – Cavor, – tôi nói, – những sợi xích này bằng vàng!

Ông đang trầm ngâm suy nghĩ, hai tay ôm lấy má. Ông chậm rãi quay đầu nhìn tôi, và khi tôi nhắc lại lời mình, ông nhìn xuống sợi dây xích xoắn vòng quanh tay phải. – Đúng thế thật, – ông nói, – đúng thế thật. – Khuôn mặt ông thoáng qua vẻ quan tâm rồi vụt tắt ngay khi ông nhìn xuống. Ông ngập ngừng giây lát, rồi lại tiếp tục mạch suy tư đang dang dở. Tôi ngồi ngẩn ngơ một lúc tự hỏi sao mãi đến giờ mình mới nhận ra điều này, cho đến khi nhớ lại thứ ánh sáng xanh mà chúng tôi vừa đi qua, thứ đã hút sạch mọi màu sắc của kim loại. Và từ phát hiện đó, tôi cũng vạch ra một luồng suy nghĩ kéo tôi đi xa tít tắp. Tôi quên bẵng mất rằng mình vừa mới hỏi chúng ta có quyền gì ở trên mặt trăng. Vàng...

Chính Cavor là người lên tiếng trước. – Tôi thấy có hai con đường đang mở ra trước mắt chúng ta.

– Sao nào?

– Hoặc là chúng ta tìm cách mở đường – chiến đấu nếu cần thiết – để ra lại bên ngoài, rồi lùng sục tìm quả cầu cho đến khi thấy nó, trước khi cái lạnh ban đêm giết chết chúng ta, hoặc là...

Ông ngập ngừng. – Hoặc là sao? – tôi hỏi, dù tôi thừa biết điều gì sắp thốt ra.

– Chúng ta có thể thử một lần nữa để thiết lập một sự thấu hiểu nào đó với tâm trí của những cư dân trên mặt trăng.

– Riêng tôi thì... chọn cách thứ nhất.

– Tôi thì nghi ngờ.

– Tôi thì không.

– Anh thấy đấy, – Cavor nói, – tôi không nghĩ chúng ta có thể đánh giá người Selenite qua những gì chúng ta đã thấy về họ. Thế giới trung tâm của họ, thế giới văn minh của họ sẽ nằm sâu tít bên dưới trong những hang động thâm nghiêm quanh biển của họ. Vùng lớp vỏ này nơi chúng ta đang đứng chỉ là một khu vực hẻo lánh, một vùng chăn thả gia súc. Dù sao đi nữa, đó là cách giải thích của tôi. Những người Selenite mà chúng ta thấy có lẽ chỉ tương đương với mấy tên cao bồi hay thợ máy. Việc họ dùng roi thúc – rất có thể là roi thúc bò mặt trăng –, sự thiếu trí tưởng tượng khi họ nghĩ rằng chúng ta có thể làm đúng những gì họ làm, và bản chất tàn bạo không thể chối cãi của họ, tất cả đều dường như ám chỉ điều gì đó đại loại như thế. Nhưng nếu chúng ta chịu đựng được...

– Chẳng ai trong chúng ta chịu đựng nổi việc đi trên một tấm ván sáu inch bắc qua vực sâu không đáy trong một thời gian dài đâu.

– Không, – Cavor nói; – nhưng mà...

– Tôi không chịu đâu, – tôi nói.

Ông lại phát hiện ra một hướng khả năng mới. – Này nhé, giả sử chúng ta tự rúc vào một góc nào đó, nơi chúng ta có thể thủ thân chống lại đám nông phu và lao công này. Ví dụ như, nếu chúng ta có thể trụ lại trong khoảng một tuần hoặc hơn, rất có thể tin tức về sự xuất hiện của chúng ta sẽ lan truyền xuống các tầng lớp trí thức và đông dân hơn...

– Giả sử họ có thật.

– Họ bắt buộc phải có, bằng không những cỗ máy khổng lồ kia từ đâu mà ra?

– Điều đó có thể lắm, nhưng đó là khả năng tồi tệ hơn trong hai lựa chọn.

– Chúng ta có thể khắc chữ lên vách tường...

– Làm sao ta biết mắt họ có nhìn thấy những ký hiệu chúng ta tạo ra hay không?

– Nếu chúng ta đục đẽo chúng...

– Đương nhiên là có thể.

Tôi lại bập vào một luồng suy nghĩ mới. – Rốt cuộc thì, – tôi nói, – tôi đoán anh không nghĩ những kẻ Selenite này khôn ngoan hơn loài người vô hạn đâu nhỉ.

– Họ chắc chắn biết nhiều hơn – hoặc ít ra là biết rất nhiều thứ khác biệt.

– Đúng, nhưng mà... – tôi ngập ngừng.

– Tôi nghĩ anh phải thừa nhận rằng, Cavor, anh đúng là một con người khá đặc biệt.

– Bằng cách nào?

– Thì anh đấy... anh là một người khá cô độc – từ trước đến nay vẫn vậy. Anh chưa từng kết hôn.

– Chưa từng muốn thế. Nhưng sao lại...

– Và anh cũng chẳng bao giờ giàu lên so với hoàn cảnh hiện tại?

– Tôi cũng chưa từng muốn điều đó.

– Anh chỉ cắm cổ đi tìm tri thức thôi phải không?

– Ờ, một sự tò mò nhất định là điều tự nhiên thôi mà...

– Anh nghĩ vậy đấy. Vấn đề là ở chỗ đó. Anh nghĩ rằng mọi tâm trí khác cũng đều khao khát được biết. Tôi nhớ có lần, khi tôi hỏi tại sao anh lại tiến hành tất cả những cuộc nghiên cứu này, anh đã nói rằng anh muốn được gia nhập Hội Hoàng gia, muốn tạo ra thứ gọi là Cavorite, và những thứ đại loại thế. Anh thừa biết mình chẳng làm vì những chuyện đó; nhưng lúc ấy câu hỏi của tôi khiến anh bất ngờ, và anh cảm thấy mình cần phải có một lý do gì đó nghe cho ra vẻ mục đích. Thực ra anh tiến hành nghiên cứu chỉ vì anh buộc phải làm thế. Đó là bản chất của anh.

– Có lẽ vậy...

– Chẳng có lấy một người trong hàng triệu người mang cái bản chất ấy đâu. Hầu hết mọi người đều muốn... ừm, nhiều thứ khác nhau, nhưng rất ít người muốn có tri thức tự vì bản thân nó. Còn tôi thì không, tôi biết rõ điều đó. Giờ thì, những người Selenite này có vẻ là một giống loài năng nổ, bận rộn, nhưng làm sao anh biết được ngay cả những kẻ thông minh nhất có thèm để ý đến chúng ta hay thế giới của chúng ta không? Tôi không tin là họ thèm biết chúng ta có một thế giới riêng đâu. Họ chẳng bao giờ ra ngoài vào ban đêm – họ sẽ chết cóng nếu làm thế. Có lẽ họ chưa từng nhìn thấy bất kỳ thiên thể nào ngoại trừ mặt trời chói lọi. Làm sao họ biết có một thế giới khác tồn tại chứ? Mà dẫu có biết thì điều đó có ý nghĩa gì với họ cơ chứ? À, giả sử họ có thoáng thấy vài vì sao, hay thậm chí là trăng lưỡi liềm của Trái Đất đi chăng nữa, thì sao nào? Tại sao những kẻ sống bên trong một hành tinh lại phải bận tâm quan sát loại chuyện đó cơ chứ? Con người chúng ta chẳng bao giờ làm thế ngoại trừ vì chuyện mùa màng và hàng hải; hà cớ gì người mặt trăng phải làm thế?...

– Này, giả sử có vài triết gia giống như anh đi. Thì đó lại chính là những kẻ Selenite chẳng bao giờ hay biết về sự tồn tại của chúng ta. Giả sử một người Selenite rơi xuống Trái Đất vào lúc anh đang ở Lympne, anh sẽ là kẻ cuối cùng trên đời biết được sự có mặt của hắn. Anh có bao giờ đọc báo đâu! Anh thấy trước những bất lợi của mình chưa. Thế mà chúng ta lại đang ngồi đây phó mặc cho những điều may rủi đó và ngồi chơi xơi nước trong lúc thời gian quý báu cứ thế trôi đi. Tôi nói cho anh hay, chúng ta đã rơi vào một tròng rồi. Chúng ta đến đây mà không có vũ khí, chúng ta đã mất quả cầu, chúng ta không có thức ăn, chúng ta đã phơi bày bản thân trước lũ Selenite và khiến chúng nghĩ rằng chúng ta là những sinh vật kỳ lạ, mạnh mẽ, nguy hiểm; và trừ phi đám Selenite này hoàn toàn ngu ngốc, chúng sẽ bắt đầu lùng sục chúng ta cho bằng được, và khi tìm thấy, chúng sẽ cố bắt sống nếu có thể, hoặc tiêu diệt nếu không bắt được, thế là hết chuyện. Nếu chúng bắt được chúng ta, có lẽ chúng sẽ giết quách đi vì một sự hiểu lầm nào đó. Sau khi chúng ta tiêu đời rồi, có lẽ chúng sẽ bàn tán về chúng ta, nhưng chúng ta chẳng húp háp được chút niềm vui nào từ chuyện đó đâu.

– Nói tiếp đi.

– Mặt khác, ở đây vàng vứt lăn lóc như gang vụn ở quê nhà. Nếu chúng ta mang được một ít về, nếu chúng ta tìm lại được quả cầu trước khi chúng kịp ra tay, rồi quay về, thì khi ấy...

– Sao hả?

– Chúng ta có thể đặt mọi chuyện lên một nền tảng vững chắc hơn. Trở lại đây trên một quả cầu lớn hơn mang theo súng ống.

– Lạy Chúa! – Cavor kêu lên, cứ như thể điều đó thật kinh khủng.

Tôi lại ném một cây nấm phát quang xuống khe nứt.

– Nghe này Cavor, – tôi nói, – dù sao thì tôi cũng nắm giữ một nửa quyền biểu quyết trong chuyện này, và đây là lúc dành cho một người thực tế. Tôi là một người thực tế, còn anh thì không. Tôi không đời nào đi đặt niềm tin vào lũ Selenite và những hình vẽ hình học nếu tôi còn có thể xoay sở được. Thế thôi. Quay về. Dẹp ngay cái sự bí mật này đi – hoặc phần lớn nó đi. Rồi chúng ta sẽ trở lại.

Ông trầm ngâm suy tính. – Khi đến mặt trăng, – ông nói, – đáng lẽ tôi nên đi một mình.

– Vấn đề trước mắt của cuộc họp, – tôi nói, – là làm thế nào để quay lại quả cầu.

Một lúc lâu chúng tôi ôm gối ngồi im lặng. Rồi dường như ông đã xuôi theo những lý lẽ của tôi.

– Tôi nghĩ, – ông nói, – chúng ta có thể thu thập dữ liệu. Rõ ràng là khi mặt trời ở phía này của mặt trăng, không khí sẽ thổi xuyên qua mạng xốp hành tinh này từ phía tối sang phía sáng. Dù sao thì ở phía này, không khí cũng đang giãn nở và tuôn trào từ các hang động mặt trăng ra các miệng hố... Tốt lắm, ở đây có gió lùa.

– Đúng thế thật.

– Và điều đó có nghĩa đây không phải là một lối cụt; đâu đó ở phía sau chúng ta, khe nứt này còn kéo dài và đi lên phía trên. Gió đang thổi ngược lên, và đó chính là con đường chúng ta phải đi. Nếu chúng ta cố leo lên bất kỳ loại ống khói hay rãnh đá nào ở đây, chúng ta sẽ không chỉ thoát khỏi những đường hầm nơi chúng đang săn đuổi chúng ta...

– Nhưng nhỡ cái rãnh đó quá hẹp thì sao?

– Chúng ta sẽ lại leo xuống.

– Suỵt! – tôi đột ngột lên tiếng. – Gì thế kia?

Chúng tôi lắng tai nghe. Thoạt đầu chỉ là một tiếng rì rào mơ hồ, rồi sau đó người ta nhận ra tiếng chiêng khua. – Chắc chúng tưởng chúng ta là bò mặt trăng, – tôi nói, – nên mới hoảng sợ vì tiếng động đó.

– Chúng đang tiến đến dọc theo lối đi kia, – Cavor nói.

– Chắc chắn thế rồi.

– Chúng sẽ không ngờ tới khe nứt này đâu. Chúng sẽ đi qua mất.

Tôi lại lắng nghe thêm một lúc. – Lần này, – tôi thì thầm, – có lẽ chúng mang theo một thứ vũ khí nào đó rồi.

Rồi bỗng nhiên tôi chồm dậy. – Lạy Chúa, Cavor! – tôi kêu lên. – Nhưng mà chúng sẽ biết! Chúng sẽ thấy đám nấm mà tôi vừa ném xuống. Chúng sẽ...

Tôi không nói hết câu. Tôi xoay người, tung một cú nhảy vượt qua những ngọn nấm hướng về phía đầu trên của hốc đá. Tôi thấy khoảng không gian ấy uốn cong lên trên và lại biến thành một khe nứt lộng gió, dẫn ngược lên bóng tối mịt mùng. Tôi định leo vào đó, rồi với một tia cảm hứng bất chợt, tôi quay đầu lại.

– Anh đang làm gì thế? – Cavor hỏi.

– Đi thôi! – tôi nói, rồi quay lại vớ lấy hai cây nấm phát quang, nhét một cây vào túi ngực chiếc áo khoác nỉ sao cho nó ló ra để soi đường cho chúng tôi leo trèo, và cầm cây kia quay lại chỗ Cavor. Tiếng động của đám Selenite lúc này đã lớn đến mức có vẻ như chúng đã ở ngay bên dưới khe nứt. Nhưng biết đâu chúng sẽ gặp khó khăn khi leo vào đây, hoặc ngần ngại không dám leo lên chống lại sự kháng cự có thể có của chúng ta. Dù sao đi nữa, giờ đây chúng ta đã có được niềm an ủi là sự vượt trội hoàn toàn về cơ bắp mà nguồn gốc từ một hành tinh khác đã ban cho chúng ta. Chỉ một phút sau, tôi lại đang bám theo những gót chân rực ánh xanh của Cavor với một sức mạnh phi thường.