Những thông điệp của Cavor từ bức thứ sáu đến bức thứ mười sáu phần lớn bị ngắt quãng và chứa đầy những chi tiết lặp lại, khiến chúng khó lòng tạo thành một mạch truyện liền lạc. Tất nhiên, chúng sẽ được công bố đầy đủ trong bản báo cáo khoa học, nhưng ở đây, việc tiếp tục tóm tắt và trích dẫn đơn giản như ở chương trước sẽ tiện lợi hơn rất nhiều. Chúng tôi đã đem từng từ ra soi xét dưới một lăng kính phê bình sắc sảo, và những ký ức cùng ấn tượng ngắn ngủi của chính tôi về các sự vật trên mặt trăng đã hỗ trợ vô giá trong việc giải mã những điều mà nếu không có chúng thì sẽ tối tăm không tài nào hiểu nổi. Và tất nhiên, với tư cách là những sinh vật sống, mối quan tâm của chúng tôi hướng về cộng đồng côn trùng kỳ lạ trên mặt trăng — nơi dường như ông đang sống như một vị khách danh dự — nhiều hơn là về điều kiện vật lý thuần túy của thế giới họ.

Tôi nghĩ mình đã làm rõ rằng những người Selenite mà tôi nhìn thấy giống con người ở tư thế đứng thẳng và có bốn chi, đồng thời tôi cũng từng so sánh diện mạo chung của đầu họ và các khớp nối trên chân tay với loài côn trùng. Tôi cũng đã đề cập đến hậu quả kỳ lạ do trọng lực nhỏ hơn của mặt trăng tác động lên cơ thể mảnh mai, mỏng manh của họ. Cavor hoàn toàn xác nhận với tôi về tất cả những điểm này. Ông gọi họ là “động vật”, dẫu cho tất nhiên chúng không thuộc bất kỳ phân loại nào của sinh vật trên Trái Đất, và ông chỉ ra rằng “thật may mắn cho loài người, kiểu giải phẫu dạng côn trùng chưa từng đạt đến kích thước tương đối quá lớn trên Trái Đất”. Những loài côn trùng trên cạn lớn nhất, dù còn sống hay đã tuyệt chủng, trên thực tế cũng không dài quá sáu inch; “nhưng ở đây, chống lại lực hút nhỏ hơn của mặt trăng, một sinh vật vừa mang đặc điểm của côn trùng vừa mang đặc điểm của động vật có xương sống dường như đã có thể đạt tới kích thước của con người và vượt cả kích thước con người.”

Ông không nhắc đến loài kiến, nhưng xuyên suốt những ẩn ý của ông, hình ảnh loài kiến cứ hiện lên trong tâm trí tôi với sự hoạt động không mệt mỏi, với trí thông minh, tổ chức xã hội, cấu trúc cơ thể, và đặc biệt hơn cả là ở chỗ: bên cạnh hai hình thái đực và cái mà hầu như mọi loài động vật khác đều có, chúng còn thể hiện một số lượng các cá thể không giới tính khác như thợ, lính, v.v., khác biệt nhau về cấu trúc, tính cách, năng lực và công dụng, nhưng tất cả vẫn là thành viên của cùng một loài. Bởi vì những người Selenite này cũng có vô số hình thái khác nhau. Tất nhiên, không những họ to lớn hơn loài kiến gấp bội về kích thước, mà theo quan điểm của Cavor ít nhất, họ còn vượt trội con người vô cùng về trí tuệ, đạo đức và sự khôn ngoan trong xã hội. Và thay vì chỉ có bốn hoặc năm hình thái kiến khác nhau, lại có gần như vô số hình thái Selenite khác nhau. Tôi từng cố gắng chỉ ra sự khác biệt đáng kể có thể nhận thấy ở những người Selenite vùng vỏ ngoài mà tôi vô tình chạm trán; sự khác biệt về kích thước và tỷ lệ cơ thể quả thực rộng lớn chẳng kém khoảng cách giữa các chủng tộc người xa lạ nhất với nhau. Nhưng những khác biệt mà tôi từng thấy ấy hoàn toàn lu mờ, chẳng thấm vào đâu so với sự khác biệt to lớn mà Cavor kể lại. Dường như những người Selenite bề ngoài mà tôi nhìn thấy hầu như đều làm những công việc tương tự nhau — nào là chăn dắt bò mặt trăng, làm đồ tể, lột da, v.v. Thế nhưng bên trong lòng mặt trăng, điều mà tôi gần như không thể ngờ tới, dường như còn tồn tại vô số dạng Selenite khác, khác nhau về kích thước, khác nhau về tỷ lệ giữa các bộ phận, khác nhau về sức mạnh và diện mạo, nhưng lại không phải là những loài sinh vật khác nhau, mà chỉ là những hình thái khác nhau của cùng một loài, và xuyên qua mọi biến đổi ấy, họ vẫn giữ lại một nét tương đồng chung để đánh dấu tính đồng nhất về loài. Mặt trăng quả thực giống như một cái tổ kiến khổng lồ, chỉ có điều, thay vì chỉ có bốn hay năm loại kiến, lại có tới hàng trăm loại Selenite khác nhau, với hầu như mọi cấp độ chuyển tiếp từ loại này sang loại khác.

Dường như Cavor đã phát hiện ra điều này một cách vô cùng nhanh chóng. Tôi suy luận ra từ câu chuyện của ông hơn là nghe ông kể rằng ông đã bị bắt bởi những kẻ chăn dắt bò mặt trăng dưới sự chỉ đạo của những người Selenite khác — những kẻ “có hộp sọ lớn hơn (đầu chăng?) và đôi chân ngắn hơn rất nhiều”. Nhận thấy ông không chịu bước đi dẫu có bị dùng gót nhọn thúc vào, họ khiêng ông vào bóng tối, băng qua một chiếc cầu hẹp giống như tấm ván mà rất có thể chính là chiếc cầu mà tôi từng từ chối bước qua, rồi đặt ông xuống một thứ thoạt đầu có vẻ giống như một chiếc thang máy. Đó chính là khí cầu — thứ vốn hoàn toàn vô hình đối với chúng tôi trong bóng tối — và cái mà tôi tưởng chỉ là một tấm ván bước ra khoảng không thực ra, không nghi ngờ gì nữa, chính là lối đi của cầu tàu. Trong chiếc khí cầu này, ông hạ xuống những hang động ngày càng rực rỡ ánh sáng của mặt trăng. Thoạt đầu họ chìm xuống trong sự tĩnh lặng — ngoại trừ tiếng ríu rít của người Selenite — rồi tiến vào luồng gió chuyển động cuồn cuộn. Chỉ một lát sau, bóng tối mịt mùng đã khiến mắt ông trở nên nhạy cảm đến mức ông bắt đầu nhìn thấy ngày càng rõ những vật xung quanh, và cuối cùng thì những hình thù mơ hồ cũng hiện hình.

“Hãy tưởng tượng một không gian hình trụ khổng lồ,” Cavor kể trong thông điệp thứ bảy của mình, “rộng khoảng một phần tư dặm; thoạt đầu ánh sáng rất lờ mờ rồi sáng dần lên, với những bệ đá lớn uốn lượn dọc theo vách theo hình xoắn ốc để rồi cuối cùng biến mất ở phía dưới trong một vực sâu thẳm màu xanh lam; và ánh sáng thậm chí còn rực rỡ hơn nữa — chẳng thể nói rõ bằng cách nào hay vì sao. Hãy nghĩ đến giếng của chiếc cầu thang xoắn ốc hoặc giếng thang máy lớn nhất mà bạn từng nhìn xuống, rồi phóng đại nó lên gấp một trăm lần. Hãy tưởng tượng nó vào lúc chạng vạng được nhìn qua một lớp kính màu xanh. Hãy tưởng tượng bạn đang nhìn xuống đó; chỉ cần tưởng tượng thêm rằng bạn cảm thấy nhẹ tênh một cách phi thường, và đã rũ sạch mọi cảm giác chóng mặt mà bạn có thể gặp phải trên Trái Đất, là bạn sẽ có được những ấn tượng ban đầu của tôi. Xung quanh cái trục khổng lồ này, hãy tưởng tượng một hành lăng rộng chạy theo đường xoắn ốc dốc đứng hơn nhiều so với những gì có thể tin được trên Trái Đất, tạo thành một con đường dốc được bảo vệ khỏi vực thẳm chỉ bằng một đoạn lan can nhỏ, để rồi cuối cùng biến mất vào ảo ảnh xa xăm cách đó vài dặm ở phía dưới.

“Ngước nhìn lên, tôi thấy một khung cảnh đối xứng hoàn hảo với tầm nhìn xuống phía dưới; tất nhiên, nó tạo hiệu ứng giống như đang nhìn vào một cái nón rất dốc. Một luồng gió đang thổi thốc xuống giếng trời, và ở phía trên cao, tôi tưởng chừng như nghe thấy, ngày càng nhỏ dần, tiếng rống của những con bò mặt trăng đang được lùa trở xuống từ bãi cỏ buổi tối ở bên ngoài. Và dọc theo các hành lăng xoắn ốc, rải rác vô số cư dân mặt trăng — những sinh vật nhợt nhạt, phát sáng mờ ảo — đang ngắm nhìn sự xuất hiện của chúng tôi hoặc bận rộn với những công việc không tên.

“Hoặc là tôi tưởng tượng ra thế, hoặc có một bông tuyết đang lất phất bay xuống theo làn gió băng giá. Và rồi, rơi xuống như một bông tuyết, một bóng hình nhỏ bé, một sinh vật nửa người nửa côn trùng nhỏ xíu, bám vào một chiếc dù, lao xuống rất nhanh về phía trung tâm của mặt trăng.

“Tên Selenite đầu to ngồi cạnh tôi, thấy tôi cử động đầu với điệu bộ của kẻ vừa nhìn thấy sự việc, bèn dùng chiếc ‘tay’ giống như vòi của hắn chỉ về một thứ giống như cầu tàu đang xuất hiện ở phía rất xa bên dưới: một bến cập nhỏ, có thể nói như vậy, treo lơ lửng giữa khoảng không. Khi nó lướt nhanh về phía chúng tôi, tốc độ di chuyển giảm đi rất nhanh, và chỉ trong khoảnh khắc, dường như chúng tôi đã song song với nó và dừng lại. Một sợi dây neo được tung ra và giữ chặt, rồi tôi thấy mình bị kéo xuống ngang tầm với một đám đông Selenite đông đúc đang xô đẩy để được nhìn thấy tôi.

“Đó là một đám đông khó mà tin nổi. Đột ngột và mãnh liệt, tôi bị buộc phải chú ý đến sự khác biệt vô cùng lớn tồn tại giữa những sinh vật của mặt trăng này.

“Quả thực, dường như chẳng có lấy hai kẻ giống hệt nhau trong cả cái đám đông xô đẩy ấy. Chúng khác nhau về hình dáng, khác nhau về kích thước, chúng diễn đủ mọi biến thể kinh hoàng trên chủ đề về hình hài Selenite! Kẻ thì phình ra và trùm lên, kẻ thì chạy lom khom giữa những đôi chân của đồng loại. Tất cả bọn chúng đều mang một vẻ gợi nhắc kỳ quái và bất an về một loài côn trùng nào đó bằng cách nào đó lại bắt chước con người; nhưng tất cả dường như đều bày tỏ sự phóng đại khó tin của một đặc điểm nào đó: kẻ thì có chiếc chân trước bên phải khổng lồ, trông như một cái tay râu dài; kẻ thì toàn là chân, chông chênh như thể đang đi trên cà kheo; kẻ khác lại chìa phần viền của mặt nạ khuôn mặt ra thành một cơ quan giống như cái mũi khiến hắn trông có vẻ giống con người đến giật mình cho đến khi người ta nhìn thấy cái miệng há hốc vô hồn của hắn. Cái đầu kỳ lạ và (ngoại trừ việc thiếu hàm dưới và xúc tu) giống côn trùng nhất của những kẻ chăn bò mặt trăng quả thực đã trải qua những biến đổi khó tin nhất: ở đây thì rộng và thấp, ở kia thì cao và hẹp; ở đây vầng trán bằng da của nó kéo dài thành sừng và những nét kỳ lạ; ở đây thì có râu mép và bị chia cắt, còn ở kia lại mang một dáng vẻ khuôn mặt người một cách kỳ quái. Có một sự biến dạng đặc biệt dễ thấy. Có một số hộp sọ phình to như bong bóng tới kích thước khổng lồ, trong khi phần mặt nạ lại thu nhỏ lại đến mức khá khiêm tốn. Có một số hình thù kinh ngạc với cái đầu thu nhỏ đến mức vi mô và những thân hình nhão nhoẹt; cùng những sinh vật mỏng manh, kỳ dị dường như chỉ tồn tại làm nền tảng cho những phần nhô ra khổng lồ hình chiếc kèn ở phần dưới của mặt nạ. Và kỳ quặc nhất, theo như tôi tưởng tượng lúc bấy giờ, là hai hoặc ba cư dân kỳ quái này của một thế giới ngầm — một thế giới được che chở bởi vô số dặm đá khỏi ánh mặt trời hay mưa gió — lại cầm ô trên những bàn tay có xúc tu của chúng trông giống hệt như những chiếc ô trên mặt đất! Và rồi tôi nghĩ đến kẻ nhảy dù mà tôi vừa theo dõi lúc nãy.

“Những cư dân mặt trăng này hành động y hệt như một đám đông con người trong hoàn cảnh tương tự: họ xô đẩy và chen lấn lẫn nhau, họ gạt nhau sang một bên, thậm chí họ còn leo lên người nhau để nhìn cho rõ tôi. Từng khoảnh khắc, số lượng của họ càng tăng lên, và họ càng ép sát hơn vào những chiếc đĩa của những kẻ dẫn đường cho tôi” — Cavor không giải thích ý ông là gì khi nói thế — “từng khoảnh khắc lại có thêm những hình thù mới trỗi dậy từ bóng tối và áp đặt bản thân vào sự chú ý đầy kinh ngạc của tôi. Và chẳng mấy chốc, tôi được ra hiệu và được đỡ lên một dạng cáng, rồi được nhấc lên vai của những kẻ lực lưỡng, và cứ thế được khiêng xuyên qua chốn chập choạng hoàng hôn ấy vượt qua đám đông đang sôi sục này để đến những căn phòng được chuẩn bị sẵn cho tôi trong lòng mặt trăng. Xung quanh tôi toàn là mắt, mặt, những chiếc mặt nạ, một thứ âm thanh khô khốc bằng da giống như tiếng cánh bọ hung xào xạc, và một tiếng kêu lớn bê bết cùng tiếng ríu rít như dế mèn phát ra từ những giọng nói Selenite.”

Chúng ta được biết ông đã được đưa đến một “căn hộ hình lục giác” và bị giam giữ ở đó trong một khoảng thời gian. Sau đó, ông được trả tự do hơn rất nhiều; quả thực, gần như có được sự tự do như khi ở một thị trấn văn minh trên Trái Đất. Và có vẻ như sinh vật bí ẩn đóng vai trò là kẻ cai trị và làm chủ mặt trăng đã chỉ định hai người Selenite “đầu to” đến canh giữ, nghiên cứu ông, đồng thời thiết lập mọi hình thức giao tiếp tinh thần có thể với ông. Và thật kỳ lạ và khó tin làm sao, hai sinh vật này, những người-côn trùng kỳ dị này, những thực thể đến từ thế giới khác ấy, chẳng mấy chốc đã có thể giao tiếp với Cavor thông qua ngôn ngữ loài người.

Cavor gọi họ là Phi-oo và Tsi-puff. Phi-oo, theo lời ông, cao khoảng 5 phút; hắn có đôi chân nhỏ mảnh khảnh dài khoảng 18 inch, với đôi bàn chân nhỏ nhắn theo kiểu thông thường của mặt trăng. Trên đôi chân ấy là một cơ thể nhỏ bé đang phập phồng theo nhịp đập của trái tim hắn. Hắn có đôi tay dài, mềm mại, nhiều khớp nối kết thúc bằng một nắm tay có xúc tu, và cổ của hắn cũng có nhiều khớp theo cách thông thường, nhưng ngắn và dày một cách đặc biệt. Đầu của hắn, theo Cavor — dường như đang ám chỉ đến một mô tả trước đó nào đó đã thất lạc đâu đó trong không gian — “thuộc loại thông thường của mặt trăng, nhưng biến đổi một cách kỳ lạ. Miệng hắn có kiểu há hốc vô hồn thông thường, nhưng lại nhỏ bất thường và chúc xuống dưới, còn phần mặt nạ thì thu nhỏ lại bằng kích thước của một chiếc vạt mũi phẳng lớn. Hai bên là đôi mắt nhỏ.

“Phần còn lại của cái đầu phình to thành một khối cầu khổng lồ và lớp biểu bì da bọc sần sùi của đám chăn bò mặt trăng mỏng đi chỉ còn là một lớp màng, qua đó có thể nhìn rõ các chuyển động phập phồng của bộ não bên trong. Quả thực, hắn là một sinh vật có bộ não phát triển phì đại một cách khủng khiếp, trong khi phần còn lại của cơ thể thì teo nhỏ cả về tỷ lệ tương đối lẫn tuyệt đối.”

Ở một đoạn khác, Cavor so sánh góc nhìn phía sau của hắn với vị thần Atlas đang gánh vác cả thế giới. Tsi-puff có vẻ là một sinh vật côn trùng tương tự, nhưng “khuôn mặt” của hắn lại kéo dài ra đáng kể, và vì hiện tượng phì đại bộ não diễn ra ở những vùng khác nhau, đầu hắn không tròn mà có hình quả lê cuống chúc xuống dưới. Ngoài ra còn có những kẻ khiêng cáng, những sinh vật lệch vẹo với đôi vai khổng lồ, những kẻ dẫn đường gầy guộc giống nhện, và một tên tùy tùng chân lùn trong đoàn tùy tùng của Cavor.

Cách mà Phi-oo và Tsi-puff tiếp cận bài toán ngôn ngữ khá rõ ràng. Chúng bước vào “căn phòng hình lục giác” nơi Cavor bị giam giữ và bắt đầu bắt chước mọi âm thanh ông phát ra, bắt đầu từ tiếng ho. Dường như ông đã nắm bắt ý định của chúng rất nhanh và bắt đầu lặp lại các từ cho chúng nghe đồng thời chỉ tay để chỉ rõ ý nghĩa. Quy trình có lẽ luôn giống nhau. Phi-oo sẽ chú ý lắng nghe Cavor trong một lát, sau đó cũng chỉ tay và nói từ mà hắn vừa nghe được.

Từ đầu tiên hắn nắm vững là “man” (con người), và từ thứ hai là “Mooney” — mà Cavor trong lúc ngẫu hứng dường như đã dùng thay cho từ “Selenite” để chỉ chủng tộc mặt trăng. Ngay khi Phi-oo chắc chắn về ý nghĩa của một từ, hắn liền lặp lại nó cho Tsi-puff nghe, và người này ghi nhớ nó một cách không thể nhầm lẫn. Chúng đã nắm vững hơn một trăm danh từ tiếng Anh ngay trong buổi học đầu tiên.

Sau đó, có vẻ như chúng còn dẫn theo một họa sĩ để hỗ trợ cho công việc giải thích bằng các bản phác thảo và biểu đồ — vì các bản vẽ của Cavor khá thô sơ. “Hắn là,” Cavor kể lại, “một sinh vật với cánh tay linh hoạt và ánh mắt thu hút,” và hắn dường như vẽ với tốc độ nhanh đến khó tin.

Thông điệp thứ mười một chắc chắn chỉ là một phần trích đoạn của một thông điệp dài hơn. Sau một vài câu bị ngắt quãng, phần ghi chép không thể hiểu được, nó tiếp tục:

“Nhưng việc đưa ra các chi tiết của chuỗi cuộc đàm phán đầy dụng ý mà đây mới chỉ là khởi đầu sẽ chỉ làm thích thú những nhà ngôn ngữ học và làm mất nhiều thời gian của tôi mà thôi, và quả thực, tôi rất nghi ngờ liệu mình có thể thuật lại theo đúng thứ tự mọi ngóc ngách quanh co mà chúng tôi đã trải qua trong hành trình theo đuổi sự thấu hiểu lẫn nhau hay không. Các động từ nhanh chóng trở nên dễ dàng — ít nhất là những động từ chỉ hành động mà tôi có thể diễn tả bằng các bản vẽ; một số tính từ thì dễ hiểu, nhưng khi nói đến các danh từ trừu tượng, các giới từ, và những cách nói ẩn dụ sáo rỗng thường được dùng để diễn đạt rất nhiều điều trên Trái Đất, thì nó giống như việc lặn xuống mà mặc áo phao bằng nút bần vậy. Quả thực, những khó khăn này là không thể vượt qua cho đến tận bài học thứ sáu khi có sự xuất hiện của trợ lý thứ tư, một sinh vật có cái đầu khổng lồ hình quả bóng bầu dục, có thế mạnh rõ rệt trong việc theo đuổi các phép loại suy phức tạp. Hắn bước vào với dáng vẻ đang đăm chiêu suy nghĩ, vấp phải một chiếc ghế đẩu, và những khó khăn nảy sinh buộc phải được trình bày trước hắn bằng một lượng sự ồn ào, va chạm và chọc ngoáy nhất định cho đến khi chúng thấm vào nhận thức của hắn. Nhưng một khi hắn đã bị cuốn vào, sự sắc sảo của hắn thật đáng kinh ngạc. Bất cứ khi nào nảy sinh nhu cầu phải suy nghĩ vượt ra ngoài tầm với không hề nhỏ của Phi-oo, nhân vật đầu thuôn dài này lại được thỉnh cầu, nhưng hắn luôn luôn thuật lại kết luận cho Tsi-puff để nó có thể được ghi nhớ; Tsi-puff luôn là kho vũ khí chứa đựng các sự kiện. Và cứ thế chúng tôi lại tiến bước.

“Mọi thứ dường như vừa dài đằng đẵng lại vừa ngắn ngủi — chỉ vỏn vẹn trong vài ngày — trước khi tôi thực sự trò chuyện được với những côn trùng của mặt trăng này. Tất nhiên, thoạt đầu đó là một sự giao tiếp vô cùng tẻ nhạt và bực bội, nhưng rồi nó cứ lớn dần lên thành sự thấu hiểu một cách vô hình. Và sự kiên nhẫn của tôi cũng lớn lên để đáp ứng những giới hạn của nó. Chính Phi-oo là kẻ làm nhiệm vụ nói chuyện. Hắn làm điều đó với rất nhiều tiếng đệm suy ngẫm ‘M’m—M’m’ và đã bắt nhịp được với một hoặc hai cụm từ như ‘Nếu tôi có thể nói thế,’ ‘Nếu bạn hiểu được,’ và rải những cụm từ đó vào khắp các câu nói của mình.

“Cứ thế hắn diễn thuyết. Hãy tưởng tượng hắn đang giải thích về người họa sĩ của mình.

“‘M’m—M’m—hắn—nếu tôi có thể nói thế—vẽ. Ăn ít—uống ít—vẽ. Thích vẽ. Không việc gì khác. Ghét tất cả những ai không vẽ giống như hắn. Tức giận. Ghét tất cả những ai vẽ giỏi hơn hắn. Ghét hầu hết mọi người. Ghét tất cả những ai không nghĩ rằng cả thế giới chỉ để vẽ. Tức giận. M’m. Mọi thứ chẳng có ý nghĩa gì với hắn—chỉ vẽ. Hắn thích bạn... nếu bạn hiểu... Điều mới để vẽ. Xấu xí—gây ấn tượng. Hả?

“‘Hắn’—quay sang Tsi-puff—‘thích ghi nhớ từ. Ghi nhớ kỳ diệu hơn bất kỳ ai. Không nghĩ, không vẽ—ghi nhớ.’ Hắn nói — đoạn hắn quay sang người trợ lý tài năng của mình để xin một từ — ‘lịch sử—mọi thứ. Hắn nghe một lần—nhớ mãi mãi.’

“Được nghe những sinh vật phi thường này — bởi vì ngay cả sự quen thuộc cũng không làm suy yếu được hiệu ứng phi nhân tính trong diện mạo của chúng — cứ liên tục ríu rít tiến gần hơn đến thứ ngôn ngữ Trái Đất rành mạch, đặt câu hỏi, đưa ra câu trả lời giữa chốn tối tăm vĩnh cửu này là một điều kỳ diệu đối với tôi hơn cả những gì tôi từng mơ ước. Tôi có cảm giác như mình đang quay ngược thời gian trở về thời kỳ thơ ấu nghe kể chuyện cổ tích, khi loài kiến và châu chấu trò chuyện cùng nhau và loài ong đứng ra phân xử giữa chúng...”

Và trong lúc những bài tập ngôn ngữ này đang diễn ra, Cavor dường như đã trải qua một sự nới lỏng đáng kể trong việc giam giữ. “Nỗi sợ hãi và sự ngờ vực ban đầu mà cuộc xung đột bất hạnh của chúng tôi gây ra,” ông nói, “đang liên tục bị xóa mờ bởi tính hợp lý có chủ ý trong mọi việc tôi làm... Giờ đây tôi có thể tự do ra vào theo ý muốn, hoặc chỉ bị hạn chế vì lợi ích của chính mình. Chính vì thế mà tôi đã có thể tiếp cận được cỗ máy này, và được sự hỗ trợ của một món đồ tình cờ tìm thấy giữa đống vật liệu nằm rải rác trong cái kho khổng lồ này, tôi đã xoay sở để gửi đi những thông điệp này. Cho đến nay, không có lấy một nỗ lực nhỏ nhất nào được thực hiện nhằm cản trở tôi làm việc này, mặc dù tôi đã giải thích rất rõ cho Phi-oo rằng tôi đang phát tín hiệu về Trái Đất.

“‘Bạn nói chuyện với kẻ khác ư?’ hắn hỏi, quan sát tôi.

“‘Những kẻ khác,’ tôi đáp.

“‘Những kẻ khác,’ hắn nói. ‘Ồ vâng, Con Người ư?’

“Và tôi tiếp tục truyền đi tín hiệu.”

Cavor liên tục đưa ra những đính chính cho các bản mô tả trước đó của ông về người Selenite khi những sự kiện mới ùa đến làm thay đổi kết luận của ông, và do đó, những đoạn trích dẫn sau đây được đưa ra với một mức độ dè dặt nhất định. Chúng được trích từ thông điệp thứ chín, thứ mười ba và thứ mười sáu, và dẫu có mơ hồ và rời rạc đến đâu chăng nữa, chúng có lẽ vẫn cung cấp một bức tranh toàn diện nhất về đời sống xã hội của cộng đồng kỳ lạ này mà loài người có thể hy vọng có được trong nhiều thế hệ tới.

“Ở mặt trăng,” Cavor nói, “mọi công dân đều biết rõ vị trí của mình. Họ sinh ra là để dành cho vị trí đó, và quá trình kỷ luật tinh vi từ việc huấn luyện, giáo dục cho đến phẫu thuật mà họ trải qua cuối cùng nhào nặn họ hoàn toàn phù hợp với vị trí ấy đến mức họ không còn ý tưởng hay cơ quan nào cho bất kỳ mục đích nào khác ngoài nó nữa. ‘Tại sao phải thế chứ?’ Phi-oo thường hỏi. Chẳng hạn, nếu một người Selenite được định sẵn để trở thành nhà toán học, các giáo viên và huấn luyện viên của anh ta sẽ bắt tay ngay vào mục tiêu đó. Họ kìm hãm bất kỳ xu hướng chớm nở nào đối với các theo đuổi khác, họ cổ vũ khuynh hướng toán học của anh ta bằng một kỹ năng tâm lý hoàn hảo. Bộ não của anh ta phát triển, hoặc ít nhất là các năng lực toán học trong bộ não anh ta phát triển, và phần còn lại của cơ thể chỉ phát triển vừa đủ để duy trì phần cốt yếu đó của anh ta. Cuối cùng, ngoại trừ thời gian nghỉ ngơi và ăn uống, niềm vui duy nhất của anh ta nằm ở việc thực hiện và thể hiện năng lực của mình, mối quan tâm duy nhất của anh ta là việc ứng dụng nó, và xã hội duy nhất của anh ta là những chuyên gia khác cùng ngành. Bộ não của anh ta không ngừng lớn lên, ít nhất là về những phần tham gia vào toán học; chúng ngày càng phình to hơn và dường như hút sạch mọi sinh khí và sức mạnh từ phần còn lại của cơ thể anh ta. Các chi teo lại, tim và cơ quan tiêu hóa thu nhỏ, khuôn mặt côn trùng của anh ta bị che khuất dưới những đường nét phình to của nó. Giọng nói của anh ta trở thành một thứ âm thanh cọ xát đơn điệu chỉ dùng để đọc các công thức; anh ta dường như điếc đặc trước mọi thứ ngoại trừ những bài toán được phát biểu đúng cách. Khả năng cười, ngoại trừ trường hợp bất ngờ phát hiện ra một nghịch lý nào đó, đã mất đi đối với anh ta; cảm xúc sâu sắc nhất của anh ta là việc phát triển một phép tính mới. Và cứ thế anh ta đạt được mục đích của mình.

“Hoặc là, một người Selenite được chỉ định làm kẻ chăn dắt bò mặt trăng sẽ được hướng dẫn và sống cuộc đời của một con bò mặt trăng ngay từ những năm tháng đầu đời, tìm thấy niềm vui trong kiến thức về loài bò mặt trăng, tìm thấy sự rèn luyện trong việc chăm sóc và đuổi bắt chúng. Anh ta được huấn luyện để trở nên dẻo dai và năng động, đôi mắt của anh ta được tôi luyện để quen với những lớp băng quấn chặt, những đường nét góc cạnh tạo nên một ‘phong cách bò mặt trăng bảnh bao’. Cuối cùng, anh ta không còn chút quan tâm nào đến phần sâu thẳm hơn của mặt trăng; anh ta nhìn nhận tất cả những người Selenite không am hiểu về bò mặt trăng bằng sự dửng dưng, chế nhạo hoặc thù địch. Suy nghĩ của anh ta chỉ quanh quẩn những bãi cỏ của bò mặt trăng, và ngôn ngữ của anh ta là một thứ kỹ thuật tinh xảo về loài bò mặt trăng. Cứ thế anh ta yêu công việc của mình, và hoàn thành trong niềm hạnh phúc viên mãn nhiệm vụ chứng minh sự tồn tại của mình. Mọi loại và mọi điều kiện của người Selenite đều diễn ra như vậy — mỗi người là một mắt xích hoàn hảo trong cỗ máy thế giới...

“Những sinh vật đầu to này, những kẻ gánh vác các lao động trí óc, tạo thành một tầng lớp quý tộc trong xã hội kỳ lạ này, và đứng đầu bọn họ, là tinh hoa của mặt trăng, chính là hạch thần kinh khổng lồ kỳ diệu mang tên Đại Lăng (Grand Lunar), kẻ mà cuối cùng tôi sẽ được diện kiến. Sự phát triển không giới hạn trí tuệ của tầng lớp trí thức này được dung dưỡng nhờ sự vắng bóng của bất kỳ hộp sọ bằng xương nào trong cấu trúc giải phẫu của mặt trăng — cái hộp xương kỳ lạ kẹp chặt lấy bộ não đang phát triển của con người, một cách hách dịch áp đặt ranh giới ‘chỉ đến đây thôi và không hơn nữa’ đối với mọi khả năng của anh ta. Họ chia thành ba lớp chính khác nhau rất nhiều về tầm ảnh hưởng và sự kính trọng. Có những nhà quản lý, mà Phi-oo là một ví dụ, những người Selenite có khả năng chủ động và tính linh hoạt đáng kể, mỗi người chịu trách nhiệm cho một thể tích khối lượng nhất định của mặt trăng; các chuyên gia như nhà tư tưởng đầu hình quả bóng bầu dục, những người được huấn luyện để thực hiện các thao tác đặc biệt; và tầng lớp uyên bác, những người nắm giữ mọi tri thức. Thuộc về tầng lớp sau là Tsi-puff, giáo sư mặt trăng đầu tiên về ngôn ngữ Trái Đất. Liên quan đến tầng lớp sau này, có một điều rất nhỏ bé nhưng thú vị cần lưu ý là sự phát triển vô hạn của bộ não mặt trăng đã làm cho việc phát minh ra tất cả những trợ giúp cơ học cho công việc trí óc — những thứ từng làm nên sự nghiệp của con người — trở nên thừa thãi. Không có sách vở, không có hồ sơ ghi chép nào dưới bất kỳ hình thức nào, không có thư viện hay văn khắc. Mọi tri thức được lưu trữ trong những bộ não phình to giống như cách loài kiến mật ở Texas lưu trữ mật trong phần bụng phình to của chúng. Tòa nhà Somerset House của mặt trăng và Thư viện Bảo tàng Anh của mặt trăng chính là các bộ sưu tập những bộ não đang sống...

“Tôi lưu ý rằng phần lớn các nhà quản lý ít chuyên môn hóa hơn lại tỏ ra vô cùng hứng thú với tôi bất cứ khi nào họ chạm trán tôi. Họ sẽ đi chệch đường để trèo ra nhìn chằm chằm vào tôi và đặt câu hỏi mà Phi-oo sẽ là người trả lời. Tôi nhìn thấy họ đi lại ngược xuôi cùng một đoàn tùy tùng gồm nào là kẻ khiêng cáng, người hầu, kẻ hô hoán, người mang dù, v.v. — những nhóm người trông thật kỳ quặc. Phần lớn các chuyên gia hoàn toàn phớt lờ tôi, y như cách họ phớt lờ lẫn nhau, hoặc chỉ chú ý đến tôi để bắt đầu một màn trình diễn ồn ào về kỹ năng đặc trưng của họ. Đang phần lớn những kẻ uyên bác lại chìm đắm trong một sự tự mãn vô cảm và ngập tràn đến mức chỉ có sự phủ nhận học thức của họ mới có thể đánh thức họ dậy. Thông thường họ được dắt đi bởi những người canh gác và người hầu nhỏ bé, và thường thì có những sinh vật nhỏ nhắn trông có vẻ năng nổ, thường là những con cái nhỏ, mà tôi nghiêng về giả thuyết rằng chúng giống như một dạng vợ của họ; nhưng một số học giả uyên thâm hơn thì quá to lớn để có thể tự di chuyển, và được khiêng từ nơi này sang nơi khác trong một loại thùng tắm dùng làm kiệu, những khối thạch tri thức lúc lắc khiến tôi không khỏi kinh ngạc đầy kính trọng. Tôi vừa mới vượt qua một kẻ như vậy trên đường đến nơi này — nơi tôi được phép giải trí bằng những món đồ chơi điện tử này: một chiếc đầu khổng lồ, nhẵn thụi, run rẩy, hói và da mỏng, được khiêng trên chiếc cáng kỳ dị của hắn. Đi trước và theo sau là đám người khiêng, cùng những kẻ truyền tin kỳ lạ với khuôn mặt gần như hình chiếc kèn đang thét vang tên tuổi của hắn.

“Tôi đã nhắc đến đoàn tùy tùng đi kèm với hầu hết các trí thức: người dẫn đường, kẻ khiêng cáng, người hầu phòng, những chiếc xúc tu và cơ bắp ngoại lai, có thể nói như vậy, nhằm thay thế cho năng lực thể chất tiêu điều của những bộ não phì đại này. Những kẻ khuân vác hầu như luôn đi kèm họ. Ngoài ra còn có những sứ giả cực kỳ nhanh nhẹn với đôi chân giống nhện và những bàn tay để nắm dù, cùng những người hầu có cơ quan phát âm có thể đánh thức cả người chết. Ngoại trừ trí tuệ điều khiển chúng, những kẻ cấp dưới này trơ ì và bất lực y như những chiếc ô nằm trong giá. Chúng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với các mệnh lệnh mà chúng phải tuân theo, các nhiệm vụ mà chúng phải thực hiện.

“Tuy nhiên, phần lớn những côn trùng này — những kẻ đi lại ngược xuôi trên những con đường xoắn ốc, lấp đầy những chiếc khí cầu đang bay lên và thả mình lao xuống qua tôi trong khi bám vào những chiếc dù mỏng manh — theo tôi thu lượm được, thuộc tầng lớp lao động. Quả thực, một số trong số này bản chất thực sự chính là những ‘công nhân máy móc’ — đó không phải là một cách nói ẩn dụ, chiếc xúc tu duy nhất của loài bò mặt trăng đã được biến đổi sâu sắc để cào, nâng, điều hướng, trong khi phần còn lại của cơ thể chẳng qua chỉ là những phần phụ thuộc cần thiết cho các bộ phận quan trọng này. Một số kẻ, mà tôi đoán là làm việc với cơ chế đánh chuông, có các cơ quan thính giác phát triển khổng lồ; một số kẻ có công việc liên quan đến các thao tác hóa học tinh vi lại phóng to một cơ quan khướu giác khổng lồ; những kẻ khác nữa lại có đôi bàn chân bẹt dùng làm bàn đạp với các khớp xương bị cứng; và những kẻ khác nữa — mà tôi được bảo là thợ thổi thủy tinh — trông chẳng khác nào những chiếc ống bễ lò sưởi. Nhưng bất kỳ tên Selenite bình thường nào mà tôi từng thấy đang làm việc đều được thích ứng một cách tinh tế đến hoàn hảo với nhu cầu xã hội mà nó đáp ứng. Những công việc tinh vi được thực hiện bởi những người thợ được tinh giản hóa, nhỏ nhắn và gọn gàng đến ngạc nhiên. Thậm chí có những kẻ tôi có thể đặt gọn trong lòng bàn tay. Thậm chí còn có một loại Selenite chuyên quay lò nướng, rất phổ biến, có nhiệm vụ và niềm vui duy nhất là cung cấp lực chuyển động cho các thiết bị nhỏ khác nhau. Và để cai quản những sinh vật này cũng như chấn chỉnh bất kỳ khuynh hướng lầm lạc nào có thể xuất hiện ở một số bản chất lệch lạc chính là những sinh vật có cơ bắp lực lưỡng nhất mà tôi từng thấy trên mặt trăng, một dạng cảnh sát mặt trăng, những kẻ hẳn phải được huấn luyện từ những năm tháng đầu đời để dành sự tôn trọng và vâng lời tuyệt đối cho những cái đầu phình to.

“Quá trình tạo ra các loại công nhân này hẳn là một quá trình vô cùng kỳ lạ và thú vị. Tôi không nắm rõ lắm về nó, nhưng cách đây chưa lâu, tôi đã bắt gặp một số người Selenite trẻ tuổi bị giam trong những chiếc bình mà từ đó chỉ có các chi trước nhô ra, đang bị ép buộc để trở thành những người điều khiển máy móc theo một cách đặc biệt. Chiếc ‘tay’ được kéo dài trong hệ thống giáo dục kỹ thuật phát triển cao này bị kích thích bởi các chất kích ứng và được nuôi dưỡng bằng cách tiêm truyền, trong khi phần còn lại của cơ thể bị bỏ đói. Phi-oo, nếu tôi không hiểu lầm anh ta, giải thích rằng trong các giai đoạn đầu, những sinh vật nhỏ bé kỳ lạ này có xu hướng biểu lộ các dấu hiệu đau khổ trong các hoàn cảnh chật chội khác nhau của chúng, nhưng chúng nhanh chóng trở nên chai lì trước số phận của mình; và anh ta dẫn tôi tiếp đến nơi một số sứ giả có tâm trí linh hoạt đang được kéo giãn ra và thuần hóa. Thật là vô lý, tôi biết, nhưng những thoáng nhìn về phương pháp giáo dục của những sinh vật này lại tác động đến tôi theo chiều hướng khó chịu. Tuy nhiên, tôi hy vọng điều đó sẽ qua đi, và tôi có thể nhìn thấy nhiều hơn nữa về khía cạnh này trong trật tự xã hội tuyệt vời của họ. Cái xúc tu bàn tay trông thật thảm hại nhô ra khỏi chiếc bình của nó dường như mang theo một dạng khẩn cầu ủ rũ cho những khả năng đã mất; nó vẫn ám ảnh tôi, dường như, mặc dù thực ra cuối cùng thì đây lại là một tiến trình nhân đạo hơn nhiều so với phương pháp của Trái Đất chúng ta — để trẻ em lớn lên thành con người, rồi sau đó biến chúng thành những cỗ máy.

“Cũng khá gần đây thôi — tôi nghĩ đó là lần thứ mười một hoặc mười hai tôi đến thăm cỗ máy này — tôi đã có một góc nhìn sáng tỏ kỳ thú về cuộc sống của những người thợ này. Tôi đang được hướng dẫn đi qua một lối tắt để đến đây, thay vì đi xuống đường xoắn ốc và qua các bến tàu để đến Biển Trung tâm. Từ những khúc ngoằn ngoèo quanh co của một hành lang dài và tối, chúng tôi đột ngột bước ra một hang động rộng lớn và thấp lè tè, bao trùm bởi một mùi đất bốc lên, và theo tiêu chuẩn của bóng tối nơi này thì được chiếu sáng khá rực rỡ. Ánh sáng phát ra từ một đám đông các hình thù nấm mốc xanh xao đang mọc hỗn độn — quả thực có những cây trông kỳ lạ giống hệt như nấm trên Trái Đất của chúng ta, nhưng cao bằng hoặc hơn cả một người.

“‘Người mặt trăng ăn thứ này ư?’ tôi hỏi Phi-oo.

“‘Phải, thức ăn.’

“‘Ôi trời ơi!’ tôi kêu lên; ‘cái gì thế kia?’

“Mắt tôi vừa bắt gặp hình bóng của một tên Selenite to lớn và vụng về một cách bất thường đang nằm bất động giữa các thân nấm, úp mặt xuống đất. Chúng tôi dừng lại.

“‘Chết rồi ư?’ tôi hỏi. (Vì cho đến lúc đó tôi chưa từng thấy bất kỳ xác chết nào trên mặt trăng, và tôi đã trở nên tò mò.)

“‘Không!’ Phi-oo thốt lên. ‘Hắn ta—công nhân—không có việc gì làm. Uống một ngụm nước nhỏ rồi—làm cho ngủ—cho đến khi chúng ta cần hắn. Thức dậy để làm gì cơ chứ, hả? Đâu cần hắn đi lại lăng xăng.’

“‘Lại có một kẻ nữa kìa!’ tôi kêu lên.

“Và quả thực, toàn bộ vùng đất mọc nấm rộng lớn đó, tôi nhận ra, rải rác những hình thù nằm phủ phục đang ngủ vùi dưới tác dụng của thuốc mê cho đến khi mặt trăng cần đến họ. Có tới hàng tá người như vậy đủ mọi loại, và chúng tôi đã có thể lật ngửa một số người trong số họ lên để kiểm tra kỹ lưỡng hơn so với những gì tôi có thể làm trước đó. Bọn chúng thở khò khè khi tôi làm vậy, nhưng không hề thức dậy. Tôi nhớ rất rõ một kẻ: hắn để lại một ấn tượng mạnh mẽ, tôi nghĩ là vì một thủ thuật ánh sáng nào đó và tư thế của hắn gợi nhớ mạnh mẽ đến hình hài của một con người đang co ro. Các chi trước của hắn là những chiếc xúc tu dài, mảnh mai — hắn là một dạng người thao tác tinh vi — và tư thế ngủ của hắn gợi lên sự đau khổ phục tùng. Không nghi ngờ gì nữa, việc tôi giải thích biểu cảm của hắn theo cách đó là một sai lầm, nhưng tôi đã làm thế. Và khi Phi-oo lật hắn trở lại bóng tối giữa lớp thịt xanh xao ấy một lần nữa, tôi cảm thấy một cảm giác vô cùng khó chịu, mặc dù khi hắn lật người lại, bản chất côn trùng trong con người hắn đã lộ diện.

“Điều đó đơn giản minh họa cho cách thức thiếu suy nghĩ mà theo đó người ta hình thành những thói quen cảm xúc. Dùng thuốc mê cho người thợ mà ta không cần đến và vứt hắn sang một bên chắc chắn tốt hơn nhiều so với việc tống cổ hắn khỏi nhà máy để rồi lang thang chết đói trên đường phố. Trong mọi cộng đồng xã hội phức tạp, việc gián đoạn việc làm đối với tất cả lao động chuyên môn hóa là điều tất yếu, và bằng cách này, rắc rối của vấn đề ‘thất nghiệp’ đã hoàn toàn được ngăn chặn từ trước. Thế nhưng, tâm trí dù được huấn luyện khoa học đến đâu cũng thật bất hợp lý làm sao, tôi vẫn không thích ký ức về những hình hài phủ phục ấy giữa những hành lang phát sáng tĩnh lặng của các khối thịt mọc lúp xúp đó, và tôi tránh đi lối tắt ấy bất chấp những bất tiện của con đường thay thế dài hơn, ồn ào hơn và đông đúc hơn.

“Con đường thay thế của tôi dẫn tôi vòng qua một hang động khổng lồ, tối tăm, vô cùng đông đúc và náo nhiệt, và chính tại nơi này, tôi nhìn thấy — đang ngó ra từ các ô hình lục giác của một bức tường giống như tổ ong, hoặc đang diễu hành qua một không gian mở lớn phía sau, hay đang lựa chọn những món đồ chơi và bùa hộ mệnh được làm ra để làm hài lòng họ bởi những thợ kim hoàn có chiếc xúc tu tinh tế làm việc trong các hốc đá bên dưới — những người mẹ của thế giới mặt trăng — có thể coi là những con ong chúa của cái tổ này. Họ là những sinh vật có vẻ ngoài cao quý, được trang hoàng một cách kỳ dị và đôi khi khá đẹp mắt, với dáng đi kiêu hãnh, và ngoại trừ cái miệng của họ, cái đầu nhỏ đến mức gần như vi mô.

“Về tình trạng giới tính trên mặt trăng, việc kết hôn và gả chồng, việc sinh nở v.v. ở người Selenite, tôi vẫn chưa thể tìm hiểu được bao nhiêu. Tuy nhiên, với sự tiến bộ đều đặn của Phi-oo trong tiếng Anh, sự thiếu hiểu biết của tôi chắc chắn sẽ tan biến đều đặn theo. Tôi cho rằng, giống như loài kiến và loài ong, phần lớn các thành viên trong cộng đồng này thuộc giới tính trung tính. Tất nhiên trên Trái Đất, trong các thành phố của chúng ta ngày nay có rất nhiều người không bao giờ sống cuộc đời làm cha mẹ — vốn là cuộc sống tự nhiên của con người. Ở đây, cũng như loài kiến, điều này đã trở thành một trạng thái bình thường của loài, và toàn bộ việc thay thế cần thiết đều đổ dồn lên tầng lớp bà mẹ đặc biệt và không hề đông đúc này — những người mẹ của thế giới mặt trăng, những sinh vật to lớn và oai vệ được chế tạo tuyệt đẹp để mang thai những ấu trùng Selenite. Trừ khi tôi hiểu lầm lời giải thích của Phi-oo, họ hoàn toàn không có khả năng nâng niu chăm sóc những đứa con mà họ mang đến thế giới mặt trăng; những khoảng thời gian nuông chiều dại dột đan xen với những tâm trạng hung hăng bạo lực, và ngay khi có thể, những sinh vật nhỏ bé — vốn rất mềm nhũn, nhão nhoẹt và có màu nhợt nhạt — sẽ được chuyển sang sự chăm sóc của những con cái độc thân, có thể xem là những người phụ nữ ‘thợ’, những kẻ trong một số trường hợp sở hữu bộ não có kích thước gần bằng nam giới.”

Thật không may, ngay tại thời điểm này, thông điệp bỗng bị ngắt quãng. Dù rời rạc và đầy vẻ khiêu khích, những nội dung cấu thành chương này vẫn mang lại một ấn tượng mơ hồ và khái quát về một thế giới hoàn toàn kỳ lạ và tuyệt vời — một thế giới mà thế giới của chúng ta có thể sẽ phải tính đến không biết chừng nào. Dòng thông điệp nhỏ giọt ngắt quãng này, tiếng thì thầm của một chiếc kim ghi âm giữa sự tĩnh lặng của các sườn núi, chính là lời cảnh báo đầu tiên về một sự thay đổi trong điều kiện sống của nhân loại mà con người trước nay chưa từng tưởng tượng nổi. Trong vệ tinh kia của chúng ta có những yếu tố mới, những thiết bị mới, những truyền thống mới, một trận lở tuyết áp đảo gồm những ý tưởng mới, một chủng tộc kỳ lạ mà chúng ta chắc chắn phải đấu tranh để giành lấy quyền thống trị — nơi vàng phổ biến chẳng kém gì sắt hay gỗ...