Chẳng mấy chốc, chúng tôi nhận ra hang động trước mặt mở ra một khoảng không mờ ảo. Lát sau, chúng tôi đã trồi lên một thứ đường hầm nghiêng, nhô ra một không gian tròn rộng lớn, một cái giếng hình trụ khổng lồ chạy thẳng đứng lên xuống. Quanh cái giếng này, đường hầm nghiêng kéo dài không có lan can hay bất kỳ sự bảo vệ nào trong khoảng một vòng rưỡi, rồi lại cắm sâu vào vách đá phía trên cao. Lúc bấy giờ, nó khiến tôi liên tưởng đến những khúc cua xoắn ốc của tuyến đường sắt qua đèo Saint Gothard. Mọi thứ đều vô cùng vĩ đại. Tôi khó lòng hy vọng truyền tải hết cho anh thấy tỷ lệ khổng lồ của chốn ấy, cùng hiệu ứng vĩ đại đến choáng ngợp của nó. Mắt chúng tôi dõi theo độ dốc mênh mông của bức tường giếng, và trên đầu, tít tận trên cao, chúng tôi nhìn thấy một miệng giếng tròn lấp lánh những ngôi sao mờ nhạt, với một nửa vành rực chói lóa thứ ánh sáng trắng của mặt trời. Thấy vậy, cả hai chúng tôi cùng thốt lên kinh ngạc.

“Đi nào!” tôi nói, bước đi dẫn đường.

“Nhưng còn lối đó thì sao?” Cavor nói, rồi cẩn trọng bước lại gần mép đường hầm. Tôi làm theo anh, rướn người về trước nhìn xuống, nhưng tôi bị lóa mắt bởi luồng sáng phía trên, và chỉ thấy một màn đêm không đáy với những mảng màu đỏ thẫm và tía ma quái lơ lửng trong đó. Dẫu chẳng thể nhìn rõ, tôi vẫn có thể nghe thấy. Vọng lên từ bóng tối ấy là một âm thanh, tựa như tiếng vo ve giận dữ khi ta áp tai vào một tổ ong, một âm thanh phát ra từ cái hố khổng lồ sâu thẳm ấy, có lẽ, là bốn dặm bên dưới chân chúng tôi...

Trong khoảnh khắc, tôi lắng nghe, rồi siết chặt tay cầm chiếc xà beng và dẫn đầu bước lên đường hầm.

“Đây chắc là cái giếng mà chúng ta từng nhìn xuống,” Cavor nói. “Ngay dưới cái nắp đó.”

“Và bên dưới kia là nơi chúng ta thấy những ánh đèn.”

“Những ánh đèn!” anh thốt lên. “Đúng vậy—ánh sáng của thế giới mà giờ đây chúng ta sẽ chẳng bao giờ được thấy nữa.”

“Chúng ta sẽ quay lại,” tôi nói, vì giờ đây, sau khi đã thoát được ngần ấy hiểm nguy, tôi bỗng quá đỗi lạc quan rằng mình sẽ tìm lại được cỗ cầu.

Tôi không nghe rõ câu trả lời của anh.

“Sao cơ?” tôi hỏi.

“Không có gì,” anh đáp, và chúng tôi im lặng rảo bước nhanh hơn.

Tôi đoán đoạn đường hầm ngang nghiêng ấy dài chừng bốn hoặc năm dặm, tính theo độ uốn khúc của nó, và nó dốc đứng ở một mức độ mà trên Trái Đất có lẽ không tài nào leo nổi, nhưng dưới điều kiện mặt trăng thì ta có thể sải bước qua một cách dễ dàng. Chúng tôi chỉ chạm trán hai Selenite trong suốt chặng đường chạy trốn ấy, và vừa trông thấy chúng tôi, chúng rõ chân cắm cổ tháo chạy. Rõ ràng là tin tức về sức mạnh và sự hung bạo của chúng tôi đã lan truyền đến họ. Lối ra ngoài bất ngờ hiện ra vô cùng quang đãng. Đường hầm xoắn ốc duỗi thẳng thành một lối đi dốc ngược lên trên, với nền nhà in hằn vô số dấu vết của bầy bê mặt trăng, thẳng và ngắn đến mức so với vòm đá khổng lồ của nó, không một góc nào hoàn toàn tối tăm. Gần như ngay lập tức, ánh sáng bắt đầu rọi vào, rồi tít đằng xa và trên cao, rực rỡ đến chói lòa, chính là cửa khẩu mở ra bên ngoài của nó—một sườn dốc hiểm trở chẳng khác gì dãy Alps, bên trên đỉnh mọc đầy những bụi cây lưỡi lê, nay đã cao vổng, gãy gập, khô khốc và chết khô, tạo thành những bóng đen nhọn hoắt cắt ngang ánh mặt trời.

Thật kỳ lạ làm sao khi chúng tôi, những kẻ từng thấy thảm thực vật này vô cùng kỳ dị và đáng sợ chỉ cách đây ít lâu, giờ đây lại nhìn ngắm nó với niềm xúc động mà một kẻ lưu vong hồi hương có thể cảm thấy khi thoáng thấy quê cha đất tổ. Chúng tôi chào đón cả bầu không khí loãng làm chúng tôi thở hồng hộc khi chạy, khiến việc nói năng không còn dễ dàng như trước mà trở thành một nỗ lực để người khác có thể nghe thấy. Vòng tròn ngập nắng phía trên ngày càng lớn dần, và phần đường hầm gần hơn chìm dần vào một vành đai đen đặc không thể phân biệt. Chúng tôi không còn thấy chút sắc xanh nào trên những bụi cây lưỡi lê khô cằn nữa, mà chỉ thấy chúng nâu sẫm, khô khốc và dày đặc, và bóng những cành bên trên tít tận tầm mắt đan cài chi chít lên những khối đá ngổn ngang. Và ngay cửa miệng đường hầm là một khoảng đất trống rộng lớn nơi bầy bê mặt trăng từng qua lại.

Cuối cùng, chúng tôi cũng bước ra khoảng không gian ấy, dưới thứ ánh sáng và sức nóng đang dội xuống và đè nặng lên người. Chúng tôi nhọc nhằn băng qua khoảng đất trống, leo lên sườn dốc giữa những thân cây bụi, rồi cuối cùng ngồi phịch xuống thở dốc ở một nơi cao dưới bóng râm của một khối dung nham xoắn xuýt. Ngay cả trong bóng râm, đá vẫn phả ra hơi nóng.

Không khí nóng như nung, và chúng tôi vô cùng khó chịu về thể xác, nhưng bất chấp tất cả, chúng tôi không còn chìm trong cơn ác mộng nữa. Dường như chúng tôi đã trở lại lãnh địa quen thuộc của mình dưới bầu vì sao. Mọi nỗi sợ hãi và căng thẳng trong cuộc trốn chạy qua những lối đi mờ mịt và các khe nứt bên dưới đã tan biến. Trận chiến cuối cùng ấy đã truyền cho chúng tôi một sự tự tin vô bờ bến vào bản thân khi đối mặt với đám Selenite. Chúng tôi nhìn lại cái miệng hố đen ngòm mà mình vừa ngoi lên với vẻ hoài nghi khó tin. Ngay dưới đó, trong thứ ánh sáng xanh mờ ảo mà giờ đây trong ký ức tựa như chẳng khác gì bóng tối tuyệt đối, chúng tôi từng chạm trán những sinh vật giống như trò hề điên loạn của loài người, những sinh vật đầu đội mũ giáp, từng sống trong nơm nớp sợ hãi trước mặt chúng, từng phục tùng chúng cho đến khi không thể nhẫn nhịn thêm được nữa. Thế mà, nhìn kìa, chúng đã vỡ vụn như sáp, tản mác như trấu, rồi tháo chạy và biến mất tựa những bóng ma trong mộng!

Tôi dụi mắt, tự hỏi liệu mình có ngủ quên và mơ thấy những chuyện đó vì thứ nấm đã ăn hay không, rồi bất chợt phát hiện ra vết máu trên mặt, và sau đó nhận ra chiếc áo sơ mi của mình đang dính chặt vào vai và tay đầy khó chịu.

“Khỉ thật!” tôi thốt lên, dùng bàn tay khua khoát để đánh giá các vết thương, và ngay khoảnh khắc ấy, cái miệng đường hầm xa xôi kia bỗng hóa thành một con mắt đang chằm chằm theo dõi.

“Cavor!” tôi gọi; “giờ họ định làm gì đây? Và chúng ta sẽ làm gì?”

Anh lắc đầu, mắt dán chặt vào đường hầm. “Làm sao mà biết được họ sẽ làm gì chứ?”

“Còn tùy thuộc vào việc họ nghĩ gì về chúng ta, mà tôi thì chịu không sao đoán nổi điều đó. Và nó còn tùy thuộc vào những gì họ đang dự trữ nữa. Đúng như anh nói đấy, Cavor, chúng ta mới chỉ chạm đến lớp vỏ bên ngoài cùng của thế giới này. Dưới đó họ có thể có đủ loại thứ. Ngay cả với những thứ vũ khí bắn đạn đó, họ cũng có thể khiến chúng ta khốnốn...

“Nhưng suy cho cùng,” tôi nói, “dù chúng ta có không tìm thấy cỗ cầu ngay lập tức đi nữa, vẫn còn cơ hội cho chúng ta. Chúng ta có thể cầm cự. Thậm chí qua cả đêm nay. Chúng ta có thể quay lại đó lần nữa và chiến đấu một trận ra trò.”

Tôi đảo mắt nhìn quanh với vẻ đăm chiêu tính toán. Cảnh quan đã thay đổi hoàn toàn do sự phát triển khổng lồ rồi khô héo sau đó của đám cây bụi. Ngọn đồi nơi chúng tôi đang ngồi rất cao, bao quát một tầm nhìn rộng lớn khắp cảnh quan miệng hố, và giờ đây chúng tôi thấy nó khô khốc và héo úa trong buổi chiều muộn của mùa thu mặt trăng. Nối tiếp nhau là những sườn dốc dài và những khoảng đất nâu bị giày xéo nơi bầy bê mặt trăng từng gặm cỏ, và đằng xa trong ánh nắng chói chang là một đàn chúng đang nằm sưởi ấm lười biếng, những hình hài rải rác, mỗi con hằn một vết bóng đen bên cạnh tựa như những con cừu trên sườn đồi thoai thoải. Thế nhưng chẳng hề thấy bóng dáng một tên Selenite nào. Liệu chúng đã tháo chạy khi chúng tôi trốn thoát từ các đường hầm bên trong, hay chúng vốn có thói quen rút lui sau khi lùa bầy bê mặt trăng về, tôi không tài nào đoán được. Lúc bấy giờ, tôi tin là trường hợp thứ nhất.

“Nếu chúng ta châm lửa đốt toàn bộ đám này,” tôi nói, “biết đâu chúng ta lại tìm thấy cỗ cầu giữa đống tro tàn.”

Cavor có vẻ không nghe thấy tôi nói. Anh đang nheo mắt che tay nhìn lên những vì sao, dẫu ánh mặt trời vẫn gay gắt, chúng vẫn hiển hiện đầy ắp trên bầu trời. “Anh nghĩ chúng ta đã ở đây bao lâu rồi?” cuối cùng anh hỏi.

“Ở đâu cơ?”

“Trên mặt trăng.”

“Hai ngày theo giờ Trái Đất, có lẽ vậy.”

“Gần mười ngày thì đúng hơn. Anh biết không, mặt trời đã qua thiên đỉnh và đang lặn về hướng tây rồi. Chỉ bốn ngày nữa hoặc ít hơn thế là đêm sẽ buông xuống.”

“Nhưng—chúng ta mới chỉ ăn có một lần!”

“Tôi biết chứ. Và— Nhưng kìa những vì sao!”

“Nhưng sao thời gian lại có vẻ trôi khác đi chỉ vì chúng ta đang ở trên một hành tinh nhỏ hơn chứ?”

“Tôi không biết. Nhưng sự thật là thế!”

“Làm sao mà người ta nhận biết thời gian được nhỉ?”

“Nạn đói—sự mệt mỏi—tất cả những điều đó đều khác biệt. Mọi thứ đều khác—mọi thứ. Với tôi, từ lúc chúng ta bước ra khỏi cỗ cầu dường như chỉ mới trôi qua vài tiếng đồng hồ—những tiếng đồng hồ đằng đẵng—nhiều nhất là thế.”

“Mười ngày,” tôi nói; “vậy là còn lại—” Tôi ngước nhìn mặt trời trong chốc lát, rồi nhận ra nó đã đi được nửa quãng đường từ thiên đỉnh đến rìa phía tây. “Bốn ngày! ... Cavor, chúng ta không thể ngồi đây mà mơ mộng được. Anh nghĩ chúng ta nên bắt đầu từ đâu đây?”

Tôi đứng bật dậy. “Chúng ta phải tìm một điểm mốc cố định có thể nhận diện được—chúng ta có thể cắm một lá cờ, hoặc một chiếc khăn tay, hay thứ gì đó—rồi chia khu vực ra thành các ô và lùng sục quanh đó.”

Anh đứng dậy bên cạnh tôi.

“Đúng vậy,” anh nói, “chẳng còn cách nào khác ngoài việc đi săn tìm cỗ cầu. Không còn cách nào khác. Chúng ta có thể tìm thấy nó—chắc chắn chúng ta có thể tìm thấy. Và nếu không...”

“Chúng ta phải tiếp tục tìm kiếm.”

Anh nhìn ngang ngó dọc, ngước nhìn bầu trời rồi cúi nhìn xuống đường hầm, và khiến tôi ngạc nhiên với một cử động thiếu kiên nhẫn đột ngột. “Ồ! Nhưng chúng ta thật quá dại dột! Lại để rơi vào hoàn cảnh này! Thử nghĩ xem mọi chuyện đáng lẽ đã có thể ra sao, và những gì chúng ta đáng lẽ đã có thể làm được chứ!”

“Chúng ta vẫn có thể làm được điều gì đó cơ mà.”

“Chẳng bao giờ còn có thể làm được những điều đó nữa. Ngay dưới chân chúng ta là cả một thế giới. Hãy nghĩ xem thế giới đó ra sao! Hãy nghĩ đến cỗ máy chúng ta từng thấy, cái nắp và cái giếng ấy! Chúng chỉ là những thứ nằm ở chốn thẳm sâu xa xôi, và những sinh vật chúng ta từng thấy và giao chiến chẳng qua chỉ là những kẻ nông dân dốt nát, cư dân vùng ngoại ô, những tên nhà quê và lao động chẳng khác gì cầm thú. Tận sâu thẳm bên dưới! Những hang động chồng chất hang động, những đường hầm, công trình, lối đi... Nó hẳn phải mở rộng ra, vĩ đại hơn, rộng lớn hơn và đông đúc hơn khi ta càng đi xuống sâu. Chắc chắn là thế. Tận cùng dưới đáy chính là biển trung tâm bao bọc lấy lõi của mặt trăng. Hãy nghĩ về làn nước tối thẳm của nó dưới những ánh sáng le lói—nếu quả thực mắt chúng cần đến ánh sáng! Hãy nghĩ về những dòng phụ lưu đổ ầm ầm xuống các lòng dẫn để nuôi dưỡng nó! Hãy nghĩ về thủy triều trên bề mặt của nó, và dòng chảy cuồn cuộn của kỳ triều lên xuống! Biết đâu ở đó có những con thuyền lướt đi trên mặt nước, biết đâu dưới đó là những thành phố hùng vĩ và những ngả đường tấp nập, cùng sự thông thái và trật tự vượt quá tầm hiểu biết của con người. Để rồi chúng ta lại có thể bỏ mạng tại đây, trên mảnh đất này, và chẳng bao giờ được diện kiến những bậc chúa tể hẳn đang ngự trị trên tất cả những thứ ấy! Chúng ta có thể chết cóng tại đây, rồi không khí sẽ đóng băng và tan chảy trên thân xác chúng ta, và rồi—! Rồi họ sẽ tìm thấy chúng ta, tìm thấy những xác chết cứng đờ và lặng câm của chúng ta, và tìm thấy cỗ cầu mà chúng ta không tài nào tìm nổi, để rồi cuối cùng họ sẽ hiểu ra, dù đã quá muộn, mọi tâm tư và nỗ lực đều kết thúc trong vô vọng tại nơi này!”

Giọng anh trong suốt bài diễn ngôn ấy nghe tựa như giọng của ai đó phát ra từ ống nghe điện thoại, yếu ớt và xa xăm.

“Nhưng còn bóng tối thì sao,” tôi nói.

“Người ta có thể vượt qua chuyện đó.”

“Bằng cách nào?”

“Tôi không biết. Làm sao tôi biết được chứ? Người ta có thể mang theo một ngọn đuốc, người ta có thể có một ngọn đèn— Những kẻ khác—có lẽ sẽ hiểu.”

Anh đứng lặng trong giây lát với đôi tay buông thõng và vẻ mặt đầy tiếc nuối, đăm đăm nhìn ra khoảng không vô vọng trước mặt. Rồi với một cử động buông xuôi, anh quay sang tôi với những đề xuất về việc lùng sục cỗ cầu một cách có hệ thống.

“Chúng ta có thể quay lại mà,” tôi nói.

Anh đảo mắt nhìn quanh. “Trước tiên chúng ta phải về được Trái Đất cái đã.”

“Chúng ta có thể mang theo đèn để chiếu sáng, móc leo núi, và hàng trăm thứ cần thiết khác.”

“Ừ,” anh nói.

“Chúng ta có thể mang về một chút bằng chứng thành công bằng số vàng này.”

Anh nhìn những chiếc xà beng bằng vàng của tôi, và lặng thinh trong khoảnh khắc. Anh đứng khoanh tay sau lưng, đăm đăm nhìn qua miệng hố. Cuối cùng anh thở dài và cất lời. “Chính tôi là kẻ tìm ra con đường đến đây, nhưng tìm ra một đường đi không có nghĩa lúc nào cũng làm chủ được con đường ấy. Nếu tôi mang bí mật của mình trở lại Trái Đất, điều gì sẽ xảy ra? Tôi không thấy làm sao mình có thể giữ kín bí mật ấy trong một năm, hay thậm chí một phần của năm. Sớm muộn gì nó cũng sẽ bại lộ, ngay cả khi những kẻ khác có tái phát hiện ra nó. Và rồi... Các chính phủ và thế lực sẽ tranh giành nhau để đến đây, họ sẽ chiến đấu chống lại nhau, và chống lại cả những con người mặt trăng này; điều đó sẽ chỉ làm lan rộng chiến tranh và nhân lên những nguyên nhân chiến tranh. Chẳng bao lâu nữa, chỉ trong một thời gian rất ngắn thôi, nếu tôi tiết lộ bí mật của mình, hành tinh này cho đến tận những đường hầm sâu thẳm nhất sẽ ngập tràn thây người chết. Những chuyện khác còn mơ hồ, nhưng điều đó là chắc chắn. Đâu phải con người có nhu cầu gì đối với mặt trăng. Mặt trăng có ích gì cho họ chứ? Ngay cả chính hành tinh của mình, họ đã tạo ra được cái gì ngoài một chiến trường và sân khấu của sự ngu ngốc vô tận? Dù thế giới của con người nhỏ bé biết bao, và thời gian của họ ngắn ngủi dường nhường nào, thì trong cuộc đời ngắn ngủi dưới đó, họ vẫn có vô số việc để làm. Không! Khoa học đã nhọc nhằn quá lâu trong việc rèn giũa vũ khí cho những kẻ ngốc sử dụng. Đã đến lúc khoa học nên dừng tay lại. Hãy để họ tự mình khám phá ra nó một lần nữa—vào một ngàn năm sau.”

“Vẫn có những phương pháp để giữ bí mật mà,” tôi nói.

Anh ngước lên nhìn tôi và mỉm cười. “Suy cho cùng,” anh nói, “tại sao phải bận tâm cơ chứ? Khả năng chúng ta tìm thấy cỗ cầu là rất mong manh, và bên dưới kia mọi chuyện đang dần sôi sục. Chính thói quen hy vọng cho đến tận lúc chết của con người mới khiến chúng ta nghĩ đến chuyện quay về. Rắc rối của chúng ta chỉ mới bắt đầu thôi. Chúng ta đã cho đám người mặt trăng thấy sự bạo ngược, đã cho chúng nếm trải bản chất của chúng ta, và cơ hội sống sót của chúng ta cũng chẳng khác gì một con hổ sổng chuồng cắn chết người ở công viên Hyde. Tin tức về chúng ta hẳn đang truyền từ đường hầm này qua đường hầm khác, lan xuống các tầng sâu trung tâm... Sẽ chẳng có sinh vật sane [tỉnh táo] nào đời nào cho phép chúng ta mang cỗ cầu đó trở lại Trái Đất sau chừng ấy những gì chúng đã chứng kiến từ chúng ta.”

“Chúng ta chẳng cải thiện được cơ hội nào,” tôi nói, “nếu cứ ngồi ì ra đây.”

Chúng tôi đứng bật dậy cạnh nhau.

“Dù sao đi nữa,” anh nói, “chúng ta phải tách ra. Chúng ta phải cắm một chiếc khăn tay lên những ngọn chông cao ở đây và buộc nó thật chặt, rồi lấy đó làm tâm để lùng sục khắp miệng hố. Anh phải đi về hướng tây, di chuyển theo những vòng bán nguyệt qua lại hướng về phía mặt trời lặn. Trước tiên, hãy di chuyển sao cho cái bóng ở bên phải anh cho đến khi nó vuông góc với hướng của chiếc khăn tay, rồi sau đó để cái bóng ở bên trái. Và tôi sẽ làm điều tương tự về phía đông. Chúng ta sẽ sục sạo từng khe núi, kiểm tra từng mỏm đá ngầm; chúng ta sẽ làm mọi cách có thể để tìm ra cỗ cầu của tôi. Nếu thấy lũ Selenite, chúng ta sẽ trốn tránh chúng hết sức có thể. Để giải khát, chúng ta phải lấy tuyết, và nếu cảm thấy đói, chúng ta phải giết một con bê mặt trăng nếu có thể, rồi ăn thứ thịt mà nó có—sống nguyên như vậy—và cứ thế mỗi người sẽ đi theo con đường riêng của mình.”

“Và nếu một trong hai chúng ta tình cờ chạm trán cỗ cầu thì sao?”

“Kẻ đó phải quay lại chỗ chiếc khăn tay trắng, đứng cạnh đó và ra hiệu cho người kia.”

“Còn nếu không ai tìm thấy thì sao?”

Cavor liếc nhìn lên mặt trời. “Chúng ta tiếp tục tìm kiếm cho đến khi màn đêm và cái lạnh ập đến nuốt chửng.”

“Giả sử lũ Selenite đã tìm thấy cỗ cầu và giấu nó đi thì sao?”

Anh nhún vai.

“Hoặc nếu chẳng mấy chốc chúng lại truy lùng chúng ta thì sao?”

Anh không đáp.

“Anh nên cầm theo một cây gậy thì hơn,” tôi nói.

Anh lắc đầu, đăm đăm nhìn ra khoảng không hoang vắng cách xa tôi.

Nhưng anh không cất bước ngay. Anh quay lại nhìn tôi đầy e thẹn, ngập ngừng. “Au revoir,” anh nói.

Tôi cảm thấy một nhói buồn kỳ lạ. Một cảm giác về việc chúng ta đã làm tổn thương nhau ra sao, và đặc biệt là tôi đã làm tổn thương anh ấy đến mức nào, ùa về trong tôi. “Khỉ thật,” tôi nghĩ, “đáng lẽ chúng ta đã có thể làm tốt hơn thế!” Tôi suýt thì ngỏ lời muốn bắt tay anh—bởi vì lúc đó, chẳng hiểu sao tôi lại có cảm giác như vậy—thì anh khép chân lại và tung người lao đi về hướng bắc cách xa tôi. Anh có vẻ lướt đi trong không trung như một chiếc lá khô, rơi nhẹ nhàng rồi lại tung người nhảy tiếp. Tôi đứng thẫn thờ nhìn theo anh trong giây lát, rồi miễn cưỡng quay mặt về hướng tây, xốc lại tinh thần, mang theo cảm giác của một kẻ lao mình xuống làn nước băng giá, chọn một điểm lấy đà và lao mình về phía trước để khám phá nửa thế giới mặt trăng thuộc về riêng tôi. Tôi đáp xuống giữa những hòn đá có phần vụng về, đứng dậy rồi nhìn quanh, trèo lên một phiến đá và lại tung người nhảy tiếp...

Khi tôi ngoảnh lại tìm Cavor lát sau đó, anh đã khuất tầm mắt, nhưng chiếc khăn tay vẫn hiên ngang phấp phới trên mỏm đất cao, trắng muốt giữa chói chang ánh mặt trời.

Tôi tự nhủ dù có chuyện gì xảy ra đi nữa cũng không được để mất dấu chiếc khăn tay ấy.