Cách thủ đô Tbilisi của Cộng hòa Georgia hơn trăm cây số, trên cao nguyên ở độ cao hai nghìn mét, thị trấn Gori bình dị đang khiêm tốn nép mình. Những người dân cần cù đã xây dựng thị trấn này từ thế kỷ thứ năm, họ có lẽ không bao giờ mơ tới chuyện một nghìn năm trăm năm sau, sẽ có vô số du khách phương xa mang theo tấm lòng thành kính tìm đến nơi đây, chỉ vì nơi này là quê hương của Stalin, chỉ vì nơi này còn lưu giữ một căn phòng nhỏ mà Stalin từng ở.
Khi tôi lật giở "Sổ lưu bút của khách tham quan", nhìn những "lời đề tựa" bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau của nhiều dân tộc đại diện cho năm châu lục Âu, Á, Phi, Mỹ, Úc, dòng suy tưởng của tôi bỗng chốc nhảy từ hiện tại về một nghìn năm trăm năm trước, lúc lại bay lượn vòng quanh trái đất. Tôi không biết tại sao mình lại bất chợt nhớ đến những người bạn, người thân ở cách xa vạn dặm.
Nhưng hãy để chúng ta trở về với cảnh vật trước mắt. Chúng ta đang đứng trước một căn nhà rách nát chỉ có hai gian phòng, một hàng hơn ba mươi người lính, không cần nói cũng biết họ cũng đến để chiêm bái, lúc này đang nghiêm trang chỉnh đốn đội ngũ mà đi. Bốn năm đứa trẻ chen lấn tiến lên phía trước, đôi mắt tò mò mở to, nhìn chúng tôi từ trên xuống dưới. Chúng tôi bước lên bậc thang, dừng lại ở nơi trông giống như hành lang. Trước mắt là hai gian phòng, kích thước bằng nhau, đều chỉ có một cánh cửa mở ra phía hành lang. Trong một căn phòng, cạnh cửa sổ có một chiếc giường nhỏ, trên giường trải tấm nệm cũ kỹ. Cách giường khoảng một thước, có một cái bàn vuông, trên bàn có đèn dầu hỏa, có lẽ còn có một hai chiếc cốc. Cái bàn này cách tường hai bên cũng chỉ khoảng một thước. Trên bức tường hướng ra ngoài có lắp tủ tường, cửa tủ là ván gỗ, đều đang đóng kín. Ở góc tường đặt một cái ấm pha trà — có lẽ là trên kệ, hoặc có thể trên cái tủ nhỏ, điều này tôi không nhớ rõ lắm. Tuy nhiên, tôi lại nhớ rất rõ, ở góc tường đối diện, gần phía đầu giường, lại có một cái rương gỗ. Gần rương gỗ có một chiếc ghế đẩu vuông thấp nhỏ. Gần bên bàn có một chiếc ghế dựa. Đây là tất cả đồ đạc bày biện trong phòng.
Tôi lặng lẽ nhìn tất cả những món đồ đạc giản dị trong căn phòng nhỏ này. Bỗng nhiên tôi lại nghĩ đến một trăm năm sau, một nghìn năm sau, lại nghĩ đến năm châu bốn bể, biết bao quốc gia, biết bao dân tộc trên thế giới; tôi dường như nghe thấy những món đồ đạc mộc mạc ấy đang dùng giọng điệu dịu dàng nói rằng: chúng được đích thân nữ chủ nhân lớn tuổi vào năm 1935 chỉ dẫn sắp xếp lại y nguyên trạng căn phòng này của những năm tám mươi (thế kỷ 19), trong số chúng có vài món không còn là nguyên vật mà là được làm giả đặc biệt. Nhưng — "Chúng tôi đích thị là những người bạn cũ của năm nào đấy!" Chiếc khung giường, cái bàn vuông, chiếc tủ nhỏ, còn cả tấm nệm trên giường nữa, đều đắc ý tuyên bố như thế.
Stalin sinh ra trong căn phòng nhỏ này vào năm 1879, cho đến năm 1883, ông đều sống tại đây.
Thời đó, căn phòng có kích thước bằng nhau nằm sát căn phòng nhỏ này là nơi ở của chủ nhà, chủ nhà tên là Kelenbijasvili. Sau này, căn phòng mà Stalin và mẹ từng ở lại được con gái của chủ nhà vào ở, có sửa sang cải tạo một chút. Năm 1935, khi Beria khởi xướng việc bảo tồn ngôi nhà kỷ niệm này, đã khôi phục lại nguyên trạng thời bấy giờ. Năm 1937, lại xây thêm một mái che bên ngoài căn nhà nhỏ này, dùng làm lớp bảo vệ cho căn nhà, mái che này rất đẹp, những cây cột cao lớn đều được làm bằng đá cẩm thạch đặc sản của Georgia.
Nằm cùng một chỗ với ngôi nhà kỷ niệm là Bảo tàng Stalin. Nói chính xác hơn, nên thêm một câu chú thích, đây là bảo tàng thời thiếu niên của Stalin, các tư liệu trưng bày chỉ giới hạn trong những năm tháng Stalin ở Georgia. Năm 1850, cha của Stalin (thợ đóng giày xuất thân nông dân) bắt đầu đến Gori định cư và kết hôn. Stalin có hai người anh đều mất sớm. Stalin là con thứ ba. Thời thơ ấu, Stalin học tại trường dòng, vì giọng hát tốt nên đã tham gia dàn đồng ca. Ảnh chụp tốt nghiệp trung học, bằng tốt nghiệp đều được trưng bày; trong kỳ thi tốt nghiệp các môn đều đạt loại ưu (năm điểm), chỉ có môn Toán và tiếng Hy Lạp là bốn điểm. Khi học trung học, Stalin từng viết thơ, đăng trên báo địa phương, nhan đề là "Tuổi trẻ" và "Trăng", dùng bút danh là "Soselo".
Khi học trung học, ông đã tổ chức nhóm Marx-Lenin bí mật, làm công tác vận động trong công nhân đường sắt. Sau đó gia nhập tổ chức cách mạng ở Ngoại Kavkaz, xuất bản tờ "Tia lửa" (Iskra) phiên bản Ngoại Kavkaz. Bị bắt ở Batumi, nhà tù mà ông từng ở năm đó nay có trưng bày mô hình.
Bị đày đi Siberia, chẳng bao lâu sau đã trốn về Kavkaz, tổ chức nhà in bí mật ở Tbilisi. Trong bảo tàng có mô hình của nhà in bí mật dưới lòng đất này, nhưng ở thành phố Tbilisi, nhà in dưới lòng đất này cũng đã được khôi phục và trở thành một trong những di tích lịch sử cách mạng.
Tư liệu trưng bày tại Bảo tàng Stalin ở thị trấn Gori dừng lại ở đây.
Thời cổ đại, thị trấn Gori là một pháo đài quân sự để phòng thủ sự xâm lược của người Ba Tư. Trên ngọn núi ngoài thị trấn vẫn còn di tích lô cốt, những thứ này đều được xây dựng từ thế kỷ thứ bảy. Chúng tôi đã từng đến dưới những lô cốt này để dạo quanh chiêm ngưỡng. Nhìn từ xa, đã không còn giống lô cốt nữa, mà giống như những đống mộ đổ nát, nhưng nghe nói, vẫn còn cửa để đi vào, hơn nữa tầng dưới (chôn dưới đất) rất lớn, có thể chứa được nhiều người, ngựa và lương thực.
Bổ sung ngày 31 tháng 3 năm 1947.
