Khi đất trời đau ốm, xám ngắt mây mù,
Và rừng rậm mục ruỗng vì mưa lũ,
Người Chết cưỡi ngựa qua ngày thu
Để thăm lại người yêu cũ.
Cổ thi.
Tận những năm bảy mươi của thế kỷ trước, trước khi người ta xây dựng bất kỳ Văn phòng Công nào ở Simla, và con đường lớn quanh ngọn Jakko hãy còn nằm trong một xó xỉnh nào đó tại các căn lều của Bộ Công chính, cha mẹ cô Gaurey đã gả cô cho Đại tá Schriederling. Hẳn ông ta hơn cô không quá ba mươi lăm tuổi; và vì ông sống bằng mức lương hai trăm rupi một tháng lại có sẵn tiền riêng, nên có thể coi là khá giả. Ông thuộc dòng dõi danh gia vọng tộc, và khi trời lạnh thường hay mắc các bệnh về phổi. Vào mùa hè, ông luôn đứng bên bờ vực bị đột quỵ do nắng nóng; nhưng chưa bao giờ nó cướp đi tính mạng ông.
Xin hãy hiểu cho, tôi không trách cứ gì Schriederling. Ông là một người chồng tốt theo cách hiểu của riêng mình, và tính khí ông chỉ trở nên tồi tệ những lúc được chăm sóc bệnh tình. Tức là khoảng mười bảy ngày trong mỗi tháng. Ông hầu như rất hào phóng với vợ trong chuyện tiền bạc, và đối với ông, đó đã là một sự nhượng bộ lớn. Thế nhưng bà Schriederling vẫn không được hạnh phúc. Người ta gả cô đi khi tuổi chưa tròn đôi mươi và khi cô đã dâng hiến trọn vẹn trái tim bé nhỏ tội nghiệp của mình cho một người đàn ông khác. Tôi đã quên mất tên hắn, nhưng chúng ta cứ gọi hắn là Người đàn ông kia. Hắn chẳng có tiền tài cũng chẳng có tương lai. Hắn thậm chí còn không ưa nhìn; và tôi nghĩ hắn làm trong ngành Quân nhu hoặc Vận tải. Song, bất chấp tất cả những điều ấy, cô yêu hắn đến cuồng si; và giữa hai người đã có một thứ lời hứa hẹn ước trước khi Schriederling xuất hiện và ngỏ ý với bà Gaurey rằng ông muốn cưới con gái bà. Thế là lời hứa hẹn kia bị dập tắt — bị cuốn trôi bởi những giọt nước mắt của bà Gaurey, bởi người đàn bà ấy vẫn thường cai quản gia đình bằng cách khóc lóc trước sự bất tuân lệnh và thái độ thiếu kính trọng mà bà phải nhận trong tuổi xế chiều. Đứa con gái không hề giống tính mẹ. Nó chẳng bao giờ khóc. Ngay cả trong ngày cưới cũng vậy.
Người đàn ông kia lẳng lặng chịu đựng nỗi mất mát, và xin chuyển đến một đồn điền khỉ ho cò gáy nào tồi tệ nhất mà hắn có thể tìm thấy. Có lẽ khí hậu đã an ủi hắn. Hắn mắc bệnh sốt rét cơn, và điều đó có lẽ đã khiến hắn xao lãng khỏi nỗi đau khổ kia. Thể trạng tim mạch của hắn cũng yếu kém. Đủ mọi bề. Một trong các van tim đã bị tổn thương, và những cơn sốt càng làm tình trạng ấy tồi tệ hơn. Chuyện này đã lộ rõ về sau.
Rồi nhiều tháng năm trôi qua, bà Schriederling bắt đầu đổ bệnh. Cô không hề héo mòn tàn tạ như những nhân vật trong tiểu thuyết, mà có vẻ như vơ lấy đủ mọi loại bệnh vặt hoành hành ở một trạm gác, từ cơn sốt thông thường cho đến đủ thứ khác. Vào lúc xuân sắc nhất, cô cũng chỉ nhan sắc ở mức bình thường; và bệnh tật đã biến cô thành một kẻ xấu xí. Chính Schriederling đã nói thế. Ông ta luôn tự hào vì là kẻ ăn ngay nói thẳng.
Khi cô không còn xinh đẹp nữa, ông ta mặc kệ cô tự sinh tự diệt, rồi quay trở lại với cuộc sống độc thân phóng túng của mình. Cô thường thẫn thờ cưỡi ngựa lên xuống con đường Mall ở Simla với một chiếc mũ Terai xám đội sụp tận sau gáy, trên một chiếc yên ngựa tệ hại đến khủng khiếp. Sự hào phóng của Schriederling chỉ dừng lại ở con ngựa. Ông ta bảo rằng yên nào mà chẳng dùng được cho một mụ vợ nhút nhát như bà Schriederling. Chẳng ai buồn mời cô khiêu vũ, bởi cô khiêu vũ không giỏi; và cô lại quá tẻ nhạt, vô vị đến mức chiếc hộp đựng thiếp mời của cô hiếm khi có bóng dáng tấm thiếp nào. Schriederling từng nói rằng nếu biết trước sau khi kết hôn cô biến thành một con bù nhìn rơm như thế, ông ta đã chẳng cưới làm gì. Schriederling lúc nào cũng tự hào vì mình là kẻ ăn ngay nói thẳng mà!
Ông ta bỏ mặc cô ở Simla vào một tháng Tám để về trị sở của trung đoàn. Khi ấy, cô có phần tươi tỉnh lại đôi chút, nhưng nhan sắc thì chẳng bao giờ hồi phục. Tôi hay tin ở Câu lạc bộ rằng Người đàn ông kia đang trên đường lên đây trong tình trạng ốm nặng — rất nặng — với một tia hy vọng mong manh về khả năng hồi phục. Những cơn sốt và van tim đã gần như cướp đi sinh mạng hắn. Cô ấy cũng biết điều đó, và cô ấy còn biết — điều mà tôi chẳng mảy may quan tâm — khi nào hắn sẽ lên tới nơi. Tôi đoán chắc hắn đã viết thư báo cho cô. Họ đã không hề gặp nhau kể từ một tháng trước lễ cưới. Và phần khó chịu nhất của câu chuyện xin được bắt đầu từ đây.
Một cuộc hẹn muộn đã giữ chân tôi ở Khách sạn Dovedell cho đến tận chập tối hôm ấy. Bà Schriederling đã lang thang ngược xuôi trên đường Mall suốt cả buổi chiều dưới cơn mưa dầm dề. Khi tôi đang đi lên đoạn đường xe lửa, một chiếc xe tonga vượt qua tôi, và con ngựa của tôi, vốn đã mệt mỏi vì đứng chờ quá lâu, bèn cất vó phi nước đại. Ngay sát lối rẽ xuống Văn phòng xe tonga, bà Schriederling, ướt sũng từ đầu đến chân, đang đứng ngóng xe. Tôi đánh xe hướng lên dốc, vì chiếc xe tonga chẳng dính dáng gì đến tôi; và đúng lúc ấy cô ấy bắt đầu thét lên. Tôi lập tức quay lại và nhìn thấy, dưới ánh đèn của Văn phòng xe tonga, bà Schriederling đang quỳ sụp xuống mặt đường lầy lội ngay cạnh hàng ghế sau của chiếc xe tonga vừa mới tới, hét lên những tiếng ghê rợn. Rồi cô ngã úp mặt xuống bùn đất khi tôi vừa tiến lại gần.
Ngồi ở hàng ghế sau, dáng ngồi rất vuông vức và vững chãi, một tay bám lấy cột mái hiên trong khi nước mưa từ vành mũ và bộ ria mép xối xả tuôn xuống, chính là Người đàn ông kia — đã chết. Cú xóc nảy suốt sáu mươi dặm đường đèo dốc có lẽ đã quá sức chịu đựng đối với quả tim bệnh tật của hắn. Người đánh xe tonga thưa rằng: — “Đại gia đã qua đời từ trạm dừng cách Solon hai chặng. Thế nên, tôi đẩ trói ngài lại bằng dây thừng, kẻo ngài ngã nhào dọc đường, cứ thế mà về tới Simla. Ngài có ban thưởng tiền công cho tôi không? Ngài ấy,” hắn chỉ tay về phía Người đàn ông kia, “lẽ ra phải trả một rupi.”
Người đàn ông kia ngồi đó với nụ cười nhếch mép trên môi, tựa hồ như đang tận hưởng trò đùa oái oăm về sự trở về của chính mình; và bà Schriederling, nằm sõng soài trong vũng bùn, bắt đầu rên rỉ. Xung quanh văn phòng chẳng có ai ngoài bốn chúng tôi giữa bầu trời mưa tầm tã. Việc cấp bách trước mắt là đưa bà Schriederling về nhà, và việc thứ hai là ngăn không để tên tuổi cô dính líu vào rắc rối này. Người đánh xe tonga nhận được năm rupi để đi tìm một cỗ xe kéo ở khu chợ cho bà Schriederling. Hắn có nhiệm vụ trình báo với tay thư ký văn phòng về Người đàn ông kia sau, và viên thư ký sẽ tự tùng tùy tiện liệu bề sắp xếp.
Bà Schriederling được bế vào nhà kho để tránh mưa, và suốt ba phần tư tiếng đồng hồ, hai chúng tôi mòn mỏi chờ đợi chiếc xe kéo. Người đàn ông kia vẫn được để nguyên y vị trí như lúc vừa tới. Bà Schriederling làm đủ mọi thứ trừ việc khóc, thứ lẽ ra có thể giúp cô nguôi ngoai phần nào. Cô cố gắng la hét ngay khi định thần lại, rồi bắt đầu cầu nguyện cho linh hồn Người đàn ông kia. Giá mà cô ấy trong sạch như ban ngày, hẳn cô đã cầu nguyện cho cả linh hồn chính mình nữa. Tôi đứng đợi để nghe cô làm điều đó, nhưng cô không hề làm thế. Sau đó, tôi cố gắng phủi bớt bùn đất bám trên bộ đồ cưỡi ngựa của cô. Cuối cùng, chiếc xe kéo cũng tới, và tôi đưa cô rời đi — có phần dùng đến vũ lực. Đó là một khoảng thời gian khủng khiếp từ đầu chí cuối; nhưng kinh hoàng nhất là lúc chiếc xe kéo phải luồn lách qua khe hẹp giữa bức tường và chiếc xe tonga, dưới ánh đèn chập chờn, cô mục kích bàn tay gầy gò, vàng vọt ấy đang bấu chặt lấy cột mái hiên xe.
Cô được đưa về nhà đúng vào lúc mọi người đang đổ xô đi dự buổi khiêu vũ tại Dinh Toàn quyền — hồi đó gọi là “Peterhoff” — và viên bác sĩ kết luận rằng cô đã ngã ngựa, rằng tôi là người đã đỡ cô dậy ở phía sau ngọn Jakko, và thực sự rất đáng khen ngợi vì sự nhanh trí trong việc kịp thời gọi y tế cứu giúp. Cô không hề chết — những kẻ thuộc hạng người như Schriederling thường cưới những người đàn bà không dễ gì chết được. Họ cứ thế sống và trở nên già nua xấu xí.
Cô chưa từng hé răng kể về cuộc gặp gỡ duy nhất kể từ sau ngày cưới với Người đàn ông kia; và khi những trận ho hắng cùng cơn lạnh buốt do dầm mưa tối hôm ấy qua đi cho phép cô ra ngoài trời, cô chưa từng dùng bất kỳ lời lẽ hay cử chỉ nào để ám chỉ việc đã chạm trán tôi cạnh Văn phòng xe tonga. Có lẽ cô chưa từng hay biết.
Cô vẫn thường thẫn thờ cưỡi ngựa lên xuống con đường Mall trên chiếc yên ngựa tệ hại đến tội nghiệp ấy, với vẻ mặt như thể đang ngóng chờ gặp một ai đó ở góc phố sau mỗi khúc cua. Hai năm sau, cô về nước, và qua đời — tôi nghĩ là ở Bournemouth.
Schriederling, mỗi khi ngà ngà say trong bữa ăn của trung đoàn, thường hay nhắc về “người vợ thân yêu tội nghiệp của tôi.” Schriederling lúc nào cũng đặt nặng việc mình là kẻ ăn ngay nói thẳng mà!