Những Câu Chuyện Miền Đồi Núi

Lượt đọc: 440 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Wressley Thuộc Bộ Ngoại Giao.

❊ ❊ ❊

Ta khép lại và ra đòn vì tình yêu của ta,

Giờ đây kẻ đã bội bạc với ta,

Và ta đã hạ gục Kẻ cướp vùng Tarrant Moss,

Và trả lại tự do cho Dumeny.

Và họ mãi ca tụng cùng ban thưởng vàng châu,

Còn ta mãi than khóc cho phần mất mát,

Bởi ta vung kiếm vì tình yêu bội bạc,

Chứ nào vì những kẻ ở vùng Moss.

Tarrant Moss.

Một trong những lời nguyền cay đắng của đời sống chúng ta ở chốn này chính là sự thiếu vắng bầu không khí theo đúng nghĩa của người họa sĩ. Chẳng có lấy một sắc độ trung gian nào đáng kể. Con người ta hiện lên trần trụi và thô ráp, chẳng có gì làm dịu bớt đi, cũng chẳng có gì để cân đo đong đếm. Họ làm việc của mình, rồi đâm ra tưởng rằng chẳng có gì ngoài công việc ấy, chẳng có gì sánh được với công việc ấy, và rằng họ chính là những chiếc trục xoay thực sự để guồng máy hành chính vận hành. Dưới đây là một ví dụ về tâm lý đó. Một viên thư ký dòng dõi lai đang kẻ các biểu mẫu tại một Văn phòng Chi trả. Anh ta bảo tôi rằng: “Anh có biết điều gì sẽ xảy ra nếu tôi thêm vào hoặc bớt đi một dòng duy nhất trên tờ giấy này không?” Rồi, vớiệu điệu bộ của một kẻ âm mưu: “Nó sẽ làm rối loạn toàn bộ các khoản chi của Ngân khố trên khắp Vòng tròn Chủ tịch xứ! Anh nghĩ sao về điều đó?”

Nếu con người ta không mắc phải ảo tưởng về tầm quan trọng quá mức của những công việc cỏ con do chính họ đảm nhận, thì tôi đoán rằng họ đã ngồi xuống và tự vẫn từ lâu. Nhưng sự yếu đuối ấy thật đáng chán ngấy, nhất là khi kẻ lắng nghe biết rõ rằng chính bản thân hắn cũng phạm phải đúng cái tội y hệt.

Ngay cả Ban Thư ký cũng tin rằng họ đang làm điều hữu ích khi yêu cầu một Quan chức Hành chính đang ngập đầu trong công việc phải đi kiểm kê loài mọt ăn lúa mì trên một vùng đất rộng tới năm nghìn dặm vuông.

Từng có một người làm việc tại Bộ Ngoại giao—một người đã gắn bó với bộ phận này đến tuổi trung niên, và theo lời đồn đại của những kẻ bề dưới hay cợt nhả, có thể đọc làu làu cuốn “Các hiệp ước và Sūnund” của Aitchison ngược xuôi ngay cả trong giấc ngủ. Những gì ông ta làm với kho kiến thức tích lũy ấy thì chỉ có Thư ký mới rõ; và dĩ nhiên, ông ta chẳng dại gì mà loan báo tin tức ấy cho thiên hạ. Người này tên là Wressley, và vào thời đó, câu cửa miệng châm ngôn là: “Wressley rành về các Thổ vương quốc Trung Ấn hơn bất kỳ ai còn sống.” Nếu bạn không nói thế, bạn sẽ bị coi là kẻ có tầm hiểu biết kém cỏi.

Ngày nay, kẻ nào tuyên bố rằng mình nắm rõ mớ bòng bong của những cuộc xung đột giữa các bộ tộc bên kia Biên giới mới là kẻ hữu dụng hơn; nhưng vào thời của Wressley, người ta dành rất nhiều sự chú ý cho các Thổ vương quốc Trung Ấn. Người ta gọi chúng là những “tâm điểm”, những “nhân tố”, và đủ mọi mỹ từ đao to búa lớn khác.

Và chính tại đây, lời nguyền của đời sống Anh-Ấn đã giáng xuống nặng nề. Khi Wressley cất tiếng cất lời về việc kế vị chiếc ngai vàng nọ kia, Bộ Ngoại giao liền lặng thinh, và các Trưởng phòng thì lặp lại hai hay ba từ cuối trong câu nói của Wressley, rồi đính kèm hai chữ “phải, phải”, dắt mũi nhau tin rằng họ đang “phò tá Đế quốc đối phó với những biến cố chính trị nghiêm trọng.” Trong hầu hết các dự án lớn lao, luôn có một hoặc hai kẻ làm việc trong khi số còn lại ngồi chầu rìa và bàn tán cho đến khi những chiếc huy chương chín muồi bắt đầu rơi xuống.

Wressley chính là thành viên cày cuốc thực thụ của cái hãng Bộ Ngoại giao ấy, và để thúc đẩy anh ta làm việc mỗi khi có dấu hiệu chùng xuống, những kẻ bề trên đã xốc tinh thần anh ta lên bằng cách ca tụng anh ta là một chàng trai tuyệt vời nhường nào. Anh ta chẳng cần phải dỗ dành, bởi bản tính vốn kiên cường, thế nhưng những lời khen ngợi nhận được lại càng củng cố thêm niềm tin rằng chẳng có ai trên cõi đời này tuyệt đối và khẩn thiết cần thiết cho sự vững bền của Ấn Độ hơn Wressley thuộc Bộ Ngoại giao. Có thể vẫn còn những người tài giỏi khác, nhưng người đàn ông được mọi người biết đến, kính trọng và tin tưởng hơn cả chính là Wressley thuộc Bộ Ngoại giao. Thời đó chúng ta có một vị Phó vương biết rõ chính xác khi nào nên “vuốt ve” một đại thần ương ngạnh và khi nào nên khích lệ một kẻ tiểu tiểu đang bị trầy cổ áo, nhờ thế mà giữ cho toàn bộ đội ngũ của mình đều tay. Ông đã truyền cho Wressley ấn tượng mà tôi vừa kể trên; và ngay cả những gã gan góc nhất đôi khi cũng dễ bị làm cho mất đi lý trí trước lời khen của một vị Phó vương. Từng có một trường hợp như thế—nhưng đó là một câu chuyện khác.

Cả xứ Ấn Độ đều biết tên tuổi và chức vụ của Wressley—nó được ghi trong Danh bạ của Thacker và Spink—nhưng rốt cuộc ông ta là ai, hay ông ta đã làm những gì, hay những công trạng đặc biệt của ông ta gồm những gì, thì không đến năm mươi người biết hay quan tâm. Công việc ngốn sạch mọi thời gian của ông, và ông chẳng tìm đâu ra chút thì giờ thảnh thơi để giao du ngoài việc kết thân với những vị thủ lĩnh Rajput đã khuất cùng những vết nhơ Ahir trên gia huy của họ. Wressley hẳn đã trở thành một Viên chức Lưu trữ Hoàng gia vô cùng xuất sắc nếu như ông không phải là một Thường dân Bengal.

Vào một ngày nọ, giữa khoảng thời gian nghỉ giữa các giờ làm việc, một rắc rối lớn đã giáng xuống đầu Wressley—vây lấy ông, đánh gục ông, và khiến ông thở hổn hển cứ như một chú học sinh tiểu học. Bất chấp lẽ phải, bất chấp sự thận trọng, và chỉ trong chớp mắt, ông đã sa vào lưới tình với một cô nàng tóc vàng phù phiếm, kẻ hay phóng bạt mạng dọc theo con đường Simla Mall trên một con ngựa lai cao và thô kệch, với chiếc mũ lưỡi trai bằng nhung xanh trùm sụp xuống tận mắt. Tên cô ta là Venner—Tillie Venner—và cô ta vô cùng đáng yêu. Cô đã cướp mất trái tim Wressley chỉ bằng một cú phi nước đại, và Wressley nhận ra rằng đàn ông không nên sống cô độc; dẫu cho có trong tay một nửa số Hồ sơ của Bộ Ngoại giao nằm trong tủ của mình đi chăng nữa.

Thế là Simla được một trận cười chê, bởi một khi Wressley đã yêu thì trông ngớ ngẩn một cách kỳ lạ. Ông đã cố gắng hết sức để khiến cô gái cảm thấy hứng thú với bản thân mình—nói cách khác, chính là công việc của ông—còn cô, theo đúng bản tính của phụ nữ, lại cố hết sức để tỏ ra quan tâm đến thứ mà sau lưng ông, cô gọi là “Mấy cái Wajah của ông Wressley”; bởi cô nói ngọng rất ư dễ thương. Cô chẳng hiểu mảy may một chút gì về chúng cả, thế nhưng cô vẫn cứ diễn như thể mình hiểu rành rọt lắm. Đàn ông không ít lần vướng vào lưới hôn nhân cũng vì cớ lầm tưởng kiểu ấy đấy.

Tuy nhiên, Thượng đế vẫn phù hộ cho Wressley. Ông vô cùng ấn tượng trước sự thông minh của cô Venner. Hẳn ông còn ấn tượng hơn nữa nếu được nghe những lời kể riêng tư và mật thiết của cô về các chuyến viếng thăm của ông. Ông ôm ấp những quan niệm kỳ quặc về chuyện tán tỉnh các cô gái. Ông cho rằng những thành quả lao động xuất sắc nhất trong sự nghiệp của một người đàn ông nên được dâng lên cung kính dưới chân họ. Tôi nghĩ Ruskin đâu đó cũng viết đôi điều tương tự thế này; nhưng trong cuộc sống bình thường, dăm ba nụ hôn vẫn tốt hơn và tiết kiệm thời gian hơn nhiều.

Khoảng một tháng sau khi đem lòng yêu cô Venner và kết quả là làm việc tệ hại đi trông thấy, ý tưởng đầu tiên về cuốn “Quy tắc Bản xứ ở Trung Ấn” đã lóe lên trong đầu Wressley và ngập tràn niềm vui sướng. Như những gì ông phác thảo, đó là một công trình vĩ đại—là tác phẩm của cả cuộc đời ông—một khảo cứu thực sự toàn diện về một đề tài vô cùng hấp dẫn—được viết với tất cả vốn kiến thức chuyên sâu và nhọc công tích lũy bấy lâu của Wressley thuộc Bộ Ngoại giao—một món quà xứng đáng dành tặng cho một vị Nữ hoàng.

Ông nói với cô Venner rằng mình sắp xin nghỉ phép, và hy vọng khi trở về, sẽ mang theo một món quà xứng đáng với sự nhận lời của cô. Cô có chịu chờ đợi không? Dĩ nhiên là cô chịu rồi. Wressley lĩnh một nghìn bảy trăm rupiah một tháng. Cô thừa sức chờ đợi một năm vì khoản tiền đó. Mẫu thân cô sẽ giúp cô chờ.

Thế là Wressley xin nghỉ phép một năm cùng tất cả tài liệu có sẵn, nặng khoảng một cỗ xe tải, mà ông có thể vơ vét được, rồi xuôi về Trung Ấn với ý tưởng hừng hực trong đầu. Ông bắt đầu viết cuốn sách của mình ngay trên mảnh đất mà ông đang miêu tả. Quá nhiều thư tín quan liêu đã biến ông thành một kẻ lao động lạnh lùng, và hẳn ông đã lờ mờ đoán ra rằng mình cần đến thứ ánh sáng tinh khôi của sắc thái địa phương trên bảng màu của mình. Đây là một loại sơn vô cùng nguy hiểm cho những kẻ nghiệp dư táy máy.

Chúa tôi, gã đàn ông ấy đã làm việc điên cuồng làm sao! Ông tóm lấy các vị Rajahs của mình, mổ xẻ các vị Rajahs của mình, rồi ngược dòng thời gian truy tìm họ tận vào chốn sương mù của Thời gian và xa hơn thế nữa, cùng với các bà hoàng và đám phi tần của họ. Ông tra cứu niên đại rồi đối chiếu niên đại, lập phả hệ rồi tam trùng phả hệ, so sánh, ghi chú, liên kết, đan cài, xâu chuỗi, phân loại, chọn lọc, suy luận, biên niên rồi phản biên niên suốt mười tiếng đồng hồ mỗi ngày. Và, bởi vì luồng ánh sáng đột ngột và mới mẻ của Tình yêu đang chiếu rọi lên ông, ông đã biến những khúc xương khô khan của lịch sử cùng những hồ sơ nhơ nhớp về các tội ác thành những câu chuyện khiến người ta phải rơi nước mắt hoặc phì cười tùy thích. Trái tim và tâm hồn ông đặt tận ngòi bút, và chúng thấm đẫm vào từng trang viết. Ông được ban cho sự đồng cảm, sự thấu thị, óc hài hước và văn phong suốt hai trăm ba mươi ngày đêm; và cuốn sách của ông thực sự là một Kiệt tác. Ông mang theo bên mình khối kiến thức uyên bác bao la của mình là cái chắc; thế nhưng linh hồn, cái Chạm của con người được đan cài vào đó, chất thơ và sức mạnh của tác phẩm lại vượt lên trên mọi thứ kiến thức chuyên môn. Nhưng tôi ngờ rằng lúc bấy giờ ông có nhận thức được món quà thiên bổng ẩn chứa trong mình hay không, và vì thế có lẽ ông đã đánh mất đi một phần hạnh phúc. Ông đang lao tâm khổ tứ vì Tillie Venner, chứ đâu phải vì chính mình. Con người ta thường làm ra những tác phẩm xuất sắc nhất trong mù quáng, cốt vì lợi ích của một kẻ nào khác.

Hơn thế nữa, dẫu điều này chẳng dính dáng gì đến câu chuyện, ở Ấn Độ nơi ai nấy đều quen biết mặt nhau, bạn có thể chứng kiến cảnh đàn ông bị thúc đẩy bởi những người phụ nữ thao túng họ, buộc họ phải bước ra khỏi hàng ngũ và được cử đi gánh vác những trọng trách đơn độc một mình. Một người tài giỏi một khi đã xuất phát, sẽ tiến thẳng về phía trước; nhưng một kẻ bình thường, ngay khi người phụ nữ không còn hứng thú với thành công của hắn như một sự tôn vinh dành cho uy quyền của nàng, sẽ lũi thủi quay về lữ đoàn và chẳng ai còn nghe nhắc đến hắn nữa.

Wressley mang bản thảo đầu tiên của cuốn sách đến Simla và, trong cơn đỏ mặt lắp bắp, trao nó cho cô Venner. Cô đọc lướt qua một ít. Tôi xin chép lại nguyên văn lời bình của cô:—“Ồ, cuốn sách của anh hả? Toàn nói về mấy cái lão Wajah dở hơi ấy. Em chẳng hiểu gì sất.”

Wressley thuộc Bộ Ngoại giao đã suy sụp, tan nát,—tôi không hề phóng đại đâu—vì một cô nàng tiểu thư phù phiếm ấy. Tất cả những gì ông có thể thốt lên một cách yếu ớt là:—“Nhưng, nhưng đó là tác phẩm vĩ đại nhất của đời tôi! Công sức của cả cuộc đời tôi cơ mà.” Cô Venner nào có hiểu magnum opus nghĩa là gì; nhưng cô biết rõ Đại úy Kerrington đã thắng ba giải đua tại buổi hội chợ thể thao Gymkhana vừa qua. Wressley không nài nỉ cô chờ đợi mình thêm nữa. Ông cũng còn chút sự khôn ngoan tối thiểu ấy.

Kế đến là sự chán chường sau một năm ròng rã căng thẳng, và Wressley quay trở lại Bộ Ngoại giao cùng với những tập “Wajah” của mình, trở thành một kẻ thợ gõ đầu dòng chuyên biên soạn, viết công báo và phúc trình, một kẻ mà dẫu có trả ba trăm rupiah một tháng cũng vẫn bị coi là đắt. Ông đành chấp nhận lời phê bình của cô Venner. Điều đó chứng tỏ rằng nguồn cảm hứng trong cuốn sách hoàn toàn chỉ là nhất thời và chẳng dẫu dính líu gì đến bản thân ông. Mặc dù vậy, ông chẳng có quyền gì mà ném xuống một cái hồ trên núi tận năm thùng các-tông đựng bản thảo xuất sắc nhất về lịch sử Ấn Độ từng được viết ra, thứ mà người ta đã tốn không biết bao nhiêu là tiền vận chuyển từ Bombay lên.

Nhiều năm sau, khi ông bán tháo đồ đạc để về hưu, trong lúc đang lục lọi mấy kệ sách của ông, tôi tình cờ bắt gặp bản sao duy nhất còn sót lại của cuốn “Quy tắc Bản xứ ở Trung Ấn”—căn cước cuốn sách mà cô Venner không tài nào hiểu nổi. Tôi ngồi đọc nó trên những chiếc xe la của ông, đọc cho đến khi ánh chiều tắt hẳn, và ngỏ ý mua lại với bất kỳ giá nào mà ông muốn. Ông nhìn qua vai tôi vài trang rồi lẩm bẩm vẻ chán chường:—“Lạ thật, sao quái nào mình lại có thể viết ra được những câu chữ hay chết người thế này nhỉ?” Rồi ông quay sang tôi:—“Cầm lấy mà giữ lấy đi. Hãy viết một trong những thiên truyện rẻ tiền của anh về nguồn gốc ra đời của nó đi. Có lẽ—có lẽ—toàn bộ cơ sự này được định đoạt cốt chỉ để đạt đến cái kết cục ấy mà thôi.”

Ngẫm lại con người Wressley thuộc Bộ Ngoại giao thuở trước, tôi cho rằng đó là lời nhận xét cay đắng nhất mà tôi từng nghe một người thốt ra về chính tác phẩm của đời mình.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.