Rồi thây chất ngập đầu —
Ba mươi vạn thây phơi —
Lòng chiều lòng ả Kafir,
Bên bờ Oxus sóng trôi.
Atulla Khan cười lạnh:
“Tình yêu luyện kẻ khờ thành Nam nhi.”
Chuyện của Oatta.
Nếu bạn rời xa những buổi tiếp tân chốn Toà thị chính và danh sách khách mời của Phủ Toàn quyền, vượt qua các vũ hội của giới thương gia—tiến xa hơn mọi thứ và mọi người mà bạn từng biết trong cuộc đời nền nếp của mình—rồi sẽ có lúc bạn bước qua ranh giới, nơi giọt máu Trắng cuối cùng cạn kiệt và dòng máu Đen dâng trào trọn vẹn. Thỏa hiệp với một nữ công tước vừa mới phong đôi khi còn dễ hơn là đối phó với những cư dân vùng biên giới mà không phạm phải lề thói của họ hay làm tổn thương lòng tự ái của họ. Màu Trắng và màu Đen pha trộn vô cùng kỳ lạ trong nếp sống của họ. Có lúc, sắc Trắng bùng lên trong những đợt kiêu hãnh dữ dội, trẻ con—đó là Niềm Kiêu Hãnh Chủng Tộc bị bóp méo—và có lúc, sắc Đen chìm vào sự nhục nhã cùng khiêm nhường còn dữ dội hơn thế, mang theo những phong tục nửa ngoại giáo cùng những thôi thúc kỳ lạ, khó tài nào lý giải nổi dẫn đến tội ác. Sẽ có ngày, cộng đồng này—xin hãy hiểu rằng họ còn ở tầng lớp thấp hơn cả tầng lớp sinh ra Derozio, kẻ từng bắt chước phong cách của Byron—sẽ sản sinh ra một nhà văn hay một nhà thơ; và khi ấy, chúng ta mới thấu hiểu cách họ sống cùng những gì họ cảm nhận. Trong lúc này, mọi câu chuyện về họ khó lòng hoàn toàn chính xác về mặt sự thật hay suy luận.
Cô Vezzis từ bên kia vùng biên giới tới để trông nom vài đứa trẻ cho một phu nhân cho đến khi có thể mời được một y tá chính quy sang. Phu nhân nọ chê cô Vezzis là một y tá tồi tệ, ở bẩn và lơ đễnh. Bà chưa từng bận tâm rằng cô Vezzis cũng có cuộc đời riêng phải sống, có những nỗi lo riêng của mình, và rằng những chuyện ấy là những điều quan trọng nhất trên đời đối với cô. Rất ít bà chủ nhà chịu thừa nhận kiểu suy nghĩ ấy. Cô Vezzis đen như chiếc ủng, và theo tiêu chuẩn thẩm mỹ của chúng ta thì xấu xí gớm ghiếc. Cô mặc những bộ váy bằng vải cotton in hoa và đi đôi giày bè ra; và khi mất bình tĩnh với lũ trẻ, cô mắng mỏ chúng bằng thứ ngôn ngữ của vùng biên giới—pha trộn giữa tiếng Anh, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng bản địa. Cô chẳng có gì hấp dẫn; nhưng cô có lòng tự tôn của mình, và cô thích được gọi là “Cô Vezzis”.
Chủ nhật nào cô cũng ăn diện thật lộng lẫy để đi thăm Mầm-ma của mình—cụ sống chủ yếu trên một chiếc ghế mây cũ kỹ, mặc chiếc áo choàng bằng lụa tussur dính mỡ trong một ngôi nhà ngoằn ngoèo như hang thỏ đông nghịt những người mang họ Vezzis, Pereira, Ribiera, Lisboa và Gansalveses, cùng một đám dân lang thang vô định; chưa kể những thứ sót lại từ khu chợ ban ngày, mùi tỏi, hương trầm ẩm mốc, quần áo vứt đầy sàn, váy treo trên dây thay cho vách ngăn, những chiếc vỏ chai cũ, tượng thánh bằng chì, hoa cúc bất tử khô, chó con hoang, tượng Đức Mẹ bằng thạch cao và những chiếc mũ không vành. Cô Vezzis lĩnh lương hai mươi rupee một tháng nhờ làm nghề y tá, và tuần nào cô cũng cãi nhau với Mầm-ma về tỷ lệ tiền lương phải nộp cho quỹ chi tiêu gia đình. Khi cuộc cãi vã chấm dứt, Michele D'Cruze thường lê bước qua bức tường bùn thấp của khu vườn để tán tỉnh cô Vezzis theo lối của vùng biên giới, vốn bị bao quanh bởi rất nhiều nghi thức rườm rà. Michele là một gã trai nghèo nàn, ốm yếu và da rất ngăm đen; nhưng hắn có lòng tự ái. Dù có thế nào hắn cũng không chịu để ai bắt gặp mình đang hút ống huqa; và hắn coi thường người bản địa theo đúng cái cách mà chỉ một kẻ có bảy phần tám dòng máu bản địa trong huyết quản mới có thể làm được. Gia đình Vezzis cũng có lòng tự tôn của họ. Họ tự nhận là hậu duệ của một người thợ đặt đường ray huyền thoại từng làm việc trên cầu Sone hồi ngành đường sắt còn mới mẻ ở Ấn Độ, và họ rất coi trọng gốc gác Anh quốc của mình. Michele là một nhân viên đánh điện tín với mức lương 35 rupee một tháng. Việc hắn làm việc trong bộ máy chính phủ khiến bà Vezzis tỏ ra khoan dung trước những thiếu sót của tổ tiên hắn.
Có một giai thoại đầy tai tiếng—do thợ may Dom Anna mang từ Poonani đến—kể rằng một kẻ theo đạo Do Thái da đen ở Cochin từng kết hôn với dòng họ D'Cruze; trong khi đó, ai cũng ngầm hiểu rằng một người bác của bà D'Cruze vào thời điểm ấy đang làm những công việc tay chân liên quan đến bếp núc cho một câu lạc bộ ở miền Nam Ấn Độ! Ông ta gửi cho bà D'Cruze bảy rupee tám anna mỗi tháng; nhưng dẫu vậy, bà vẫn cảm thấy nỗi ô nhục giáng xuống gia đình là điều vô cùng nhức nhối.
Tuy nhiên, sau vài ngày Chủ nhật lui tới, bà Vezzis cũng thuyết phục được bản thân bỏ qua những tì vết ấy và đồng ý gả con gái cho Michele, với điều kiện Michele phải kiếm được ít nhất năm mươi rupee một tháng để làm vốn khởi đầu cuộc sống hôn nhân. Sự thận trọng kỳ lạ này hẳn là một chút vương vấn từ dòng máu Yorkshire của người thợ đặt đường ray huyền thoại; bởi vì ở bên kia vùng biên giới, người ta tự hào kết hôn khi họ muốn—chứ không phải khi họ có khả năng.
Xét theo triển vọng thăng tiến trong ngành của hắn, cô Vezzis thà bảo Michele đi vác mặt trăng về bỏ túi còn thiết thực hơn. Nhưng Michele đã yêu cô Vezzis sâu sắc, và chính điều đó giúp hắn kiên trì chịu đựng. Hắn cùng cô Vezzis đi lễ vào một ngày Chủ nhật, và sau buổi lễ, khi cùng cô đi bộ về qua lớp bụi nóng hầm hập với bàn tay cô nằm trong tay mình, hắn đã thề trước vài vị Thánh mà tên tuổi chẳng có ý nghĩa gì với bạn rằng sẽ không bao giờ quên cô Vezzis; và cô thề bằng Danh dự cùng các vị Thánh của mình—lời thề nghe khá kỳ lạ: “In nomine Sanctissimae—” (bất kể tên vị Thánh nữ ấy là gì) vân vân, kết thúc bằng một nụ hôn lên trán, một nụ hôn lên má trái và một nụ hôn lên môi—rằng sẽ không bao giờ quên Michele.
Tuần sau, Michele được thuyên chuyển công tác, và cô Vezzis đã rơi những giọt nước mắt lên khung cửa sổ của toa tàu hạng trung khi tàu rời ga.
Nếu bạn nhìn vào bản đồ điện tín của Ấn Độ, bạn sẽ thấy một đường dài chạy dọc bờ biển từ Backergunge đến Madras. Michele được điều đến Tibasu, một văn phòng chi nhánh nhỏ nằm ở khoảng một phần ba đoạn đường này, để chuyển tiếp các bức điện từ Berhampur đi Chicacola, và để nghĩ về cô Vezzis cùng cơ hội kiếm được năm mươi rupee một tháng vào những giờ ngoài công sở. Bầu bạn với hắn chỉ có tiếng ầm ầm của Vịnh Bengal và một tay ký lục người Bengal; chẳng có gì hơn. Hắn gửi những bức thư ngốc nghếch, có vẽ những dấu thánh ẩn bên trong nếp gấp phong bì, cho cô Vezzis.
Khi hắn ở Tibasu được gần ba tuần thì cơ hội của hắn đến.
Đừng bao giờ quên rằng, trừ khi những biểu hiện bề ngoài và hữu hình về Quyền uy của Chúng ta luôn hiện diện trước mặt người bản địa, bằng không hắn cũng ngây thơ như một đứa trẻ trong việc thấu hiểu quyền uy có nghĩa là gì, hay việc bất tuân nó nguy hiểm ra sao. Tibasu là một xó xỉnh quên lãng với vài tín đồ Hồi giáo gốc Orissa ở đó. Những kẻ này, đã lâu không thấy tăm hơi vị Quan huyện đâu, lại tỏ ra khinh thường ngầm vị Thẩm phán phụ người Hindu, bèn bàn tính nổi dậy một cuộc bạo loạn Muhurrum của riêng chúng. Nhưng người Hindu liền kéo ra đánh vỡ đầu chúng; thế rồi, khi nhận ra sự vô pháp luật thật thú vị, cả người Hindu lẫn người Hồi giáo liền hùa nhau gây ra một cuộc hỗn chiến vô định hình chỉ để xem họ có thể đi xa đến đâu. Họ cướp phá cửa hàng của nhau, và nhân cơ hội giải quyết những ân oán cá nhân theo cách thông thường. Đó là một vụ bạo loạn nhỏ nhặt và đáng ghét, chẳng đáng để đưa lên báo chí.
Michele đang làm việc trong văn phòng thì nghe thấy âm thanh mà một đời người chẳng thể nào quên—tiếng “ah-yah” của một đám đông đang giận dữ. [Khi âm thanh ấy hạ xuống khoảng ba tông, và chuyển thành tiếng ừ hừ đục ngầu, kẻ nào nghe thấy tốt nhất nên chuồn lẹ nếu đang ở một mình.] Viên Thanh tra Cảnh sát người bản địa hớt hải chạy vào báo cho Michele biết rằng thị trấn đang nổi loạn và sắp kéo đến đập phá Văn phòng Điện tín. Tay ký lục đội mũ lên đầu và lặng lẽ chuồn qua cửa sổ; trong khi viên Thanh tra Cảnh sát, dù sợ hãi nhưng vẫn tuân theo bản năng chủng tộc lâu đời vốn biết kính nể một giọt máu Trắng dẫu nó đã bị pha loãng đến đâu chăng nữa, liền cất giọng hỏi:—“Quan lớn có lệnh gì ạ?”
Chính sự quyết định của Michele đã biến hắn thành “Quan lớn”. Dù sợ đến mất mật, hắn vẫn cảm thấy rằng trong khoảnh khắc này, hắn—kẻ mang dòng máu Do Thái Cochin và người bác làm bếp trong phả hệ—chính là đại diện duy nhất cho quyền lực nước Anh tại nơi này. Rồi hắn nhớ đến cô Vezzis và năm mươi rupee, và quyết định tự mình đứng ra gánh vác tình hình. Cả Tibasu có bảy cảnh sát người bản địa, và trong tay họ chỉ có bốn khẩu súng hỏa mai nòng trơn cũ kỹ. Tất cả bọn họ đều xám mặt vì sợ, nhưng hãy còn có thể sai khiến được. Michele buông tay chìa khóa máy điện tín xuống, rồi bước ra đầu quân đoàn của mình để đối mặt với đám đông. Khi đoàn người hò hét kéo đến quanh khúc cua của con đường, hắn quỳ xuống nới cò và nổ súng; những kẻ đứng sau hắn cũng bản năng bóp cò theo ngay lúc đó.
Toàn bộ đám đông—lũ hèn nhát xương tủy—hú hét rồi cắm cổ chạy tản mất, để lại một kẻ chết và một kẻ đang hấp hối nằm giữa đường. Michele mồ hôi vã ra như tắm vì sợ hãi, nhưng hắn kìm nén sự yếu đuối của mình lại, đi xuống thị trấn, qua ngôi nhà mà vị Thẩm phán phụ đã rào chắn kín mít. Các con đường trống hoác. Tibasu còn sợ hãi hơn cả Michele, bởi đám đông đã bị chặn đánh vào đúng thời điểm.
Michele quay trở lại Văn phòng Điện tín, gửi điện về Chicacola cầu cứu. Trước khi có hồi âm, hắn tiếp nhận một phái đoàn các bô lão ở Tibasu đến phàn nàn rằng vị Thẩm phán phụ gọi hành động của hắn là “vi hiến”, đồng thời giở giọng hống hách đe dọa hắn. Nhưng trái tim của Michele D'Cruze bỗng trở nên lớn lao và trong sáng trong lồng ngực, vì tình yêu dành cho cô Vezzis, cô gái làm nghề y tá, và bởi vì lần đầu tiên trong đời hắn nếm trải hương vị của Trách nhiệm và Thành công. Hai thứ đó tạo ra một thứ thức uống say lòng người, từng quật ngã nhiều đàn ông hơn cả rượu Whiskey. Michele đanh thép đáp rằng vị Thẩm phán phụ muốn nói gì tùy ý, nhưng cho đến khi Trợ lý Phu nhân điều tra tới nơi, nhân viên điện tín chính là Chính phủ Ấn Độ tại Tibasu này, và các bô lão trong thị trấn sẽ phải chịu trách nhiệm về mọi hành vi bạo loạn tiếp diễn. Nghe vậy, họ liền cúi gằm đầu lẩm bẩm: “Xin ban ơn buông tha!” hoặc những lời có ý nghĩa đại loại như thế, rồi lũ lượt quay về trong nỗi kinh hoàng; kẻ nào kẻ nấy đều trút tội cho nhau là kẻ đã khơi mào bạo loạn.
Rạng sáng hôm đó, sau một đêm tuần tra cùng bảy viên cảnh sát, Michele cầm súng hỏa mai rảo bước dọc con đường để đón vị Trợ lý Phu nhân vừa phóng ngựa đến để dẹp yên Tibasu. Thế nhưng, trước mặt người đàn ông trẻ tuổi người Anh này, Michele lại cảm thấy bản thân đang dần trượt trở lại thành kẻ bản địa, và câu chuyện về vụ bạo loạn Tibasu khép lại bằng một cơn khóc nức nở nghẹn ngào vì áp lực tâm lý—nỗi buồn vì đã tước đoạt mạng sống một con người, niềm hổ thẹn vì không thể giữ mãi cảm giác hân hoan như suốt cả đêm qua, cùng sự tức giận trẻ con vì lưỡi hắn không sao nói hết được những chiến công hiển hách của mình. Đó là giọt máu Trắng trong huyết quản Michele đang lụi tàn dần, dẫu bản thân hắn chẳng hề hay biết.
Nhưng người đàn ông người Anh đã thấu hiểu; và sau khi trừng trị nghiêm khắc đám người Tibasu ấy, đồng thời hội ý với vị Thẩm phán phụ cho đến khi viên quan ưu tú đó tái mặt đi, anh ta đã dành thời gian phác thảo một bức thư chính thức ca ngợi hành động của Michele. Bức thư ấy qua các Kênh Thích Hợp, cuối cùng đã mang lại cho Michele quyết định thuyên chuyển lên vùng cao nguyên một lần nữa, với mức lương hoàng gia là sáu mươi sáu rupee một tháng.
Thế là hắn và cô Vezzis đã cử hành hôn lễ trong sự trang trọng và theo đúng lề thói cổ truyền; và giờ đây, có mấy đứa nhóc nhà D'Cruze đang lê lết nô đùa khắp các hành lang của Văn phòng Điện tín Trung ương.
Nhưng cho dù toàn bộ doanh thu của ngành mà hắn đang phục vụ có được trao làm phần thưởng đi nữa, Michele cũng chẳng đời nào, chẳng bao giờ có thể lặp lại những gì hắn từng làm ở Tibasu vì cô Vezzis, cô gái làm nghề y tá thuở nào.
Điều đó chứng minh rằng, khi một người làm được những công việc vĩ đại vượt xa mức tiền lương của mình, thì trong bảy trên chín trường hợp, đằng sau sự cao cả ấy luôn có bóng hồng của một người phụ nữ.
Hai trường hợp ngoại lệ hẳn là đã bị cảm nắng mà ra nông nỗi ấy.