Thế gian đã tròng trĩch nặng lên vai
Những cụ già tóc bạc phơ đầu hai
Hằng gắng sức vui lòng vua chúa.
Ơn Chúa Trời tuôn trào trên tuổi trẻ,
Sự khôn ngoan đọng ở miệng thơ ngây
Chẳng sợ hãi điều chi trên cõi thế.
Ngụ ngôn về Chajju Bhagat.
Mẹ của Tods vốn là một phụ nữ vô cùng duyên dáng, và ở Simla chẳng ai là không biết Tods. Hầu hết đàn ông nơi đây đều đã từng có lúc cứu chú bé thoát chết trong gang tấc. Thằng bé hoàn toàn vượt ngoài tầm kiểm soát của vú em, hằng ngày liều mạng tìm hiểu xem điều gì sẽ xảy ra nếu ta kéo đuôi một con la pháo binh miền núi. Nó là một tiểu tế thần bất trị, gan lỳ đến cùng cực, mới chừng sáu tuổi đầu, và là đứa trẻ duy nhất từng phá vỡ sự tĩnh lặng tôn nghiêm của Hội đồng Lập pháp tối cao.
Câu chuyện diễn ra thế này: Con cừu non cưng của Tods sổng chuồng, chạy tót lên sườn đồi, rời khỏi con đường Boileaugunge, Tods liền đuổi theo sau, cho đến khi xông thẳng vào bãi cỏ của Dinh Toàn quyền lúc bấy giờ còn trực thuộc “Peterhoff.” Lúc đó Hội đồng đang họp, và các khung cửa sổ đều mở vì trời oi bức. Người lính kỵ binh Red Lancer ở hiên nhà bảo Tods hãy đi chỗ khác; nhưng Tods vốn quen biết vị lính kỵ binh ấy cùng hầu hết các thành viên Hội đồng từ trước. Hơn nữa, nó đang nắm chặt chiếc vòng cổ của con cừu và bị kéo lê đi khắp các luống hoa. “Hãy chuyển lời thăm của cháu tới ông Nghị viên cao lớn, và nhờ ông ấy giúp cháu đưa Moti về nhé!” Tods thở hổn hển nói. Hội đồng nghe thấy tiếng động lọt qua những ô cửa sổ mở; và chẳng bao lâu sau, người ta chứng kiến một cảnh tượng kỳ cục: một Ủy viên Tư pháp và một Phó Thống đốc, dưới sự bảo trợ trực tiếp của một Tổng Tư lệnh và một Toàn quyền, đang phụ giúp một cậu bé nhỏ xíu, lem luém trong bộ đồ thủy thủ cùng mái tóc nâu bù xù, để khuất phục một con cừu non ương ngạnh và hiếu động. Họ đã chặn nó lại trên lối đi dẫn xuống khu Mall, và Todsải bước ra về trong vinh quang, khoe với mẹ rằng TẤT CẢ các ông Nghị viên đều đã giúp nó bắt con Moti. Nghe vậy, mẹ Tods liền cho nó một bạt tai vì tội dám xen vào công việc điều hành Đế quốc; nhưng hôm sau, Tods tình cờ gặp vị Ủy viên Tư pháp và nhỏ to tâm sự rằng nếu ông có lúc nào muốn bắt dê, thì cậu — tức Tods — sẽ hết lòng giúp đỡ mọi cách có thể. “Cảm ơn cháu, Tods,” vị Ủy viên Tư pháp đáp.
Tods là thần tượng của chừng tám mươi phu khiêng kiệu và ngần ấy phu dắt ngựa. Nó chào tất cả bọn họ là “Này người anh em.” Trong đầu thằng bé chưa từng xuất hiện ý nghĩ rằng có một con người sống trên đời dám trái lệnh của mình; và nó chính là tấm đệm giảm xóc giữa đám gia nhân với cơn thịnh nộ của mẹ nó. Mọi guồng quay trong cái gia đình ấy đều xoay quanh Tods, đứa trẻ được tất cả mọi người, từ người giặt là đến kẻ dắt chó, cưng chiều hết mực. Ngay cả Futteh Khan, tên khất thực xảo trá người Mussoorie, cũng phải dè chừng không dám chọc giận Tods vì sợ đồng bọn coi thường.
Thế nên Tods được kính trọng khắp vùng từ Boileaugunge đến Chota Simla, và cai trị cõi riêng của mình một cách công minh theo nhận thức non nớt của nó. Dĩ nhiên, nó nói thông thạo tiếng Urdu, nhưng cũng đã nắm vững nhiều thứ tiếng lóng kỳ quặc kiểu như tiếng “chotee bolee” của phụ nữ, đồng thời trò chuyện rất ra điều ông cụ non với cả chủ tiệm lẫn phu khuêng vác trên đồi. Nó sớm khôn trước tuổi, và việc tiếp xúc với người bản xứ đã dạy cho nó một số sự thật cay đắng của cuộc đời: sự ti tiện và nỗi cơ cực của nó. Thường thì bên ly sữa và miếng bánh mี่, nó hay đưa ra những châm ngôn trang trọng, nghiêm túc, được dịch từ tiếng địa phương sang tiếng Anh, khiến mẹ nó phải giật mình thon thót và thề rằng mùa hè tới, Tods NHẤT ĐỊNH phải được gửi về chính quốc.
Đúng vào lúc Tods đang ở đỉnh cao quyền lực, Hội đồng Lập pháp Tối cao đang soạn thảo một Dự luật dành cho các Vùng đất dưới chân núi, một bản tu đạo luật thời bấy giờ, quy mô nhỏ hơn Luật Đất đai Punjab nhưng dẫu sao vẫn ảnh hưởng đến vài trăm ngàn con người. Vị Ủy viên Tư pháp đã xây dựng, vun đắp, thêu dệt và sửa đổi dự luật ấy cho đến khi nó trông thật hoàn mỹ trên giấy tờ. Sau đó, Hội đồng bắt đầu giải quyết cái gọi là “những chi tiết nhỏ nhặt.” Cứ như thể bất kỳ người Anh nào làm luật cho người bản xứ mà lại đủ hiểu biết để phân biệt đâu là điểm tiểu tiết, đâu là điểm trọng yếu dưới góc nhìn bản xứ của bất kỳ chính sách nào vậy! Dự luật ấy là một thành tựu của việc “bảo vệ an toàn quyền lợi cho người tá điền.” Một điều khoản quy định rằng đất đai không được cho thuê với thời hạn dài quá năm năm liền; bởi vì nếu chủ đất trói buộc người tá điền trong, giả sử, hai mươi năm, thì hắn sẽ vắt kiệt tận xương tủy người ta. Ý định của họ là duy trì một dòng chảy những người nông dân độc lập ở các vùng dưới chân núi; và xét về mặt nhân chủng học lẫn chính trị thì ý định đó hoàn toàn chính xác. Hạt sạn duy nhất là nó hoàn toàn sai lầm. Cuộc sống của một người bản xứ ở Ấn Độ gắn liền với cuộc đời của con trai họ. Vì thế, bạn không thể làm luật cho từng thế hệ một cách đơn lẻ. Bạn phải tính đến thế hệ tiếp theo dưới góc nhìn của người bản xứ. Thật kỳ lạ là thỉnh thoảng người bản xứ, và đặc biệt là ở miền Bắc Ấn Độ, rất ghét bị bảo bọc quá mức trước chính bản thân họ. Đã từng có một ngôi làng Naga nọ, nơi họ sống bằng cách ăn thịt la tiếp tế đã chết VÀ bị chôn vùi.... Nhưng đó là một câu chuyện khác.
Vì nhiều lý do sẽ được giải thích sau, những người liên quan đều phản đối dự luật. Vị Ủy viên người bản xứ trong Hội đồng hiểu biết về người Punjab cũng chẳng khác gì hiểu biết về Charing Cross ở tận Luân Đôn. Ông ta từng tuyên bố ở Calcutta rằng “dự luật hoàn toàn phù hợp với nguyện vọng của tầng lớp đông đảo và quan trọng là nông dân;” cứ thế, cứ thế. Hiểu biết của vị Ủy viên Tư pháp về người bản xứ chỉ giới hạn ở những quan khách chuyên nói tiếng Anh trong các buổi chầu Durbar và đám lính gác mặc áo đỏ của chính ông ta; các vùng đất dưới chân núi liên quan chẳng bận tâm đến ai cụ thể; các Phó Thống đốc thì quá bận rộn để đưa ra kiến nghị; và đây lại là một biện pháp chỉ giải quyết với những chủ đất nhỏ. Dẫu vậy, vị Ủy viên Tư pháp vẫn cầu mong cho nó đúng đắn, bởi ông là một con người chu đáo đến mức hay lo lắng. Ông không hề biết rằng không ai có thể thấu hiểu suy nghĩ của người bản xứ trừ khi hòa mình vào họ mà không mang theo lớp vỏ bọc bên ngoài. Mà đôi khi ngay cả thế vẫn chưa đủ. Dù sao ông cũng đã làm hết sức mình trong tầm hiểu biết. Và văn bản ấy được trình lên Hội đồng Tối cao để hoàn thiện những nét cuối cùng, trong lúc Tods tuần tra khắp khu chợ Burra Simla trong những buổi đi dạo buổi sáng, chơi đùa với con khỉ của Ditta Mull — tay buôn bán tạp hóa, và lắng nghe, hệt như cách một đứa trẻ lắng nghe mọi mẩu chuyện phiếm vẩn vơ về trò quái chiêu mới này của ngài Toàn quyền.
Một hôm, nhà mẹ Tods có bữa tiệc tối, và vị Ủy viên Tư pháp cũng đến dự. Tods đã lên giường đi ngủ, nhưng cậu thức tràng pháo tay cười vang của mấy người đàn ông bên tách cà phê. Thế rồi nó lê dép bước ra trong bộ áo choàng tắm bằng vải nỉ đỏ nhỏ xíu cùng bộ đồ ngủ, tìm chỗ ẩn nấp bên cạnh cha mình, vì biết chắc ông sẽ không bắt nó quay lại. “Hãy nhìn nỗi thống khổ của việc có gia đình kìa!” cha Tods nói, đưa cho cậu ba quả mận khô, một ít nước trong chiếc ly từng dùng đựng rượu vang đỏ, và dặn cậu ngồi yên. Tods từ từ mút những quả mận khô, biết rằng mình sẽ phải đi ngủ khi chúng vừa hết, và nhấm nháp ngụm nước hồng như một người từng trải trong lúc lắng nghe câu chuyện. Chẳng mấy chốc, vị Ủy viên Tư pháp, khi đang bàn chuyện “công việc” với một Trưởng ban, đã nhắc đến dự luật của mình bằng tên đầy đủ của nó — “Văn bản sửa đổi ruộng đất Ryotwari vùng dưới chân núi.” Tods bắt được từ tiếng bản xứ duy nhất trong đó, và cất cái giọng nhỏ xíu lên nói: — “Ôi, cháu biết HẾT về chuyện đó đấy! Nó đã được *murramutted* chưa thế, thưa ông Nghị viên?”
“Cái gì cơ?” vị Ủy viên Tư pháp hỏi.
“*Murramutted* — nghĩa là được sửa chữa ấy. — Làm cho *theek* vào, ông biết không — làm cho thật đẹp lòng Ditta Mull ý!”
Vị Ủy viên Tư pháp rời chỗ ngồi của mình và tiến lại gần Tods.
“Cháu biết gì về chế độ Ryotwari hả cậu nhóc?” ông hỏi.
“Cháu không phải cậu nhóc, cháu là Tods, và cháu biết HẾT về nó. Ditta Mull, và Choga Lall, và Amir Nath, và — ôi, cả hà rầm bạn bè của cháu đã kể cho cháu nghe ở mấy khu chợ khi cháu nói chuyện với họ cơ.”
“Thế á — họ kể vậy sao? Họ nói gì thế, hả Tods?”
Tods thu chân lại dưới tấm áo choàng tắm bằng vải nỉ đỏ và đáp: — “Cháu phải *fink* — suy nghĩ đã.”
Vị Ủy viên Tư pháp kiên nhẫn chờ đợi. Rồi Tods, với vẻ mặt đầy thông cảm sâu sắc:
“Ông không nói tiếng của cháu đúng không, thưa ông Nghị viên?”
“Không, ta rất tiếc là mình không biết,” vị Ủy viên Tư pháp đáp.
“Được thôi,” Tods nói. “Cháu phải suy nghĩ bằng tiếng Anh vậy.”
Cậu mất tròn một phút để sắp xếp lại các ý nghĩ trong đầu, rồi bắt đầu nói rất chậm rãi, dịch trong tâm trí từ tiếng địa phương sang tiếng Anh, hệt như cách mà nhiều đứa trẻ Anh-Ấn thường làm. Bạn phải nhớ rằng vị Ủy viên Tư pháp đã liên tục đặt câu hỏi để giúp đỡ mỗi khi cậu chững lại, bởi Tods chưa đủ khả năng cho một bài diễn văn liền mạch kéo dài theo sau đó.
“Ditta Mull bảo rằng: — ‘Thứ này chỉ là lời trẻ con nói, và do bọn ngu ngốc bịa ra.’ Nhưng cháu nghĩ ông không phải kẻ ngốc đâu, thưa ông Nghị viên,” Tods vội vã đính chính. “Ông đã bắt hộ con dê của cháu cơ mà. Đây là những gì Ditta Mull nói: — ‘Ta không phải kẻ ngốc, và cớ gì Chính quyền — Sirkar — lại bảo ta là trẻ con? Ta thừa sức nhận ra đất nào tốt và chủ đất nào tốt. Nếu ta ngu ngốc, thì tội lỗi ấy tự chuốc lấy trên đầu ta. Trong năm năm, ta cày cấy mảnh đất mà ta đã dụm tiền tiết kiệm để mua, rồi ta cưới vợ, và một đứa con trai ra đời.’ Ditta Mull bây giờ mới có một cô con gái, nhưng ông ấy NÓI chẳng mấy chốc sẽ có con trai thôi. Và ông ấy nói: ‘Đến hết năm năm, theo cái luật *bundobust* mới này, ta phải cuốn xéo. Nếu ta không đi, ta sẽ phải xin lại triện dấu và tem *takkus* trên giấy tờ, nhỡ lúc giữa mùa gặt thì khổ, mà ra tòa án một lần thì còn là khôn ngoan, chứ ra tòa đến lần thứ hai thì đúng là địa ngục — Jehannum.’ Điều đó HOÀN TOÀN đúng,” Tods nghiêm túc giải thích. “Tất cả bạn bè của cháu đều nói thế. Và Ditta Mull nói: — ‘Lúc nào cũng phải đóng dấu *takkus* mới tinh rồi nộp tiền cho tụi luật sư *vakil*, lính canh *chaprassis* và tòa án cứ năm năm một lần, bằng không thì chủ đất sẽ đuổi cổ ta đi. Sao ta lại muốn đi cơ chứ? Ta có phải kẻ khờ đâu? Nếu ta ngu và không nhận ra, sau tận bốn mươi năm, đâu là mảnh đất tốt khi trông thấy nó, thì cứ để ta chết quách đi cho rồi! Nhưng nếu cái luật *bundobust* mới quy định là MƯỜI LĂM năm, thì nó vừa tốt lại vừa khôn ngoan. Khi ấy đứa con trai bé bỏng của ta đã trưởng thành, còn ta thì đã già cỗi, nó sẽ tiếp quản mảnh đất đó hoặc một mảnh đất khác, mà chỉ phải tốn phí mua tem *takkus* trên giấy tờ có một lần duy nhất, rồi con trai nó ra đời, và đến hết mười năm rưỡi thì đứa cháu ấy cũng trưởng thành luôn. Nhưng có ích gì đâu cái thời hạn năm năm với mổ xẻ giấy tờ mới cơ chứ? Chẳng có gì ngoài *dikh*, rắc rối, lại thêm *dikh*. Chúng ta đâu phải mấy gã thanh niên choai choai đi nhận những mảnh đất này, mà là những lão già — chẳng phải dân nông nổi *jais*, mà là dân buôn bán gom góp được chút tiền — và chúng ta cần mười lăm năm bình yên. Chúng ta cũng chẳng phải trẻ con để mà Chính quyền — Sirkar — đối xử với mình như thế.’”
Đến đây Tods khựng lại, bởi tất cả mọi người quanh bàn ăn đều đang chăm chú lắng nghe. Vị Ủy viên Tư pháp hỏi Tods: “Hết rồi chứ?”
“Những gì cháu nhớ được ạ,” Tods đáp. “Nhưng ông nên đến xem con khỉ to của Ditta Mull ấy. Trông nó y hệt như một ông Nghị viên vậy.”
“Tods! Lên giường đi ngủ mau,” cha cậu nói.
Tods gom tà áo choàng tắm lại và chuồn thẳng.
Vị Ủy viên Tư pháp đập mạnh bàn tay xuống mặt bàn một cái thật kêu cái “Rầm” — “Trời ạ!” vị Ủy viên Tư pháp thốt lên, “Tôi tin là cậu nhóc này nói đúng. Thời hạn ngắn CHÍNH LÀ điểm yếu chết người.”
Ông ra về từ sớm, vừa đi vừa nghiền ngẫm những gì Tods vừa chia sẻ. Lúc bấy giờ, rõ ràng vị Ủy viên Tư pháp không thể nào đi chơi đùa với con khỉ của một tay buôn bán tạp hóa chỉ để đổi lấy sự thấu hiểu; nhưng ông còn làm được nhiều hơn thế. Ông tiến hành tìm hiểu mọi ngóc ngách, luôn ghi nhớ một thực tế rằng người bản xứ thực thụ — chứ không phải thứ con lai lai căng được đào tạo qua Đại học — vốn nhút nhát chẳng khác gì ngựa tơ; và cứ thế, từng chút một, ông khéo léo dỗ dành một số người mà dự luật tác động sâu sắc nhất phải bộc lộ quan điểm của họ, và những ý kiến ấy hoàn toàn trùng khớp với bằng chứng mà Tods đã đưa ra.
Thế là điều khoản đó trong dự luật đã được sửa đổi; và vị Ủy viên Tư pháp tràn ngập một nỗi nghi ngờ đầy day dứt rằng các Ủy viên người bản xứ chẳng đại diện cho cái quái gì ngoài những tấm huân chương đeo trước ngực họ mà thôi. Nhưng ông nhanh chóng gạt ý nghĩ ấy đi vì cho rằng nó quá ư hẹp hòi. Ông vốn là một Con người Cực kỳ Tự do Tiến bộ.
Chẳng bao lâu sau, tin đồn lan truyền khắp các khu chợ rằng Tods đã nhúng tay sửa lại điều khoản thời hạn thuê đất trong bản dự luật, và nếu mẹ Tods không kịp can thiệp thì Tods hẳn đã phát bệnh vì ăn quá nhiều những giỏ hoa quả, hạt dẻ cười, nho Kabul và hạnh nhân chất đầy ngoài hiên nhà. Cho đến khi lên đường về nước Anh, Tods được xêp hạng cao hơn cả Toàn quyền trong lòng người dân xứ ấy. Chỉ có điều, dù vắt óc suy nghĩ cỡ nào đi chăng nữa, Tods vẫn chẳng tài nào hiểu nổi tại sao người ta lại sùng bái mình đến thế.
Trong chiếc hộp đựng giấy tờ cá nhân của vị Ủy viên Tư pháp cho đến nay vẫn nằm lại bản thảo nháp của bộ Luật sửa đổi ruộng đất Ryotwari vùng dưới chân núi; và ngay bên cạnh điều khoản thứ hai mươi hai, có những dòng chữ được viết chì bằng phấn xanh, mang chữ ký của vị Ủy viên Tư pháp: “Sửa đổi của Tods.”