“Stopped in the straight when the race was his own!
Look at him cutting it—cur to the bone!”
“Ask ere the youngster be rated and chidden,
What did he carry and how was he ridden?
Maybe they used him too much at the start;
Maybe Fate's weight-cloths are breaking his heart.”
Life's Handicap.
Khi tôi kể cho anh nghe về trò đùa mà The Worm đã giở trò với viên Sĩ quan Cấp dưới Thâm niên, tôi đã hứa sẽ kể một câu chuyện tương tự, nhưng bỏ hết đi mọi tiếng cười đùa. Và đây chính là câu chuyện đó:
Dicky Hatt bị ràng buộc vào một cuộc hôn nhân từ khi còn rất trẻ — không phải bởi con gái chủ nhà trọ, cô hầu phòng, cô nhân viên quán rượu, hay người đầu bếp, mà bởi một cô gái có gia thế gần gũi với anh đến mức chỉ có phụ nữ mới nhận ra cô ấy kém hơn một chút xíu về mặt đẳng cấp. Chuyện này xảy ra một tháng trước khi anh lên đường sang Ấn Độ, và năm ngày sau sinh nhật lần thứ hai mươi mốt của anh. Cô gái ấy mười chín tuổi — tức là lớn hơn Dicky sáu tuổi tính theo sự đời — và vào thời điểm đó, cô ta khờ khạo gấp đôi anh.
Ngoại trừ việc ngã ngựa, không gì dễ dàng mang lại hậu quả thảm khốc bằng việc kết hôn trước Viên chức Đăng ký Hôn nhân. Lễ cưới tốn chưa đầy năm mươi shilling, và trông giống như việc bước vào một tiệm cầm đồ vậy. Sau khi các tờ khai về nơi cư trú được nộp, bốn phút là đủ cho mọi thủ tục còn lại — từ lệ phí, chứng thực cho đến tất cả mọi thứ. Sau đó, viên chức đăng ký trượt tấm giấy thấm lên các cái tên, rồi lạnh lùng nói với chiếc bút ngậm giữa hai hàm răng: —“Bây giờ các người là vợ chồng;” và cặp đôi bước ra đường, có cảm giác như thể ở đâu đó có một điều gì đó sai trái khủng khiếp.
Nhưng buổi lễ đó vẫn có hiệu lực và có thể kéo một người đến bờ vực hủy hoại chẳng kém gì lời nguyền “cho đến khi đầu bạc răng long” cất lên từ bệ thờ, với đám phù dâu khúc khích cười đằng sau, và bài thánh ca “The Voice that breathed o'er Eden” vang lên như muốn tốc mái nhà. Cứ thế, Dicky Hatt đã sập bẫy, và anh cho điều đó là vô cùng tuyệt vời, bởi vì anh đã nhận được một công việc ở Ấn Độ với mức lương hậu hĩnh nếu nhìn từ góc độ ở quê nhà. Cuộc hôn nhân sẽ được giữ bí mật trong một năm. Sau đó, vợ của Dicky sẽ sang Ấn Độ và phần đời còn lại sẽ là một giấc mộng vàng rực rỡ. Đó là những gì họ phác thảo dưới những ngọn đèn của Ga Addison Road; và chỉ sau một tháng ngắn ngủi, Gravesend hiện ra cùng với cảnh Dicky lên tàu bắt đầu cuộc đời mới, còn cô gái thì khóc nức nở trong căn phòng trọ giá ba mươi shilling một tuần ở một con phố phía sau Quảng trường Montpelier gần Doanh trại Knightsbridge.
Nhưng đất nước mà Dicky đặt chân đến lại là một nơi khắc nghiệt, nơi những “thường dân” tuổi hai mươi mốt thực ra chỉ được coi là những cậu nhóc vô cùng bé nhỏ, và cuộc sống thì đắt đỏ. Mức lương từng trông có vẻ rất lớn lao khi cách xa sáu ngàn dặm hóa ra chẳng thấm vào đâu. Nhất là khi Dicky chia đôi nó ra, và gửi về Quảng trường Montpelier hơn một nửa số tiền thực nhận, tính theo tỷ giá 1-6. Một trăm ba mươi lăm rupee trên tổng số ba trăm ba mươi rupee chẳng phải là nhiều nhặn gì để sống; nhưng thật vô lý khi cho rằng cô Hatt có thể sống qua ngày mãi bằng hai mươi bảng Anh mà Dicky đã giữ lại từ khoản phụ cấp trang bị ban đầu. Dicky nhận ra điều này, và lập tức gửi tiền về; lúc nào cũng ghi nhớ rằng bảy trăm rupee sẽ phải được thanh toán sau đó mười hai tháng cho một chiếc vé hạng nhất sang Ấn Độ cho người vợ. Khi bạn cộng những chi tiết vụn vặt này với bản năng tự nhiên của một chàng trai bắt đầu cuộc sống mới ở một đất nước mới, khao khát được đi đây đi đó và tận hưởng cuộc sống, cùng với nhu cầu phải xoay sở với công việc xa lạ — vốn dĩ phải chiếm trọn sự chú ý của một chàng trai — bạn sẽ thấy Dicky đã gặp bất lợi ngay từ vạch xuất phát. Bản thân anh cũng nhận ra điều đó trong chốc lát; nhưng anh không thể lường trước hết vẻ đẹp tột cùng của tương lai mình.
Khi mùa nóng bắt đầu, những gông xiềng bắt đầu siết chặt lấy anh và cứa vào da thịt anh. Đầu tiên sẽ là những lá thư — dày đặc chữ viết chéo, dài tới bảy trang — từ người vợ, kể cho anh nghe cô khao khát được gặp anh đến nhường nào, và thiên đường hạ giới nào sẽ là của họ khi hai người đoàn tụ. Sau đó, một cậu bạn sống chung khu nhà trọ với Dicky sẽ đập cửa căn phòng trống trải của anh, giục anh ra ngoài ngắm một con ngựa — đúng loại vừa vặn với anh. Dicky không đủ tiền mua ngựa. Anh phải giải thích điều đó. Dicky không đủ tiền để sống trong khu nhà chung, dù nó có khiêm tốn đến đâu. Anh phải giải thích điều này trước khi chuyển đến một căn phòng đơn ngay cạnh văn phòng nơi anh làm việc suốt cả ngày. Anh tự lập gia đình trên một chiếc bàn phủ vải dầu màu xanh lá, một cái ghế, một chiếc giường xếp, một tấm ảnh, một chiếc cốc đánh răng rất dày và chắc chắn, một cái lọc nước giá bảy rupee tám anna, và ăn uống theo hợp đồng với giá ba mươi bảy rupee một tháng. Khoản chi phí sau cùng này đúng là một sự bóc lột. Anh không có quạt máy, vì một chiếc quạt máy tốn mười lăm rupee một tháng; nhưng anh ngủ trên mái nhà của văn phòng với toàn bộ thư của vợ giấu dưới gối. Thỉnh thoảng anh được mời đi ăn tối, nơi anh vừa có quạt máy vừa có đồ uống lạnh. Nhưng việc này hiếm khi xảy ra, bởi vì mọi người không thích thừa nhận một chàng trai rõ ràng có bản năng của một kẻ bán nến mỡ bò Scotland và sống trong một hoàn cảnh nhếch nhác như vậy. Dicky không thể đóng góp vào bất kỳ hoạt động giải trí nào, thế nên anh chẳng tìm thấy niềm vui nào khác ngoài việc lật giở cuốn sổ ngân hàng và đọc những dòng viết về “các khoản vay trên tài sản thế chấp được phê duyệt”. Việc đó chẳng tốn xu nào. Nhân tiện, anh gửi tiền qua một Ngân hàng Bombay, và khu vực trạm xá chẳng hề hay biết gì về chuyện riêng tư của anh.
Tháng nào anh cũng gửi về nhà tất cả những gì có thể tiết kiệm được cho vợ — và vì một lý do khác dự kiến sẽ sớm tự bộc lộ và sẽ cần nhiều tiền hơn nữa.
Vào khoảng thời gian này, Dicky bị ám ảnh bởi nỗi sợ hãi lo âu, đeo bám thường trực ở những người đàn ông đã có gia đình mỗi khi họ cảm thấy trong người không khỏe. Anh chẳng có khoản lương hưu nào để mà trông mong. Sẽ ra sao nếu anh đột ngột qua đời và để lại người vợ không nơi nương tựa? Ý nghĩ đó thường giày vò anh trong những đêm hè tĩnh lặng và oi bức trên mái nhà, cho đến khi tiếng tim đập thình thịch khiến anh tưởng rằng mình sắp chết ngay tại chỗ vì bệnh tim. Mà đây lại là trạng thái tâm lý mà một chàng trai không có quyền phải trải qua. Đó là nỗi phiền muộn của một người đàn ông trưởng thành; nhưng khi ập đến vào thời điểm đó, nó suýt đẩy một kẻ nghèo túng, đầm đìa mồ hôi và thiếu quạt trần như Dicky Hatt đến phát điên. Anh chẳng thể kể điều đó với ai.
Một lượng “thu nhập” nhất định là điều cần thiết đối với một người đàn ông cũng như đối với một quả bóng bida vậy. Nó khiến cả hai làm nên những điều kỳ diệu. Dicky rất cần tiền, và anh làm việc quần quật như trâu như ngựa. Nhưng hiển nhiên là những kẻ quản lý anh đều biết rằng một chàng trai có thể sống rất thoải mái với một mức thu nhập nhất định — lương ở Ấn Độ dựa vào tuổi tác chứ không phải năng lực, bạn thấy đấy, và nếu cậu nhân viên cưng của họ muốn làm việc bằng hai người, thì Giới Thương gia chẳng có lý do gì để ngăn cản anh cả! Nhưng Giới Thương gia cũng cấm tiệt chuyện tăng lương cho anh khi tuổi đời của anh còn quá non nớt đến mức lố bịch! Thế nên Dicky chỉ giành được một số lần tăng lương nhất định — đủ cho một cậu nhóc — nhưng không đủ cho một người vợ và một đứa con — và chắc chắn là quá ít cho chuyến hải trình trị giá bảy trăm rupee mà anh và cô Hatt từng bàn thảo nhẹ tênh ngày trước. Và anh buộc phải bằng lòng với điều đó.
Chẳng hiểu sao, toàn bộ số tiền của anh dường như cứ bốc hơi vào những khoản tiền gửi về nước và sự sụt giảm tàn khốc của Tỷ giá hối đoái, rồi giọng điệu trong những lá thư ở nhà cũng thay đổi và trở nên cáu kỉnh. “Tại sao Dicky không đón vợ và đứa con sang? Chắc chắn là anh có lương — một mức lương hậu hĩnh — và thật quá đáng khi anh lại chỉ biết vui vẻ một mình ở Ấn Độ. Nhưng anh có thể — liệu anh có thể — làm cho khoản tiền gửi lần tới xông xênh hơn một chút được không?”
Tiếp theo đó là một danh sách những thứ đồ dùng cho em bé, dài dằng dặc như hóa đơn của một thương gia người Ba Tư. Rồi Dicky, người có trái tim luôn hướng về người vợ và đứa con trai nhỏ mà anh chưa từng gặp mặt — điều mà một lần nữa, là thứ cảm xúc mà một chàng trai không có quyền được có — bèn kéo giãn khoản tiền gửi và viết những bức thư nửa trẻ con nửa người lớn, nói rằng cuộc sống hóa ra chẳng lấy gì làm thú vị cho lắm và liệu người vợ nhỏ bé có thể chờ đợi thêm một chút nữa được không? Nhưng người vợ nhỏ bé, dù thích tiền đến đâu chăng nữa, lại phản đối việc chờ đợi, và có một giọng điệu kỳ lạ, cứng nhắc vang lên trong những bức thư của cô mà Dicky chẳng tài nào hiểu nổi. Làm sao mà anh hiểu được, một thằng bé tội nghiệp?
Muộn hơn nữa — ngay lúc Dicky vừa được nghe kể — nhân câu chuyện về một thanh niên khác đã “làm một trò hề”, theo như cách nói của thiên hạ — rằng hôn nhân không chỉ hủy hoại những cơ hội thăng tiến trong tương lai mà còn khiến anh ta mất đi công việc hiện tại — thì tin dữ ập đến: đứa con trai bé bỏng, đứa con trai ruột thịt của anh, đã qua đời, và đằng sau đó là bốn mươi dòng nguệch ngoạc đầy phẫn nộ của một người đàn bà, nói rằng cái chết đó đã có thể tránh được nếu một số thứ, tất cả đều tốn tiền, được thực hiện, hoặc nếu hai mẹ con ở bên cạnh Dicky. Bức thư đâm thẳng vào trái tim trần trụi của Dicky; nhưng vì theo quy định chính thức thì anh không được quyền có con, nên anh chẳng thể biểu lộ một chút đau khổ nào.
Không ai dám chắc Dicky đã vượt qua bốn tháng tiếp theo bằng cách nào, và anh đã nhen nhóm ngọn hy vọng gì để ép mình tiếp tục làm việc. Anh cứ thế cắm cổ làm, trong khi tấm vé tàu bảy trăm rupee vẫn xa vời vợi như ngày nào và lối sống của anh vẫn không hề thay đổi, ngoại trừ việc anh tậu thêm một cái lọc nước mới. Đó là áp lực từ công việc ở văn phòng, áp lực từ những khoản tiền gửi về quê, và nỗi đau về cái chết của đứa con trai — điều tác động đến cậu thiếu niên này nhiều hơn, có lẽ, so với một người đàn ông trưởng thành — và trên hết, là áp lực đè nặng dai dẳng của cuộc sống hàng ngày. Những vị lão niên đầu bạc phơ, những kẻ ca ngợi tính tiết kiệm và lối sống tự khắt khe từ bỏ mọi niềm vui của anh, đã nhắc nhở anh về câu cách ngôn cổ:
“Nếu một thiếu niên muốn thành danh trong nghệ thuật, nghệ thuật, nghệ thuật,
Anh ta phải giữ các cô gái tránh xa khỏi trái tim mình, tim mình, tim mình.”
Và Dicky, kẻ vẫn tưởng rằng mình đã nếm trải mọi nỗi khổ nhục mà một người đàn ông được phép trải qua, đành phải mỉm cười gật đầu; với dòng cuối cùng trong cuốn sổ ngân hàng đã cân đối cứ vang lên trong đầu anh suốt ngày đêm.
Nhưng anh vẫn còn phải gặm nhấm thêm một nỗi đau nữa trước hồi kết. Một bức thư từ người vợ nhỏ bé gửi đến — hệ quả tất yếu của những bức thư trước nếu như Dicky sớm nhận ra — và nội dung chính của bức thư ấy là “đã đi theo một người đàn ông bảnh bao hơn anh”. Đó là một sản phẩm khá kỳ lạ, không có dấu câu, đại loại thế này:—“Cô ấy sẽ không đợi mãi và đứa con đã chết và Dicky chỉ là một thằng nhóc và anh ấy sẽ không bao giờ được nhìn thấy cô ấy nữa và tại sao anh ấy lại không vẫy tay chào cô ấy khi rời Gravesend và Chúa làm chứng cô ấy là một người đàn bà hư hỏng nhưng Dicky còn tệ hơn khi cứ mải vui chơi ở Ấn Độ và người đàn ông kia yêu từng tấc đất cô ấy đi qua và liệu Dicky có bao giờ tha thứ cho cô ấy không vì cô ấy sẽ không bao giờ tha thứ cho Dicky; và chẳng có địa chỉ nào để viết thư lại cả.”
Thay vì cảm tạ các vì sao may mắn vì mình đã được tự do, Dicky lại khám phá ra chính xác cảm giác của một người chồng bị phản bội thực sự là như thế nào — một lần nữa, hoàn toàn không phải là thứ kiến thức mà một đứa trẻ được phép có — bởi tâm trí anh lại quay về với người vợ như anh từng nhớ về cô trong “căn hộ” ba mươi shilling ở Quảng trường Montpelier, khi ánh bình minh của buổi sáng cuối cùng ở nước Anh đang ló dạng, và cô đang khóc nức nở trên giường. Thế là anh lăn lộn trên giường và cắn nát những ngón tay mình. Anh chưa bao giờ dừng lại để suy nghĩ xem liệu, nếu anh gặp lại cô Hatt sau hai năm đó, liệu anh có nhận ra rằng cả anh và cô ấy đã trở thành những con người hoàn toàn khác lạ và mới mẻ hay không. Về mặt lý thuyết, lẽ ra anh phải làm điều đó. Anh đã trải qua đêm hôm sau khi chuyến tàu thư từ Anh quốc đến trong sự đau đớn khá tột cùng.
Sáng hôm sau, Dicky Hatt cảm thấy chán nản chẳng muốn làm việc. Anh tự biện hộ rằng mình đã đánh mất niềm vui của tuổi trẻ. Anh mệt mỏi, và anh đã nếm trải mọi cay đắng ở đời trước tuổi hai mươi ba. Danh dự của anh đã mất — đó là phần con người trưởng thành trong anh; và giờ đây, anh cũng sẽ buông xuôi để mặc cho Quỷ dữ dẫn đường — đó là phần đứa trẻ trong anh. Thế nên anh gục đầu xuống chiếc bàn phủ vải dầu màu xanh lá, và khóc nức nở trước khi từ bỏ chức vụ của mình, cùng tất cả những gì nó mang lại.
Nhưng phần thưởng cho những nỗ lực của anh cuối cùng cũng đến. Người ta cho anh ba ngày để suy nghĩ lại, và Người đứng đầu cơ quan, sau một hồi trao đổi điện tín, đã nói rằng đó là một bước đi vô cùng bất thường, nhưng xét đến năng lực mà ông Hatt đã thể hiện vào lúc này lúc khác, tại ngã rẽ này ngã rẽ khác, ông ấy ở vị thế có thể trao cho anh một chức vụ vượt trội hơn hẳn — trước tiên là thử việc, và sau đó, theo tiến trình tự nhiên, sẽ được chính thức bổ nhiệm. “Và chức vụ đó mang lại mức lương bao nhiêu ạ?” Dicky hỏi. “Sáu trăm rưỡi rupee,” Người đứng đầu chậm rãi đáp, thong thả chờ đợi để nhìn thấy cậu thanh niên ngất lịm đi vì lòng biết ơn và niềm vui sướng.
Và lúc đó thì nó đã đến! Chiếc vé tàu bảy rupee, và số tiền đủ để cứu lấy người vợ, đứa con trai nhỏ, và cho phép một cuộc hôn nhân công khai được đảm bảo, đã đến vào lúc đó. Dicky bật lên một tiếng cười vang — tràng cười mà anh không thể kìm lại được — thứ tiếng cười nhạo báng, chói tai tưởng chừng như sẽ kéo dài mãi mãi. Khi đã trấn tĩnh lại, anh nói một cách hoàn toàn nghiêm túc: —“Tôi chán làm việc lắm rồi. Tôi giờ là một ông lão rồi. Đã đến lúc tôi phải nghỉ hưu. Và tôi sẽ nghỉ.”
“Thằng nhóc này phát điên rồi!” Người đứng đầu thốt lên.
Tôi nghĩ ông ấy đã nói đúng; nhưng Dicky Hatt không bao giờ xuất hiện trở lại để giải quyết câu hỏi đó nữa.