Hãy nới lỏng dây cương, để mặc gót chân thảnh thơi.
Nhưng có những ngày, hỡi ôi,
Con ngựa non tất phải học đời
Biết đau vì lằn roi quất xuống,
Biết buốt hàm thiếc kẹp, biết cay đắng mũi giày đinh.
Gánh nặng cuộc đời.
Đây không hẳn là một câu chuyện. Đây là một bài Châm ngôn; và tôi vô cùng tự hào về nó. Viết được một bài Châm ngôn quả là một kỳ tích.
Mỗi người đều có quyền giữ lấy quan điểm tôn giáo của riêng mình; nhưng không ai—nhất là một kẻ lính mới tò te—có quyền nhồi nhét những điều đó vào họng người khác. Thỉnh thoảng Chính phủ vẫn cử sang đây những vị Công chức kỳ quặc; nhưng McGoggin mới là kẻ quái đản nhất từng bị tống sang xứ này từ trước tới nay. Cậu ta thông minh—thông minh một cách xuất sắc—nhưng sự thông minh ấy lại phát tiết sai đường. Thay vì cắm cúi học tiếng bản địa, cậu ta lại đi đọc vài cuốn sách do một lão tên là Comte, tôi nghĩ thế, rồi một lão tên là Spencer, cùng một Giáo sư Clifford viết ra. [Bạn có thể tìm thấy những cuốn sách này trong Thư viện.] Chúng mổ xẻ nội tâm con người theo nhãn quan của những kẻ hoàn toàn vô cảm. Chẳng có lệnh cấm nào đối với việc đọc chúng cả; nhưng Lệnh bà thân sinh ra cậu ta đáng lẽ nên cho cậu ta vài bạt tai mới phải. Chúng lên men trong đầu cậu ta, và cậu ta đến Ấn Độ mang theo một thứ tôn giáo viển vông bên cạnh công việc chính. Đó chẳng phải là một tín điều gì to tát. Nó chỉ chứng minh rằng con người chẳng có linh hồn, chẳng có Thượng đế hay thế giới bên kia, và rằng bạn cứ phải xoay sở thế nào đó vì lợi ích của Nhân loại mà thôi.
Một trong những giáo lý phụ của nó hình như là việc tuân lệnh còn tội lỗi hơn cả việc ra lệnh. Ít ra thì McGoggin đã nói thế; nhưng tôi nghi ngờ rằng cậu ta đã đọc lệch những cuốn sách nhập môn của mình.
Tôi không hề có ý chê bai tín điều này. Nó được nhào nặn ở Đô thành, nơi chẳng có gì ngoài máy móc, nhựa đường và những tòa nhà—tất cả đều bị giam hãm trong màn sương mù. Dĩ nhiên, sống ở đó lâu ngày, con người ta dễ sinh ra ảo tưởng rằng chẳng có ai cao hơn mình, và rằng Ủy ban Công trình Đô thị chính là đấng tạo ra muôn loài. Nhưng ở xứ sở này, nơi bạn thực sự diện kiến con người—con người bằng xương bằng thịt, da ngăm đen, trần trụi—không có gì che chở dưới vòm trời chói lọi, với mặt đất đã cạn kiệt sức sống và bị giày xéo dưới chân, quan niệm ấy tự khắc phai nhạt dần, và hầu hết mọi người đều quay về với những chân lý giản dị hơn. Cuộc đời ở Ấn Độ này quá ngắn ngủi để có thể lãng phí vào việc chứng minh rằng chẳng có ai thực sự đứng đầu bộ máy điều hành cả. Vì lý do này đây. Cấp Phó thì dưới cấp Trưởng, Ủy viên thì trên cấp Phó, Phó Thống đốc thì trên Ủy viên, và Tổng đốc thì đứng trên cả bốn người, chịu lệnh của Bộ trưởng Bộ Ấn Độ vụ, kẻ vốn phải chịu trách nhiệm trước Nữ hoàng. Nếu Nữ hoàng không phải chịu trách nhiệm trước Đấng Tạo hóa của mình—nếu chẳng có Đấng Tạo hóa nào để bà phải chịu trách nhiệm—thì toàn bộ hệ thống cai trị của chúng ta ắt phải sai lầm. Điều đó rõ ràng là vô lý. Ở Chính quốc, người ta còn có thể châm chước được. Họ bị giam cầm trong bốn bức tường quá lâu nên đâm ra “ngựa non háu đá” về mặt trí tuệ. Khi bạn dắt một con ngựa béo tốt, hung hăng đi dạo, nó sẽ sùi bọt mép và quấn chặt lấy hàm thiếc đến mức bạn chẳng thể nhìn thấy hai cái sừng của hàm thiếc nữa. Nhưng hàm thiếc thì vẫn nằm nguyên ở đó thôi. Ở Ấn Độ, người ta không có thời gian để mà “háu đá” như vậy. Khí hậu và công việc không cho phép ai đem những lời nói ra để làm trò đùa cợt.
Nếu McGoggin giữ lại cái tín điều rườm rà với toàn những chữ viết hoa và những cái đuôi “-ism” cho riêng mình, thì chẳng ai thèm bận tâm; nhưng cả ông nội lẫn ông ngoại cậu ta đều từng là những nhà thuyết giáo phái Wesleyan, và máu thuyết giáo ấy đã ngấm sâu vào tâm trí cậu ta. Cậu ta muốn mọi người ở Câu lạc bộ cũng phải nhận thức rằng họ không có linh hồn, đồng thời giúp cậu ta tiêu diệt Đấng Tạo hóa. Như rất nhiều người đã nói thẳng với cậu ta, cậu ta QUẢ THẬT không có linh hồn, đơn giản vì cậu ta quá trẻ con, nhưng điều đó không có nghĩa là các bậc tiền bối của cậu ta cũng non kém như vậy; và dù có thế giới bên kia hay không, người ta vẫn muốn được thảnh thơi đọc báo ở thế giới này. “Nhưng vấn đề không phải ở chỗ đó—không phải ở chỗ đó!” Aurelian thường cãi lại như vậy.
Thế là người ta ném gối sô-pha vào mặt cậu ta và bảo cậu ta cứ cút xéo đến cái xó xỉnh nào mà cậu ta tin tưởng. Họ đặt cho cậu ta biệt danh là “Phôi thai” (Blastoderm)—cậu ta từng khoe mình xuất thân từ một dòng họ mang cái tên đó ở tận thời kỳ tiền sử—và bằng đủ mọi lời lăng mạ lẫn tiếng cười chế giễu, họ cố gắng bịt miệng cậu ta lại, bởi cậu ta thực sự là một kẻ phiền toái không thể chịu nổi ở Câu lạc bộ; chưa kể việc cậu ta là sự xúc phạm đối với các thành viên lớn tuổi. Phó Cao ủy của cậu ta, người từng làm việc ở vùng Biên giới khi Aurelian còn đang tè dầm trên chăn bông, đã bảo thẳng rằng đối với một kẻ thông minh, Aurelian quả là một tên ngốc to xác. Và bạn biết đấy, nếu cậu ta cứ tập trung làm việc, thì chỉ vài năm nữa thôi cậu ta đã được cất nhắc lên Ban Thư ký rồi. Cậu ta chính là mẫu người rất hợp với nơi đó—toàn đầu óc là đầu óc, thể chất thì không có, lại ôm đồm hàng trăm lý thuyết. Chẳng có ma nào thèm quan tâm đến linh hồn của McGoggin cả. Cậu ta muốn có hai cái, chẳng có cái nào, hay mượn tạm của ai đi nữa thì cũng mặc xác cậu ta. Việc của cậu ta là tuân thủ mệnh lệnh và giải quyết đống công văn giấy tờ thay vì đi tàn phá Câu lạc bộ bằng những thứ chủ nghĩa nhảm nhí.
Cậu ta làm việc cực kỳ xuất sắc; nhưng chẳng chịu nhận bất cứ mệnh lệnh nào mà không tìm cách cải biên nó theo ý mình. Đó chính là cái tật xấu do tín điều của cậu ta gây ra. Nó khiến con người ta quá đề cao trách nhiệm cá nhân và đặt niềm tin vào danh dự nhiều hơn mức cần thiết. Đôi khi bạn có thể cưỡi một con ngựa già chỉ với một chiếc dây buộc mõm; nhưng tuyệt đối không thể làm thế với một con ngựa non. McGoggin tốn nhiều công sức cho các vụ án của mình hơn bất kỳ anh chàng đồng trang lứa nào. Có lẽ cậu ta ảo tưởng rằng những bản án dài ba mươi trang cho những vụ kiện trị giá năm mươi xu—nơi cả nguyên đơn lẫn bị đơn đều khai gian dối đến tận cổ—có thể thúc đẩy sự nghiệp của Nhân loại. Dù sao đi nữa, cậu ta đã làm việc quá sức, cứ bận tâm và dằn vặt mãi về những lời quở trách nhận được, lại cứ ro rả diễn thuyết về cái tín điều nực cười của mình ngay cả ngoài giờ làm việc, cho đến khi Bác sĩ phải lên tiếng cảnh báo rằng cậu ta đang vắt kiệt sức mình. Chẳng ai có thể làm việc với một trăm phần trăm công lực vào tháng Sáu mà không đổ bệnh. Nhưng McGoggin vẫn cứ “háu đá” về mặt trí tuệ, vẫn vô cùng tự mãn về bản thân cùng năng lực của mình, và chẳng thèm đếm xỉa gì đến những lời nhắc nhở. Cậu ta vẫn đều đặn cắm mặt làm việc chín tiếng mỗi ngày.
“Được rồi,” bác sĩ bảo, “cậu sẽ sập nguồn sớm thôi vì cái thân tàu bé nhỏ mà lắp động cơ quá khổ.” McGoggin chỉ là một tay gầy giơ xương.
Rồi ngày ấy cuối cùng cũng đến—kịch tính cứ như thể nó được sắp đặt sẵn để làm điểm nhấn cho một bài Châm ngôn vậy.
Đó là khoảng thời gian ngay trước mùa Mưa. Chúng tôi đang ngồi ngoài hiên giữa bầu không khí oi bức, tĩnh lặng và đặc quánh, thở hổn hển và cầu nguyện cho những đám mây đen xám kia nhanh trút nước xuống để mang lại chút khí trời mát mẻ. Từ một nơi rất, rất xa, có tiếng thì thầm mờ ảo vọng lại, chính là tiếng gầm rú của những trận mưa đang đổ xuống dòng sông. Một người trong nhóm nghe thấy thế, liền đứng phắt dậy, lắng nghe và thốt lên một cách đầy tự nhiên rằng:—“Tạ ơn Chúa!”
Ngay lập tức, gã Phôi thai xoay người lại và phán:—“Tại sao chứ? Tôi đảm bảo với các anh rằng đó chỉ là kết quả của những nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên—những hiện tượng khí quyển hết sức bình thường. Tại sao các anh lại phải cất công tạ ơn một Thực thể chưa từng tồn tại—một kẻ chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng—”
“Này Phôi thai,” gã ngồi ghế bên cạnh làu bàu, “im cái mồm đi, và ném cho tôi tờ Pioneer xem nào. Mấy cái sản phẩm tưởng tượng của cậu thì chúng tôi lạ gì nữa.” Gã Phôi thai với tay lên bàn, nhấc một tờ báo lên, rồi giật nảy mình như thể vừa bị con gì đốt. Sau đó, hắn đưa tờ báo ra.
“Như tôi đang nói dở lúc nãy,” hắn tiếp tục lắp bắp một cách khó nhọc—“hoàn toàn do nguyên nhân tự nhiên—hoàn toàn tự nhiên. Ý tôi là—”
“Này! Phôi thai, cậu đưa nhầm cho tôi tờ Calcutta Mercantile Advertiser rồi kìa.”
Bụi cuốn thành những vòng xoáy nhỏ, trong khi ngọn những tán cây lắc lư và lũ chim diều hâu kêu réo vang lừng. Nhưng chẳng ai thèm ngước nhìn cơn mưa đang kéo đến nữa. Tất cả chúng tôi đều dán mắt vào gã Phôi thai, kẻ vừa đứng phắt dậy khỏi ghế và đangật vật đấu tranh với từng từ ngữ phát ra từ cổ họng. Rồi hắn nói, giọng thậm chí còn chậm hơn:
—“Hoàn toàn có thể tưởng tượng được—từ điển—gỗ sồi đỏ—có thể uốn nắn—nguyên nhân—giữ lại—quả còn—một mình.”
“Gã Phôi thai say rượu rồi,” một người nói. Nhưng Phôi thai không hề say. Hắn ngước nhìn chúng tôi với đôi mắt ngẩn ngơ, rồi bắt đầu quơ quơ đôi tay trong thứ ánh sáng mập mờ khi những đám mây đen kịt sà xuống áp sát đỉnh đầu. Rồi—với một tiếng thét sắc lẹm:
—“Cái gì thế?—Không thể—dự trữ—có thể đạt được—thị trường—mơ hồ—”
Nhưng lời nói của hắn dường như đã bị đóng băng ngay trong cổ họng, và—đúng lúc tia chớp xé toạc bầu trời thành ba mảnh cùng những trận mưa trút xuống ào ạt như thác lũ—gã Phôi thai đã bị câm lặng hoàn toàn. Hắn đứng đó, khua khoắng và nhai hàm thiếc chẳng khác nào một con ngựa đang bị kìm cương ngặt nghèo, đôi mắt trừng trừng nỗi sợ hãi tột cùng.
Chỉ ba phút sau, Bác sĩ đã có mặt và nghe kể lại toàn bộ sự việc. “Đó là chứng mất ngôn ngữ (aphasia),” ông phán. “Đưa cậu ta về phòng đi. TÔI BIẾT ngay thể nào tai họa này cũng xảy ra mà.” Dưới trận mưa như trút nước, chúng tôi khiêng gã Phôi thai về khu nhà ở của hắn, và Bác sĩ đã cho hắn uống kali bromid để giúp hắn ngủ thiếp đi.
Sau đó, Bác sĩ quay lại chỗ chúng tôi và giải thích rằng chứng mất ngôn ngữ này cũng giống như việc dồn ứ toàn bộ những áp lực của “Hội chứng Punjab” đổ ập xuống cùng một lúc; và rằng chỉ mới có đúng một lần trước đây—trong trường hợp của một tên lính sepoy—ông mới gặp phải một ca bệnh trầm trọng đến thế. Bản thân tôi cũng từng chứng kiến chứng mất ngôn ngữ nhẹ ở những người làm việc quá sức, nhưng sự câm lặng thình lình này thật sự kỳ quái—dù rằng, như chính gã Phôi thai có lẽ sẽ nói, nó bắt nguồn từ “những nguyên nhân hoàn toàn tự nhiên.”
“Cậu ta sẽ phải xin nghỉ phép sau vụ này thôi,” Bác sĩ nói. “Cậu ta sẽ chẳng khá lên để làm việc được trong ba tháng tới đâu. Không; đây không phải là chứng tâm thần hay gì đó tương tự. Đây chỉ là sự mất hoàn toàn khả năng kiểm soát ngôn ngữ và trí nhớ. Nhưng tôi đoán là chuyện này sẽ khiến gã Phôi thai phải biết điều hơn đấy.”
Hai ngày sau, gã Phôi thai đã nói lại được. Câu hỏi đầu tiên hắn thốt lên là: “Chuyện gì đã xảy ra vậy?” Bác sĩ bèn giải thích ngọn ngành cho hắn hiểu. “Nhưng tôi không thể tài nào hiểu nổi!” gã Phôi thai kêu lên; “Tôi hoàn toàn tỉnh táo mà; nhưng có vẻ như tôi không thể tin tưởng nổi vào bộ óc của chính mình nữa—trí nhớ CỦA CHÍNH TÔI—phải vậy không?”
“Cứ lên vùng đồi núi nghỉ ngơi ba tháng đi, và đừng có nghĩ ngợi gì về nó nữa,” Bác sĩ bảo.
“Nhưng tôi không thể hiểu nổi,” gã Phôi thai vẫn lặp lại. “Đó là bộ óc và trí nhớ CỦA CHÍNH TÔI cơ mà.”
“Tôi chịu, chẳng giúp gì được đâu,” Bác sĩ đáp lời; “có rất nhiều thứ cậu không thể hiểu nổi; và đến khi cậu đạt được thâm niên làm việc như tôi, cậu sẽ biết chính xác trên cõi đời này con người ta được phép coi cái gì là của riêng mình.”
Cú sốc ấy đã đánh gục hoàn toàn ý chí của gã Phôi thai. Hắn không tài nào hiểu nổi. Hắn lên vùng đồi núi trong nỗi sợ hãi và run rẩy, lúc nào cũng thấp hỏm lo âu không biết mình có kịp thốt ra trọn vẹn câu nói nào đang định mở lời hay không.
Điều đó mang lại cho hắn một cảm giác hoài nghi vô cùng lành mạnh. Lời giải thích hợp lý rằng hắn đã lao động quá sức hoàn toàn không làm hắn thỏa mãn. Dường như có thứ gì đó đã lau sạch những lời nói trên đôi môi hắn, giống như cách người mẹ lau đi vết sữa còn vương trên miệng đứa con thơ dại, và hắn cảm thấy sợ hãi—sợ hãi đến tột cùng.
Thế là Câu lạc bộ đã được yên ổn khi hắn quay trở lại; và nếu có dịp nào đó bạn bắt gặp Aurelian McGoggin đang lớn tiếng giảng đạo về những vấn đề của Nhân loại—hắn có vẻ không còn tỏ ra uyên bác như trước về những chuyện của Thần thánh nữa—hãy đưa ngón trỏ lên môi trong giây lát, rồi chờ xem điều gì sẽ xảy ra.
Đừng có trách tôi nếu hắn ném thẳng cái ly vào đầu bạn đấy nhé!