Nếu gương của bạn vỡ, hãy nhìn vào mặt nước phẳng lặng; nhưng hãy cẩn thận kẻo ngã xuống dòng nước ấy.
Tục ngữ Ấn Độ.
Bên cạnh một mối tình được đáp lại, một trong những thứ tiện lợi nhất mà một thanh niên có thể mang theo bên mình vào lúc bắt đầu sự nghiệp chính là một mối tình đơn phương. Nó khiến anh ta cảm thấy mình quan trọng, ra dáng người có công việc đàng hoàng, từng trải và đầy vẻ cay đắng; và bất cứ khi nào anh ta cảm thấy khó ở trong gan mật hay chán nản vì thiếu vận động, anh ta có thể thương tiếc cho mối tình đã mất của mình, và vô cùng hạnh phúc theo một cách dịu dàng, mờ ảo như ánh hoàng hôn.
Mối tình trắc trở của Hannasyde quả là một món quà trời cho đối với anh. Nó đã kéo dài bốn năm, và cô gái kia từ lâu đã chẳng mẩu may nhớ tới nó nữa. Cô đã kết hôn và bận rộn với bao nỗi lo toan riêng của gia đình. Thuở ban đầu, cô từng bảo Hannasyde rằng, “dù cô không bao giờ có thể coi anh hơn một người anh em, cô vẫn luôn dành sự quan tâm sâu sắc nhất đến hạnh phúc của anh.” Câu nói vừa mới mẻ vừa độc đáo đến giật mình ấy đã cho Hannasyde điều để suy ngẫm suốt hai năm trời; và sự tự phụ của chính anh đã bù đắp nốt hai mươi tư tháng còn lại. Hannasyde hoàn toàn khác với Phil Garron, nhưng dẫu vậy, anh vẫn có vài điểm tương đồng với con người quá đỗi may mắn đó.
Anh giữ mối tình đơn phương ấy bên mình như đàn ông giữ một chiếc tẩu đã ngấm khói—vì sự thoải mái, và bởi nó đã trở nên thân thiết qua thời gian sử dụng. Nó giúp anh vượt qua mùa hội ở Simla một cách êm ả. Hannasyde không phải là người duyên dáng. Phép tắc của anh có phần thô kệch, và cách anh đỡ một quý cô lên yên ngựa cũng cộc cằn đến mức chẳng thu hút nổi phái đẹp. Ngay cả khi anh có tìm cách săn đón sự ân sủng của họ đi chăng nữa, thì thực tế là anh chẳng hề làm thế. Anh giữ trái tim tổn thương của mình cho riêng mình trong suốt một thời gian.
Rồi rắc rối cũng tìm đến anh. Bất cứ ai từng đến Simla đều biết con dốc chạy từ Văn phòng Điện tín đến Sở Công chánh. Một buổi sáng tháng Chín, giữa những giờ thăm viếng, Hannasyde đang thong thả bước lên dốc thì một chiếc xe kéo lao xuống vội vã, và ngồi trong chiếc xe kéo ấy chính là hình ảnh sống động, bằng xương bằng thịt của cô gái từng khiến anh vừa hạnh phúc vừa bất hạnh. Hannasyde tựa lưng vào lan can và thở dốc. Anh muốn chạy đuổi theo chiếc xe kéo xuống dốc, nhưng điều đó là bất khả thi; thế là anh đành chôn chân bước tiếp trong khi máuồn dồn cả lên thái dương. Có rất nhiều lý do để khẳng định người phụ nữ trong xe kéo không thể nào là cô gái mà anh từng quen. Sau đó anh mới phát hiện ra, cô là vợ của một người đàn ông đến từ Dindigul, hoặc Coimbatore, hay một chốn khỉ ho cò gáy nào đó, và cô đã lên Simla từ đầu mùa để dưỡng bệnh. Cô sẽ quay về Dindigul, hoặc bất cứ nơi nào ở miền Nam, khi mùa hội kết thúc; và rất có thể cô sẽ chẳng bao giờ trở lại Simla nữa, bởi trạm miền núi quen thuộc của cô là Ootacamund. Đêm hôm đó, với tâm trạng trống rỗng và dữ dội vì những cảm xúc cũ bỗng trỗi dậy, Hannasyde tự suy ngẫm trong suốt một tiếng đồng hồ đăm chiêu. Và đây là điều anh đã quyết định; còn bạn thì tùy ý phán đoán xem bao nhiêu phần trăm là tình cảm chân thành dành cho bóng hình xưa, và bao nhiêu phần trăm là bản tính tự nhiên muốn ra ngoài tung tăng hưởng thụ đã ảnh hưởng đến quyết định ấy. Xét về mọi mặt, có lẽ bà Landys-Haggert sẽ chẳng bao giờ bước qua đường đời của anh một lần nữa. Thế nên anh làm gì đi nữa thì cũng chẳng mấy quan trọng. Trông bà kỳ diệu thay lại giống hệt cô gái từng “dành sự quan tâm sâu sắc” cùng những lời thoại quen thuộc còn lại. Suy xét cho cùng, thật thú vị biết bao nếu được làm quen với bà Landys-Haggert, và trong một khoảng thời gian ngắn—chỉ một khoảnh khắc rất ngắn ngủi thôi—được giả vờ như mình đang ở bên Alice Chisane một lần nữa. Ai mà chẳng có lúc hơi điên rồ về một vấn đề nào đó. Nỗi ám ảnh kỳ quặc riêng của Hannasyde chính là mối tình cũ, Alice Chisane.
Anh bèn tìm cách để được giới thiệu với bà Haggert, và cuộc gặp gỡ ấy diễn ra suôn sẻ. Anh cũng chủ trương dành thời gian ở bên người phụ nữ ấy càng nhiều càng tốt. Khi một người đã thực tâm muốn gặp gỡ, những tiện ích mà Simla mang lại thật đáng kinh ngạc. Nào là tiệc trà ngoài vườn, tiệc quần vợt, dã ngoại, bữa trưa ở Annandale, thi bắn súng, các buổi dạ tiệc và khiêu vũ; chưa kể những chuyến dạo chơi bằng ngựa hay đi bộ vốn là chuyện riêng tư giữa hai người. Hannasyde ban đầu chỉ định tìm kiếm một nét tương tự, nhưng cuối cùng anh lại lún sâu hơn thế rất nhiều. Anh muốn bị đánh lừa, anh cố tình để bản thân bị đánh lừa, và anh đã tự lừa dối chính mình một cách triệt để. Không chỉ khuôn mặt và vóc dáng y hệt Alice Chisane, mà cả giọng nói lẫn âm vực trầm bên dưới cũng hoàn toàn giống hệt, và cách diễn đạt cũng vậy; rồi những điệu bộ nhỏ nhặt mà bất kỳ người phụ nữ nào cũng có, từ dáng đi cho đến cử chỉ tay chân, đều hoàn toàn y đúc như nhau. Cái cách nghiêng đầu cũng vậy; ánh mắt mệt mỏi sau một chặng đường dài đi bộ cũng vậy; cái cúi người và giật cương khi ghìm một con ngựa đang lồng lên cũng vậy; và có một lần, điều kỳ diệu nhất trong tất cả, khi bà Landys-Haggert đang đứng hát một mình trong căn phòng bên cạnh trong lúc Hannasyde chờ đưa bà đi dạo ngựa, bà đã ngân nga từng nốt một, với chút rung nhẹ nơi cổ họng ở câu thơ thứ hai:—“Poor Wandering One!” y hệt như cách Alice Chisane từng ngân nga cho Hannasyde nghe trong ánh hoàng hôn của một phòng khách kiểu Anh. Còn ở con người thực sự của bà—trong tâm hồn bà—thì chẳng có lấy một nét tương đồng nào; bà và Alice Chisane được đúc từ hai chiếc khuôn hoàn toàn khác nhau. Nhưng tất cả những gì Hannasyde muốn biết, muốn nhìn và muốn suy ngẫm chỉ là nét tương đồng đến phát cuồng và khó hiểu ấy về khuôn mặt, giọng nói và phong thái. Anh nhất quyết muốn biến mình thành kẻ ngốc theo cách đó; và anh chẳng hề cảm thấy thất vọng chút nào.
Sự tôn sùng cởi mở và rõ mười mươi từ bất kỳ kiểu đàn ông nào luôn là điều dễ chịu đối với bất kỳ kiểu phụ nữ nào; thế nhưng bà Landys-Haggert, vốn là một người từng trải, lại chẳng tài nào hiểu nổi sự ngưỡng mộ của Hannasyde.
Anh sẵn sàng bỏ ra mọi công sức—vốn dĩ anh là một kẻ ích kỷ trong lối sống thường ngày—để gặp gỡ và chiều theo, nếu có thể, mọi mong muốn của bà. Bất cứ điều gì bà bảo anh làm đều là mệnh lệnh; và không còn nghi ngờ gì nữa, anh rất thích ở bên bà miễn là bà trò chuyện với anh, và cứuyên thuyên mãi về những chuyện vặt vãnh. Thế nhưng khi bà bắt đầu bộc lộ những quan điểm cá nhân và những nỗi bất bình của mình, những mâu thuẫn xã hội nhỏ nhặt tạo nên gia vị cho cuộc sống ở Simla, Hannasyde lại chẳng thấy vui chút nào cũng chẳng lấy làm hứng thú. Anh chẳng muốn biết gì về bà Landys-Haggert hay những trải nghiệm trong quá khứ của bà—bà đã đi hầu khắp thế giới và ăn nói rất khôn ngoan—anh chỉ muốn hình bóng của Alice Chisane hiển hiện trước mắt và giọng nói của cô vang lên bên tai mình. Bất cứ thứ gì nằm ngoài điều đó, gợi cho anh nhớ về một cá tính khác, đều mang lại cảm giác chói tai khó chịu, và anh đã thể hiện rõ điều đó.
Dưới tòa Bưu điện mới, vào một buổi chiều nọ, bà Landys-Haggert quay phắt lại phía anh, nói thẳng suy nghĩ của mình một cách ngắn gọn và không một lời báo trước. “Ông Hannasyde,” bà nói, “liệu ông có ơn phúc giải thích giùm xem tại sao ông cứ tự phong mình làm hiệp sĩ hộ vệ riêng của tôi không? Tôi chẳng hiểu nổi. Nhưng dù sao đi nữa, tôi dám chắc một điều rằng trong thâm tâm ông chẳng hề mảy may quan tâm đến TÔI đâu.” Nhân tiện, điều này dường như củng cố cho giả thuyết rằng không một người đàn ông nào có thể giả vờ hay nói dối phụ nữ mà không bị phát hiện. Hannasyde bị đánh trúng bất ngờ. Khả năng biện hộ của anh chưa bao giờ là điểm mạnh, bởi anh lúc nào cũng chỉ mải nghĩ đến bản thân, và trước khi kịp nhận ra mình đang nói gì, anh đã buột miệng thốt ra câu trả lời đầy kém khôn ngoan này:—“Tôi chẳng quan tâm thật đấy.”
Sự kỳ quặc của hoàn cảnh và câu trả lời ấy đã khiến bà Landys-Haggert phì cười. Rồi mọi chuyện vỡ lẽ; và sau lời giải thích rõ ràng mạch lạc của Hannasyde, bà Haggert cất lời, với một chút ý vị mỉa mai thoáng qua trong giọng nói:—“Ồ hóa ra tôi chỉ là một con ma-nơ-canh để ông treo mấy mảnh giẻ rách của mối tình rách rưới lên đó thôi phải không?”
Hannasyde chẳng biết phải đáp lại thế nào, thế là anh lại quay sang ca ngợi Alice Chisane một cách chung chung và mơ hồ, điều đó khiến tình hình chẳng khá hơn là bao. Giờ đây phải làm cho thật rõ ràng rằng bà Haggert không hề có lấy một mảy may, một bóng dáng tẹo nào về sự quan tâm dành cho Hannasyde. Chỉ là... chỉ là chẳng người phụ nữ nào thích bị đối xử như một chiếc cầu nối để người ta tỏ tình qua đó thay vì tỏ tình trực tiếp với mình—nhất là lại vì lợi ích của một bóng hồng cổ lỗ sĩ đã qua đi từ bốn năm trước.
Hannasyde không thấy rằng mình đã tự bêu riếu bản thân đến thế. Anh chỉ thấy mừng vì tìm được một tâm hồn đồng điệu giữa chốn hoang mạc khô cằn ở Simla.
Khi mùa hội kết thúc, Hannasyde quay về khu vực của mình còn bà Haggert về với phần việc của bà. “Cứ như thể đang yêu một bóng ma vậy,” Hannasyde tự nhủ với lòng, “và điều đó chẳng có gì quan trọng; giờ thì tôi sẽ quay lại với công việc của mình.” Thế nhưng anh lại thấy bản thân cứ mải miết suy nghĩ về bóng ma Haggert-Chisane; và anh không thể chắc chắn liệu Haggert hay Chisane mới là kẻ chiếm phần lớn hơn trong hình bóng ảo ảnh xinh đẹp ấy.
. . . . . . . . .
Một tháng sau, anh đã vỡ lẽ ra mọi chuyện.
Một điểm kỳ lạ của xứ sở kỳ lạ này là cách Chính phủ vô tâm thuyên chuyển nhân viên từ đầu này sang đầu kia Đế quốc. Bạn chẳng bao giờ có thể chắc chắn rằng mình đã tống khứ được một người bạn hay một kẻ thù cho đến khi người đó qua đời. Đã từng có một trường hợp như vậy—nhưng đó lại là một câu chuyện khác.
Bộ phận của Haggert ra lệnh cho ông chuyển từ Dindigul lên Biên giới chỉ với hai ngày thông báo trước, và ông phải khăn gói lên đường, mất tiền dọc đường ở mọi chặng từ Dindigul cho đến trạm của mình. Ông gửi gắm bà Haggert lại Lucknow, để ở lại với một vài người bạn ở đó, tham dự một buổi dạ tiệc lớn tại Chutter Munzil, và sẽ tiếp tục lên đường khi ông đã sắp xếp nơi chốn mới ổn thỏa hơn một chút. Lucknow chính là trạm công tác của Hannasyde, và bà Haggert đã ở lại đó một tuần. Hannasyde đã ra đón bà. Và khi đoàn tàu cập bến, anh chợt nhận ra bấy lâu nay mình thực chất đang nghĩ về ai. Sự dại dột trong cách hành xử của anh cũng giáng mạnh vào tâm trí anh. Tuần lễ ở Lucknow, với hai buổi khiêu vũ, và vô số những buổi cùng nhau dạo ngựa không giới hạn, đã định đoạt tất cả; và Hannasyde thấy mình cứ luẩn quẩn mãi trong vòng tròn suy nghĩ sau:—Anh tôn sùng Alice Chisane—ít ra là anh TỪNG tôn sùng cô ấy. VÀ anh ngưỡng mộ bà Landys-Haggert bởi vì bà rất giống Alice Chisane. NHƯNG bà Landys-Haggert chẳng hề giống Alice Chisane tẹo nào, thậm chí còn đáng yêu hơn gấp ngàn lần. GIỜ ĐÂY Alice Chisane đã là “vợ người ta,” và bà Landys-Haggert cũng thế, hơn nữa lại là một người vợ tốt và chung thủy. CHO NÊN, chính anh, Hannasyde, là một kẻ... đến đây anh tự mắng mình bằng đủ thứ từ ngữ nặng nề, và thầm ước gì mình đã khôn ngoan hơn ngay từ phút ban đầu.
Liệu bà Landys-Haggert có nhận ra những gì đang diễn ra trong tâm trí anh hay không, chỉ có một mình bà biết. Anh có vẻ thể hiện sự quan tâm vô điều kiện đến mọi thứ gắn liền với cá nhân bà, khác hẳn với nét tương tự của Alice Chisane, và anh đã thốt ra một hai câu mà nếu Alice Chisane vẫn còn đính ước với anh, thì khó lòng có thể được dung thứ, dẫu có lấy lý do là vì nét tương tự đi chăng nữa. Thế nhưng bà Haggert đã khéo léo gạt bỏ những lời nói ấy đi, và dành rất nhiều thời gian để cho Hannasyde thấy bà đã mang lại cho anh bao nhiêu sự an ủi và niềm vui nhường nào nhờ vào sự giống nhau kỳ lạ của bà với mối tình cũ của anh. Hannasyde rên rỉ trên yên ngựa và thốt lên, “Vâng, đúng vậy,” rồi cắm cúi chuẩn bị cho chuyến đi lên Biên giới của bà, trong lòng cảm thấy vô cùng nhỏ bé và thảm hại.
Ngày cuối cùng bà lưu lại Lucknow cũng đến, và Hannasyde ra Ga xe lửa tiễn bà. Bà tỏ ra vô cùng biết lòng vì sự tử tế và những phiền phức mà anh đã bỏ công chịu đựng, rồi mỉm cười một cách dễ chịu và đầy cảm thông như một kẻ thấu hiểu lý do mang âm hưởng Alice Chisane đằng sau sự tử tế ấy. Và Hannasyde liền trút giận lên đám phu khuân vác hành lý, xô đẩy những kẻ trên sân ga, và thầm cầu nguyện cho mái nhà ga sụp xuống đè chết quách mình đi cho rồi.
Khi đoàn tàu từ từ chuyển bánh, bà Landys-Haggert nghiêng người ra ngoài cửa sổ để chào tạm biệt:—“Nghĩ lại thì au revoir nhé, ông Hannasyde. Tôi sẽ về Nước vào mùa Xuân, và có lẽ chúng ta sẽ gặp lại nhau ở Thành phố.”
Hannasyde bắt tay bà, và nói với một vẻ đầy thành kính và say đắm:—“Tôi cầu Chúa rằng mình sẽ chẳng bao giờ phải nhìn thấy mặt cô nữa!”
Và bà Haggert đã hiểu.