Thế là chuông nhà thờ St. Edmundsbury đồng loạt ngân vang, trong cả nhà nguyện lẫn đền thờ, tiếng đại phong cầm vang dội: từ tu viện cho đến thị trấn, toàn bộ miền tây Suffolk ngập tràn trong ngày hội lớn. Nào hiệp sĩ, tử tước, thợ dệt, thợ kéo sợi, toàn thể dân chúng nam nữ, già trẻ, thậm chí cả những tá điền cùng những đứa trẻ bụ bẫm—tất cả đều đổ ra đường để tận hưởng ngày nghỉ và tận mắt chứng kiến sự kiện Đức Viện phụ quang! Nào là nghi thức "cởi giày đi chân trần" của Đức Viện phụ ngay tại cổng, nào là lễ cẩn trọng cung nghinh ngài tiến vào Bàn thờ Lớn và Điện thờ; để rồi đột ngột "tất cả chuông và đại phong cầm đều lặng thinh" trong lúc mọi người quỳ xuống thành kính cầu nguyện; và rồi tiếng chuông, tiếng đàn lại bùng lên rộn rã, cùng với khúc Te Deum vang dội cất lên từ lồng ngực của muôn người; tiếp đến là những bài diễn văn của vị tử tước đứng đầu, và nghi thức trao nụ hôn huynh đệ. Khép lại buổi lễ là các trò chơi dân gian rôm rả và bữa tiệc thịnh soạn trong nhà dành cho hơn một ngàn thực khách, dung lượng lớn hơn nhiều so với câu châm ngôn: plus quam mille comedentibus in gaudio magno.
Chính trong bầu không khí hoan ca đó, vị Samson năm xưa nay lại một lần nữa quay về với chúng ta, được nghênh đón nồng nhiệt. Kẻ từng rời đi với tà áo dòng xắn gọn lên tay nay trở về trong vinh quang hiển hách, bỗng chốc bước1 lên hàng ngũ những nhân vật quyền cao chức trọng trên thế gian này. Những độc giả hay ngẫm nghĩ hẳn sẽ thừa nhận rằng đây quả là một thử thách chí mạng đối với một con người. Hôm qua còn là một kẻ hành khất nghèo túng, đến hai đồng xu giắt lưng cũng không được phép sở hữu, và chẳng có lấy chút quyền hạn sai khiến một con chó; thế mà hôm nay, người đàn ông ấy lại đường hoàng trở thành một Dominus Abbas, một Viện phụ tước quý tộc ngang hàng công khanh tại Nghị viện, là chúa tể của bao dinh thự, điền trang, thái ấp và đất đai rộng lớn; một con người có trong tay "Năm mươi Hiệp sĩ phò tá," cùng muôn vàn đám đông thần dân luôn sẵn sàng tuân lệnh tăm tắp. Đó là một cuộc đổi đời vĩ đại hơn cả Napoléon, lại diễn ra vô cùng đột ngột. Cứ như thể một kẻ phu phen lao động khổ sai ở trang trại Chandos, vào một buổi sáng thức giấc, bỗng bàng hoàng nhận ra mình qua một đêm đã trở thành Công tước! Mong rằng với đôi mắt sáng ngời tinh anh, Samson có thể thấu suốt và nhận định được thực tại ấy nếu có thể. Giờ đây, chúng ta sẽ đem cái thước đo mới để đánh giá con người ngài, một chiếc thước đo khắt khe hơn rất nhiều so với trước kia. Bởi vì nếu một tâm hồn cao cả càng trở nên rạng ngời gấp bội trước chiến thắng và thịnh vượng, vươn lên đầy hào quang tựa như đang về đúng cội nguồn và ngai vàng thái dương của mình; thì một tâm hồn ti tiện lại càng trở nên xấu xa và đáng thương hơn gấp trăm nghìn lần. Bất kỳ thói hư tật xấu nào, bất kỳ điểm yếu nào tiềm ẩn trong con người ấy, kẻ trọc phú sẽ phơi bày tất cả dưới lăng kính mặt trời, phóng đại thành những hình thù méo mó đến đáng sợ. Thậm chí, biết bao mầm mống của tật xấu, lâu nay vẫn được kìm hãm một cách an toàn trong bóng tối, nay lại có dịp đâm chồi nảy lộc tựa như trong nhà kính dưới ánh thái dương, vươn lên thành một sự phát triển xum xuê, phô trương lồ lộ trước mắt thiên hạ!
Nhưng dẫu sao đi nữa, đây chẳng phải là một khía cạnh vô cùng kỳ lạ về những năng lực chính trị và xã hội, hay nói đúng hơn, về chiều sâu và sự phong phú của sức sống xã hội chân chính từng tồn tại trong những thời đại dã man thuở trước đó sao: rằng một bậc Quân vương xứng đáng vẫn có thể được tìm thấy đằng sau những lớp cải trang bần hàn ấy, vẫn có thể được nhận ra và cất nhắc từ những hoàn cảnh như vậy? Kìa, ngài được tìm thấy với tối đa vỏn vẹn hai đồng xu trong túi và chiếc bị da đeo quanh cổ; lầm lũi bước đi trên đường cái quan, tà áo dòng xắn lên tận cánh tay. Dẫu vậy, người ta vẫn nhận ra đây chính là con người ấy, vị Quân vương đích thực; và quả nhiên ngài đã chứng minh được điều đó. Hỡi các huynh đệ, chẳng lẽ chúng ta thời nay không còn cần đến việc tìm kiếm những vị Quân vương chân chính nữa, mà cứ mãi dung dưỡng những kẻ bù nhìn giả hiệu hay sao? Thời ấy, bọn tu sĩ đúng là những kẻ đầu đất mê tín dị đoan; còn chúng ta ngày nay là những cử tri hạng mười bảng Anh vô cùng minh triết, chẳng hề vướng bận thứ thuế đánh vào tri thức! Ta xin hỏi rằng, những phát kiến ưu việt của chúng ta đâu, những phát kiến tương đương hoặc dẫu chỉ có thể sánh bằng liệu ở đâu? Chúng ta cũng có mắt đấy chứ, hoặc ít ra phải có; chúng ta có các bục phát biểu tranh cử, có cả kính viễn vọng; chúng ta có ánh sáng, ánh đuốc và ngọn đèn bấc của một nền Báo chí tự do đầy khai sáng, đang bùng cháy và nhảy múa khắp mọi nơi, tựa như một màn múa đuốc khổng lồ; sẵn sàng làm xém cả ria mép của quý vị khi đi qua những chốn công cộng ở cả thị thành lẫn thôn quê. Những vĩ nhân, những vị Quân vương đích thực, nay vẫn đang đi lại giữa cuộc đời dưới muôn hình vạn trạng lớp ngụy trang hệt như xưa. Với những chiếc kính viễn vọng ấy, với ánh sáng khai minh ấy—mà sao kết quả thu lại chỉ có thế! Cơ sự này là sao, ta hỏi quý vị; tại sao lại nông nỗi ấy? Chẳng phải là điều đáng tiếc lắm sao; thậm chí, xét theo một khía cạnh nào đó, chẳng phải là quá đỗi kinh ngạc hay sao?
Than ôi, khiếm khuyết mà chúng ta cứ phải lên tiếng giục giã hết lần này đến lần khác, thực chất ít phải là do thiếu kính viễn vọng, mà là do thiếu đi đôi mắt tinh tường để nhìn nhận. Bọn đầu đất mê tín của Thế kỷ Mười hai tuy không có kính viễn vọng, nhưng họ vẫn còn một đôi mắt tinh đời; họ không có những chiếc hòm phiếu kín; thứ họ có là lòng tôn kính dành cho Đức độ, và sự căm ghét đối với cái tầm thường, đồi bại. Đó vốn là lề lối của mọi dân tộc ở thời kỳ sơ khai. Cứ như lời ông Sale kể cho tôi nghe, các bộ lạc Ả Rập xưa kia thường tụ họp trong những buổi lễ hội tưng bừng nhất, cùng cất cao tiếng hát, nhóm lên những đống lửa trại, kết những vòng nguyệt quế vinh danh, và thành kính tạ ơn các vị thần linh vì ngay trong bộ lạc của họ, một Nhà thơ đã xuất hiện. Quả thực họ có quyền tạ ơn như vậy; bởi vì ngoài thi ca ra, còn có thứ ích lợi nào—ta chưa nói đến sự cao cả và thiêng liêng—mà các thần linh, dẫu có rộng lượng đến mấy, có thể ban tặng cho bất kỳ bộ lạc hay quốc gia nào, trong bất kỳ thời đại hay hoàn cảnh nào? Ta xin tuyên bố với ngươi, hỡi người anh em khốn khổ đang bị đám lang băm dắt mũi của ta, dẫu ngươi có kinh ngạc đến đâu đi nữa, thì thực trạng này vẫn vô cùng đáng thương xót! Chúng ta, những con người nước Anh, tìm thấy một Nhà thơ, một con người dũng cảm bậc nhất từng được tạo ra trong khoảng một trăm năm trở lại đây ở bất cứ xó xỉnh nào dưới ánh mặt trời; vậy mà chúng ta có thèm nhóm lửa trại hay tạ ơn thần linh không? Hoàn toàn không. Sau khi cân nhắc thiệt hơn chán chê, chúng ta liền phân công người đàn ông ấy đi đong thùng bia thùng rượu ở cái trấn Dumfries nhỏ bé; rồi lại tự vỗ ngực kiêu hãnh về cái gọi là "chính sách bảo trợ nhân tài" của mình.
Thiên tài, Nhà thơ: liệu chúng ta có thực sự hiểu những từ này có ý nghĩa là gì không? Đó là một Tâm hồn được ơn trên soi sáng một lần nữa ban ơn cho chúng ta, xuất phát trực tiếp từ trái tim lửa vĩ đại của chính Tự nhiên, để nhìn thấy Chân lý, cất lên lời ca và hành động vì chân lý ấy; đó là giọng nói thiêng liêng của tự nhiên được cất lên một lần nữa giữa chốn hỗn độn vô tận của những lời đồn đại và đạo đức giả, của những lời ba hoa rỗng tuếch và sự hèn nhát, nơi mà Trái Đất đang hoang mang đến độ suýt diệt vong nay đã lạc lối. Hỡi những kẻ phàm trần đui mù đang lạc lối, hãy lắng nghe thêm một lần nữa; hãy lắng nghe một lần nữa tiếng vọng phát ra từ Biển Ánh sáng và Biển Ngọn lửa thuần khiết bên trong, từ chính trái tim của Tự nhiên và Chân lý; hãy nhận thức rõ Sự thật về Sự tồn tại của các ngươi là gì, gạt bỏ đi những lời lẽ đạo đức giả vốn không thuộc về nó; và một khi đã thấu hiểu, hãy hành động, để rồi mọi điều tốt đẹp sẽ đến với các ngươi!—
George Đệ tam chính là Đấng Bảo vệ cho thứ gì đó mà chúng ta gọi là ' Đức tin' vào những năm tháng ấy; George Đệ tam chính là vị xa phu trưởng điều khiển Vận mệnh của nước Anh, lèo lái đất nước vượt qua vực thẳm của các cuộc Cách mạng Pháp, các phong trào Độc lập Mỹ; trong khi đó Robert Burns lại là kẻ đong bia ở Dumfries. Đó chính là toàn bộ thiên anh hùng ca Iliad thu gọn trong một vỏ hạt dẻ. Bộ mặt của một thế giới đang bờ vực tan rã, giờ đây chỉ còn quằn quại trong những cơn co giật và hấp hối, được khắc họa trọn vẹn trong một sự thật phũ phàng ấy—một sự thật chẳng khiến ai phải ngạc nhiên, ngoại trừ việc họ ngạc nhiên vì thấy tôi lại đi ngạc nhiên về nó. Đó chính là kết quả của cả một chuỗi dài thời đại tôn sùng thói nô lệ hèn hạ, đã hoàn toàn được củng cố vững chắc tựa như một Quy luật của Tự nhiên; sự tôn sùng áo mão và sự sùng bái đám lang băm: một thói nô lệ hèn hạ đã bám rễ sâu dày—mà rồi sẽ phải tự nhổ bỏ nó đi; Chúa mới biết được, việc đó sẽ vô cùng khó khăn nhường nào!—
Viện phụ Samson khi tiếp quản đã thấy một Tu viện hoàn toàn tiêu điều xơ xác; nước mưa dột tứ tung khắp ngả, cả mưa thật theo nghĩa đen lẫn thứ mưa ẩn dụ từ mọi phương tám hướng. Willelmus Sacrista thì tối ngày chìm trong chén tạc chén thù và làm những chuyện mờ ám không dám hé môi. Kho lương thực của chúng ta thì ngày càng kiệt quệ, với lũ choái mỏ ác ôn người Do Thái và đám sinh linh nhơ nhớp đóng vai trò nhà cung cấp; trong giỏ của chúng ta chẳng còn lấy một mẩu bánh mì. Những bà lão tay cầm ống sợi lao ra chì chiết vị Quản sự đang khốn khổ trong tâm trạng sục sôi phẫn uộ. "Ngươi chẳng thể bước chân ra khỏi cửa mà không bị cả người Do Thái lẫn Cơ đốc nhân vây hãm đòi những khoản nợ chưa thanh toán;" những khoản nợ lớn đến mức thoạt nhìn tưởng chừng vô tận như Khoản nợ Quốc gia của nước Anh. Suốt bốn ròng rã năm trời, Đức Viện phụ mới của chúng ta hễ cứ bước chân ra ngoài là lại bị các chủ nợ từ người Do Thái đến Cơ đốc nhân cùng đủ mọi thành phần chủ nợ khác bủa vây; đẩy ngài đến bờ vực tuyệt vọng. Vị Phó viện phụ thì chểnh mảng; các Quản sự cùng giới chức trách thì lơ là; đám tu sĩ thì bê trễ: còn kẻ nào là không lơ là nữa đây? Hãy đứng lên đối mặt với điều này đi, hỡi Samson, chỉ có một mình ngươi ở đó để đối mặt với nó mà thôi; đó chính là sứ mệnh của ngươi: phải đương đầu và chiến đấu với nó, hoặc là chết, hoặc là tiêu diệt nó cho kỳ cùng. Nguyện xin Chúa hãy thương xót lấy ngươi!
Đem lại niềm hứng thú khảo cổ cho chúng ta đối với tội nghiệp Jocelin cùng tu viện của ông, nơi mà toàn bộ diện mạo của đời sống, từ ngôn ngữ, tư duy, lời ăn tiếng nói cho đến các hoạt động đều đã trở nên quá đỗi cổ xưa, xa lạ và trôi dạt vào dĩ vãng, giờ đây lại đan xen thêm một chút ấm áp dịu dàng của tình người dành cho Viện phụ Samson; một niềm vui thực sự, tựa như khi ta được chứng kiến công sức của con người, đặc biệt là công việc cai trị—vốn là công việc cao cả nhất của con người—được thực hiện một cách xuất sắc. Viện phụ Samson vốn chẳng có chút kinh nghiệm nào trong việc cai trị; chưa từng trải qua thời gian học nghề đối với công việc quản lý—than ôi, ngài chỉ có mỗi quãng thời gian học việc khắc nghiệt nhất là vâng lệnh mà thôi. Jocelin cho biết, ngài chưa từng đứng trước bất kỳ tòa án nào để đóng tiền thế chân hay nhận bảo lãnh (vadioum hay plegium); thậm chí hiếm khi bước chân tới tòa án, thế mà lại được đặt vào ghế chủ tọa của một tòa án. Thế nhưng, Jocelin tiếp tục kể lại, thật đáng kinh ngạc là ngài đã học hỏi các lề lối công vụ nhanh đến nhường nào; và trong mọi loại công việc, ngài đều trở nên thạo đời vượt trội hơn hẳn những kẻ khác. Trong số rất nhiều người đến xin phò tá ngài, 'ngài đã giữ lại một Hiệp sĩ vô cùng thạo việc nhận vật thế chấp và bảo lãnh;' và chỉ trong vòng chưa đầy một năm, chính ngài cũng đã trở thành một người thông thạo. Thậm chí chẳng bao lâu sau, Đức Giáo hoàng đã bổ nhiệm ngài làm Thẩm phán xét xử trong một số vụ án nhất định; Nhà vua thì chọn ngài làm một trong những Thẩm phán đi tuần hạt mới của mình: người ta còn nghe thấy viên chức Osbert phải thốt lên rằng, "Vị Viện phụ đó quả là một tay cáo già sắc sảo, đích thực là một disputator est; nếu ngài ấy cứ tiếp tục đà này, ngài ấy sẽ cho tất cả luật sư bọn ta ra rìa hết cho mà xem!"[12]
Tại sao lại không thể chứ? Cái gì có thể cản trở Samson cai trị cơ chứ? Tiềm ẩn trong con người ngài là những phẩm chất vượt xa mọi trường lớp học nghề; bản thân con người ấy đã sẵn có một hình mẫu chuẩn mực để cai trị, một kim chỉ nam để dựa vào đó mà điều hành! Tồn tại trong ngài là một sự căm ghét tột độ từ tận đáy lòng đối với bất kỳ điều gì hỗn tạp, hèn nhát, sai trái—tức là những thứ hỗn độn, vô kỷ luật; thứ thuộc về Ác quỷ chứ không phải của Chúa trời. Một con người mang bản chất như vậy thì không thể nào không cai trị được! Ngài mang trong mình lý tưởng sống động của một nhà lãnh đạo; cùng với một thôi thúc mãnh liệt không ngừng nghỉ nhằm hiện thực hóa lý tưởng ấy ra bên ngoài. Dù có trả công cao đến mấy, ngài cũng nhất quyết không làm nô lệ cho Ác quỷ hay sự Hỗn độn; không, con người này sinh ra là để phụng sự một Đấng tối cao khác chứ không phải chúng. Than ôi, mọi trường lớp học nghề sẽ trở nên vô dụng biết bao, khi mà ngay trong con người nhà lãnh đạo của quý vị hoàn toàn thiếu vắng thứ mà chúng ta có thể gọi là chuẩn mực để cai trị: chẳng có gì cả—chỉ là một khoảng trời xám xịt mập mờ, lảng vảng những hình thù của sự vụ lợi thực tế, những truyền thống nghị viện, những danh sách biểu quyết, những quỹ vận động tranh cử, những bài xã luận dẫn đường; những thứ này, dẫu có đi kèm với sự tinh ranh và tháo vát cáo già đến đâu đi nữa, thì cũng chẳng có mấy giá trị!
Nhưng quả thực, chúng ta đang bàn cái gì thế, chuyện học nghề á? Chẳng phải vị Samson này đã từng trải qua một khóa học nghề cai trị vô cùng xuất sắc theo cách của riêng ngài rồi sao; đó chính là khóa học làm nô lệ khắc nghiệt nhất: học cách vâng lời! Cứ bước đi giữa cõi đời này mà không có một người bạn nào bên cạnh ngoài Chúa và Thánh Edmund, quý vị hoặc sẽ ngã nhào xuống cống rãnh, hoặc sẽ học được khối thứ khôn ngoan. Học cách vâng lời chính là nghệ thuật nền tảng để học cách cai trị. Biết bao bậc Thanh cao Tôn quý sẽ học được khối điều, giả như họ từng bôn ba khắp thế gian với một bình nước và chiếc túi rỗng không, sine omni expensa; và trong ngày khải hoàn trở về, thay vì ngồi trước những dòng tin vắn báo chí hay những buổi lễ thắp sáng ăn mừng khắp phố phường, họ lại được ngồi ngay dưới chân Điện thờ Thánh Edmund trong xiềng xích với món bánh mì và nước lã! Kẻ nào không thể làm tôi tớ cho muôn người, kẻ đó sẽ chẳng bao giờ có thể làm chủ, làm người dẫn đường và cứu tinh đích thực cho muôn người;—đó chính là ý nghĩa của quyền làm chủ đích thực. Cuộc đời của những tu sĩ chẳng phải ẩn chứa những 'năng lực chính trị' vô cùng phi thường đó sao; dẫu chúng ta không thể bắt chước, thì chẳng phải vẫn rất đáng ao ước hay sao? Trời đất ơi, giả như một vị Công tước xứ Logwood, kẻ giờ đây đang ngồi chễm chệ một cách xa hoa trên chiếc ghế quyền lực tại Viện Cơ mật, tự mình từng trải qua cảnh cày cuốc đầu tắt mặt tối hằng tuần với mức tiền công bảy shilling sáu xu, mà không hề nhận được bất kỳ khoản trợ cấp cứu trợ xã hội nào—thì điều đó sẽ soi rọi một ánh sáng rực rỡ biết bao, thứ ánh sáng mà lô-gíc, thống kê hay toán học chẳng tài nào dập tắt được, làm sáng tỏ biết bao điều cho ông ta!
Do đó, trong mọi hoàn cảnh, chúng ta hoàn toàn đồng tình với lời khuyên chí lý của bà Glass: 'Trước hết hãy bắt lấy con thỏ rừng của bà!' Trước hết hãy tìm cho ra con người ấy; thế là có được tất cả: ngài ấy có thể học làm mọi thứ, từ việc đóng giày, cho đến việc ban hành phán quyết, cai trị cộng đồng; và sẽ hoàn thành chúng như một đấng nam nhi thực thụ. Còn nếu bắt nhầm phải một kẻ-không-ra-gì—than ôi, chẳng phải là quý vị đã tóm phải một thảm họa tồi tệ nhất trên đời này hay sao? Có lẽ thảm họa ấy lại càng đáng sợ hơn khi bề ngoài hắn trông có vẻ điềm đạm và hiền lành biết bao. Bởi vì hiểm họa mà một kẻ đần độn, mà bất kỳ kẻ đần độn nào gây ra trong một thế giới đầy rẫy sức sống và sản sinh ra vô vàn hệ lụy như thế giới của chúng ta, là thứ toán ký nào cũng không tài nào tính xuể. Thợ đóng giày lang băm thì cũng gây ra không ít tác hại; điều này những người bị u nhọt chân hay những kẻ khốn cùng phải mang giày da lộn và giày vải có thể làm chứng. Nhưng còn vị linh mục lang băm, đại giáo chủ lang băm, vị vua lang băm! Tại sao tất cả những công dân chính trực lại không xông lên, với vẻ mặt bán tín bán nghi hoảng loạn, để chặn hắn lại hệt như cách họ dập tắt một đám cháy lớn? Chắc chắn rằng một công dân chính trực luôn được nhắc nhở bởi Chúa trời và Tâm hồn của chính mình, bởi mọi tiếng nói hữu thanh lẫn vô thanh của Vũ trụ này, hãy làm những gì trong khả năng để giải cứu thế giới và gã lang băm đần độn tội nghiệp này khỏi ách thống trị của hắn. Hãy chạy thật nhanh; hãy giải thoát cho thế giới—dù có phải làm bằng cách tiêu diệt hắn đi chăng nữa! Bởi vì vạn vật đã trở nên quá đỗi già cỗi, khô khan như bùi nhùi, dễ bắt lửa; và bản thân hắn còn mang tính tàn phá khốc liệt hơn cả một trận hoả hoạn. Hãy quét sạch hắn đi, ít nhất là vậy; hãy kìm chân hắn thật chặt trong khuôn viên lò sưởi: khi ấy hắn sẽ thôi không còn là đám cháy rừng tàn phá nữa; khi ấy hắn sẽ trở nên hữu ích ít nhiều, giống như ngọn lửa nấu nướng trong bếp. Lửa vốn là người đầy tớ tuyệt vời nhất; nhưng ngẫm lại nếu nó làm chủ thì sẽ ra sao! Gã đần độn tội nghiệp này sinh ra vốn cũng có những mục đích sử dụng riêng: cớ sao lại tôn hắn lên làm chủ để rồi biến hắn thành một trận hỏa hoạn, thành lời nguyền rủa cho cả một giáo xứ hay cho cả nhân loại này?
[12] Jocelini Chronica, tr. 25.
