Ở trong những gian phòng phía chân đồi, chốn Tu viện của chúng tôi đây, chúng tôi mang một bản sắc lạ thường — một điều khó lòng tưởng tượng nổi trong thời đại Luật Ngũ cốc của Arkwright, thời toàn những cỗ máy kéo sợi và súng săn Joe-Manton! Nơi đây vẫn chưa bóng dáng Chủ nghĩa Giám lý, và chúng tôi bàn luận rất nhiều về những chuyện thế tục: không có Chủ nghĩa Giám lý; Tôn giáo của chúng tôi chưa biến thành một nỗi Nghi ngờ bồn chồn rợn ngợp, lại càng không phải thứ Đạo đức giả trang trọng còn hãi hùng hơn thế; mà là một Chân lý hiển nhiên cao ngút tầng trời, bao trùm và thấm đẫm toàn bộ Đời sống. Dẫu chúng tôi có nhiều bất toàn, chúng tôi vẫn ở đây, với những bài kinh cầu, những cái đầu cạo trọc, những lời khấn nguyện khó nghèo, để minh chứng không ngớt và không thể chối cãi trước mọi trái tim rằng: Đời sống Trần thế này cùng với những phú quý, tài sản, cùng những vận may rủi họa phúc của nó, tự bản chất hoàn toàn không phải là một thực tại, mà chỉ là cái bóng của những thực tại vĩnh hằng, vô tận; rằng thế giới Phù du này, tựa như một hình ảnh huyễn hoặc trong không khí, đầy vẻ biểu trưng kinh hoàng, đang đùa giỡn và nhấp nháy trong tấm gương lớn tịch lặng của Cõi Vĩnh Hằng; và Cuộc đời bé nhỏ của con người có những Trách nhiệm vĩ đại, thực sự vĩ đại duy nhất, vươn thấu tận Thiên đường và rơi xuống tận Âm ty. Điều này, bằng những lời kinh cầu khó nhọc của mình, chúng tôi đang minh chứng và đấu tranh để minh chứng.
Dù được minh chứng hay không, dẫu được muôn người khắc ghi hay bị tất cả lãng quên, điều đó vẫn thực sự hiển hiện là chân lý, ngay cả trong thời đại của Arkwright và Joe-Manton! Nhưng thật khôn lường xiết, một khi những bài kinh cầu đã trở nên lỗi thời; khi lúa nộp thuế, hoa lợi, cùng mọi ân nghĩa và nợ nần tương hỗ giữa người với người đã hoàn toàn quy đổi thành một khoản tiền mặt duy nhất; khi bổn phận của con người đối với tha nhân chỉ còn là việc trao cho họ mấy đồng tiền kim loại, hay khoản tiền công đã thỏa thuận rồi hắt hủi họ ra ngoài cửa; khi bổn phận của con người đối với Chúa trở thành một thứ đạo đức giả, một mối hoài nghi, một cõi hư vô mờ mịt, một thứ "hạnh phúc của đức hạnh" hoặc đại loại thế; và thứ mà con người ta vô vàn sợ hãi (Cõi Địa ngục thực sự của một con người) chính là việc "không kiếm được tiền và không thăng tiến được bản thân," — ta phải nói rằng, thật khôn lường xiết sự đổi thay đã len lỏi khắp nơi vào các vấn đề của nhân loại! Giờ đây, nhân loại vận hành khắp chốn không còn bằng dòng máu sống khỏe mạnh nữa, mà tựa hồ bằng thứ mực nhà băng sun-phát đồng đáng ghét; mọi thứ trở nên cay đắng, chia rẽ, chực chờ tan rã; và Đời sống cuồn cuộn khổng lồ của Xã hội mang dáng dấp co giật của kẻ bị ma ám, thực sự bị quỷ dữ ngự trị: Bởi vì, tóm lại, Thần Tài Mammon hoàn toàn không phải là một vị thần; mà là một con quỷ, thậm chí là một con quỷ rất đỗi đáng khinh. Cứ trung thành bước theo Quỷ dữ, chắc chắn ngươi sẽ tiến thẳng đến chỗ Quỷ dữ: còn nơi nào khác ngươi có thể đến nữa? — Trong những hoàn cảnh như thế, con người ta nhìn lại với một nỗi hoài niệm u buồn ngay cả đối với những hình bóng thầy tu nghèo nàn, hạn hẹp, cùng những lời kinh cầu khiêm nhường của họ; và ngẫm nghĩ, theo lời Ben Jonson, rằng tâm hồn là thứ không thể thiếu, dẫu chỉ một chút ít tâm hồn, cốt để đỡ cho bạn tốn tiền mua muối!
Phải thừa nhận rằng, suy cho cùng, chúng tôi những tu sĩ của St. Edmundsbury chỉ là một nhóm người có giới hạn, và có lẽ cuộc sống của chúng tôi cũng khá tẻ nhạt. Chúng tôi rất hay ba hoa nhảm nhí; quả thực chẳng có việc gì khác để làm khi những giờ kinh tụng đã dứt. Những lời bàn tán dật dờ phần lớn là sự châm biếm đã được giảm nhẹ; hệ quả của sự nhàn rỗi, chứ không phải của lòng hằn học. Phần đông chúng tôi là những con người tẻ nhạt, vô vị; dễ dãi; những kẻ chỉ cần lời kinh tiếng kệ và việc tiêu hóa thức ăn là đủ cho trọn kiếp người. Chúng tôi phải tiếp đón mọi lữ khách đến Tu viện và cho họ trọ miễn phí; hạng này hạng nọ theo quy định sẽ do Viện phụ và khoản thu nhập riêng của ngài lo liệu, còn những hạng khác thì do chúng tôi và thầy Quản khố nghèo túng của chúng tôi gánh vác, dẫu có phần eo hẹp. Ngay cả người Do Thái cũng gửi vợ con họ đến đây vào thời chiến, vào khu Pitanceria của chúng tôi; nơi họ được trú ẩn an toàn với khẩu phần ăn uống đầy đủ — để đổi lấy một khoản thù lao. Chúng tôi có những cơ hội tuyệt vời nhất để thu thập tin tức. Một số người trong chúng tôi có khiếu đọc Sách; thích trầm ngâm, tĩnh lặng; đôi khi chúng tôi còn viết Sách. Một số người có tài giảng đạo, bằng tiếng Anh-Saxon, tiếng Pháp-Norman, và thậm chí bằng cả tiếng Latinh nhà đạo; số khác thì chẳng tài nào nói được thứ ngôn ngữ hay tiếng lóng nào, vì quá đỗi ngu ngơ.
Khi chẳng còn việc gì khác, chúng tôi lại đem nhau ra bàn tán! Đây là nguồn vui muôn thuở. Cái đầu trùm mũ trùm này áp sát vào tai cái đầu trùm mũ trùm khác và thì thầm — những điều không được nói ra (tacenda). Thầy Wilgelmus Sacrista chẳng hạn, tối nào thầy ấy cũng làm gì trong cái phòng chứa đồ thánh kia? Những trận ẩm tửu liên miên, 'frequentes bibationes et quædam tacenda,' — than ôi! Chúng tôi có những 'tempora minutionis', những mùa trích huyết định kỳ, khi tất cả chúng tôi cùng nhau rạch tĩnh mạch trút máu; và khi ấy diễn ra một buổi hội thảo tự do chung, một hội đồng náo nhiệt. Bất chấp lời khấn nguyện nghèo khó, chúng tôi vẫn được phép tích lũy tài sản tới mức 'hai shilling;' nhưng số tiền đó phải được trao cho họ hàng nghèo khó, hoặc dùng vào việc bố thí. Những tu sĩ tội nghiệp! Cứ thế, một tu sĩ Canterbury nọ từng có thói quen 'lén lút rút từ ống tay áo ra' năm shilling để nhét vào tay mẹ khi bà đến thăm ông trong các giờ kinh phụng vụ cứ mỗi hai tháng một lần. Có bận, vì lén lút đưa tiền đúng lúc đang chào từ biệt, ông đã nhét nhầm số tiền xuống sàn nhà thay vì vào tay bà, và một người khác đã nhặt được nó; thế là thầy tu tội nghiệp nọ, khi hay tin, đã mang vẻ mặt tuyệt vọng khốn đốn suốt mấy ngày trời; cho đến khi Đức Tổng Giám mục cao quý Lanfranc gặng hỏi để thấu tỏ bí mật của ông, đã rộng lượng nâng tổng số tiền lên thành bảy shilling, và bảo rằng: Đừng bận tâm!
Một tu sĩ có bản tính kiệm lời nổi bật giữa đám người ba hoa này: tên ông là Samson; chính là người đã đáp lời Jocelin rằng, "Fili mi, đứa trẻ bị bỏng sợ lửa." Người ta gọi ông là 'Kẻ kiện tụng Norfolk', hay kẻ hay gây sự; bởi vì quả thực, mang bản tính trầm lặng nghiêm nghị, ông không được tất cả mọi người yêu mến; ông đã từng gặp rắc rối hơn một lần. Đọc giả xin hãy chú ý đến vị tu sĩ này. Một người đàn ông tề chỉnh tuổi bốn mươi bảy; vóc dáng lực lưỡng, đứng thẳng như cột nhà; với đôi lông mày rậm, ánh mắt chiếu thẳng vào người đối diện một cách thực sự kỳ lạ; khuôn mặt bệ vệ, nghiêm cẩn với 'một chiếc điều mũi rất cao'; đầu gần như trọc lọi, những lọn tóc hung còn sót lại cùng bộ râu rậm đỏ rực đang điểm chút phớt bạc. Đây là Thầy Samson; một con người đáng để ngắm nhìn.
Ông xuất thân từ Norfolk, đúng như biệt danh đã chỉ rõ; từ Tottington ở Norfolk, theo như chúng ta phỏng đoán; con của những bậc cha mẹ nghèo khó ở đó. Thầy Jocelin đây từng kể lại cho tôi, bởi tôi rất mực yêu mến ông ấy, rằng có lần vào năm lên chín tuổi, ông đã có một giấc mơ đầy kinh hãi — dẫu quả thực tất cả chúng ta ở đây đều có chút ít máu mơ mộng. Cậu bé Samson, nằm trằn trọc không yên trên chiếc nôi ở Tottington, mơ thấy mình tận mắt nhìn thấy Kẻ Thù Lớn, vừa hạ xuống trước một tòa công lớn nào đó, với đôi cánh dơi giang rộng, và dang những bàn tay móng vuốt đáng tởm ra để tóm lấy cậu — cậu bé Samson — rồi bay vút đi: tức thì cậu bé mơ mộng gào thét tuyệt vọng cầu xin sự cứu giúp của Thánh Edmund, gào lên rồi lại gào lên; và Thánh Edmund, một nhân vật thiên quốc khả kính, đã thực sự hiện đến — và quả nhiên người mẹ nghèo của cậu bé Samson, bừng tỉnh bởi tiếng gào thét của con, đã chạy đến; thế là cả Quỷ dữ lẫn Giấc mơ đều bay biến chẳng thành. Sáng hôm sau, người mẹ ngẫm nghĩ về một giấc mơ đáng sợ như vậy, liền nghĩ tốt hơn là nên đưa cậu đến tận Điện thờ của Thánh Edmund và cùng cầu nguyện với cậu ở đó. Kìa, cậu bé Samson thốt lên khi trông thấy Cổng Tu viện; kìa mẹ ơi, đây chính là tòa nhà con đã mơ thấy! Người mẹ nghèo khổ đã hiến dâng cậu cho Thánh Edmund — để lại cậu ở đó trong những lời cầu nguyện và nước mắt: bà có thể làm gì tốt hơn thế? Lời giải mã cho giấc mơ ấy, Thầy Samson thường hay kể lại, là thế này: Quỷ dữ với đôi cánh dơi giang rộng tượng trưng cho những hoan lạc của thế gian này (voluptates hujus sæculi), những thứ suýt nữa đã chộp lấy và cuốn phăng tôi đi, nếu Thánh Edmund không vòng tay ôm lấy tôi, nghĩa là đã nhận tôi làm tu sĩ của ngài. Và quả nhiên, Thầy Samson nay là một tu sĩ; vẫn ở đây cho đến tận ngày nay, nơi người mẹ đã để lại ông. Một học giả uyên bác, mang bản tính sùng đạo nghiêm nghị; từng theo học ở Paris, từng giảng dạy tại các Trường học trong Thị trấn ở đây, và làm được nhiều việc khác; có thể giảng đạo bằng ba thứ tiếng, và giống như Bác sĩ Caius, ông cũng 'từng chịu nhiều mất mát' trong đời. Một con người trầm ngâm, vững chãi; được nhiều người quý mến, dẫu không được lòng tất cả; đôi ánh mắt trong veo chiếu thẳng vào bạn một cách gần như gây phiền toái!
Viện phụ Hugo, như chúng ta đã nói, từng gặp không ít phiền phức với ông; Viện phụ Hugo đã từng tống giam ông một lần để dạy cho ông biết thế nào là uy quyền và cách để sợ ngọn lửa trong tương lai. Bởi vì Thầy Samson, vào thời kỳ diễn ra cuộc phân liệt Giáo hoàng, từng được cử đi Rome để lo việc công; và khi trở về thành công thì đã quá muộn — mọi việc đều đã hỏng bét trong thời gian đó! Vì những chuyến đi Rome vẫn thường xuyên diễn ra đối với chúng tôi những người Anh, có lẽ độc giả sẽ không phiền lòng khi ngắm nhìn phương thức du hành đến đó trong những thời kỳ xa xôi ấy. Thật may mắn, chúng tôi có được một bản tường thuật cá nhân về chuyến đi ấy trong một khuôn khổ nhỏ gọn. Qua đôi ánh mắt trong sáng và ký ức của Thầy Samson, người ta có thể nhòm ngó trực tiếp vào tận tâm can của Thế kỷ Mười Hai ấy và thấy nó khá là kỳ thú. Vị Giáo hoàng đương nhiệm, Người Cha, hay Vị Chủ tịch hoàn vũ của Thế giới Thiên Chúa giáo, lúc bấy giờ vẫn chưa trở thành một điều kỳ quái, đang ngự trị ở đó; hãy nghĩ đến điều đó mà xem! Thầy Samson đến Rome tựa như hướng về Suối nguồn Ánh sáng đích thực của thế giới hạ giới này; còn chúng ta hiện nay —! — Nhưng hãy để Thầy Samson kể cho chúng ta nghe về phương thức du hành của ông:
'Các ngươi biết ta đã gặp biết bao phiền toái vì cái nhà thờ ở Woolpit ấy ra sao; ta đã được phái đi Rome như thế nào vào thời kỳ Giáo schism giữa Giáo hoàng Alexander và Octavian; và đã vượt qua nước Ý vào mùa ấy, khi mà tất cả giáo sĩ mang thư tín gửi Đức Giáo hoàng Alexander của chúng ta đều bị bắt giữ, một số bị tống giam, một số bị treo cổ; và một số người bị cắt mũi, cắt môi rồi được giải đến chỗ Đức Giáo hoàng của chúng ta, để bêu rếu và làm nhục ngài (in dedecus et confusionem ejus). Tuy nhiên, ta đã giả dạng làm người Scotland, khoác lên mình bộ y phục của người Scotland và bắt chước dáng điệu của họ, cứ thế mà đi; và khi có kẻ nào chế giễu ta, ta liền vung cây gậy của mình theo kiểu vũ khí mà họ gọi là gaveloc, miệng thốt ra những lời đe dọa theo lối của người Scotland. Với những kẻ gặp và gặng hỏi ta là ai, ta chẳng đáp gì ngoài câu: Ride, ride Rome; turne Cantwereberei. Cứ thế ta làm, để che giấu thân phận và sứ mệnh của mình, và đến Rome an toàn dưới vỏ bọc một kẻ Scotland.
Cuối cùng, sau khi đã có được Bức thư từ Đức Giáo hoàng theo đúng nguyện vọng của mình, ta lại quay gót trở về. Ta phải đi qua một thị trấn kiên cố nổ tiếng trên đường đi; và kìa, binh lính ở đó vây lấy ta, bắt giữ ta và nói rằng: "Tên lang thang này (iste solivagus), kẻ giả dạng người Scotland, hoặc là một tên gián điệp, hoặc có Thư tín từ kẻ ngụy Giáo hoàng Alexander." Và trong lúc chúng lục soát từng đường kim mũi chỉ và từng mảnh giẻ rách trên người ta, từ ống quần (caligas), quần đùi, cho đến cả đôi giày cũ mà ta vác trên vai theo kiểu người Scotland — ta liền thọc tay vào chiếc bị da đang đeo bên mình, nơi bức Thư của Đức Giáo hoàng đang nằm, ngay sát bên cạnh một cái bình nhỏ (ciffus) ta mang theo để uống nước; và Chúa Trời thương xót cùng Thánh Edmund phù hộ, ta vừa lôi được cả Bức thư lẫn chiếc bình ra cùng một lúc; sao cho khi vung tay lên cao, ta giữ Bức thư khuất hẳn giữa cái bình và bàn tay: chúng nhìn thấy cái bình, nhưng Bức thư thì chúng không thấy. Và cứ thế ta thoát khỏi tay chúng nhân danh Chúa. Bất cứ số tiền nào ta có, chúng đều tước đoạt sạch; thế nên ta đành phải đi xin ăn từ cửa này qua cửa khác, chẳng có lấy một đồng xu dính túi (sine omni expensa) cho đến khi về lại được nước Anh. Nhưng khi nghe tin Nhà thờ Woolpit đã được trao cho Geoffry Ridell, tâm can ta ngập tràn đau đớn vì những công sức ta bỏ ra đã thành công cốc. Thế là khi về đến nhà, ta lặng lẽ ngồi xuống dưới Điện thờ của Thánh Edmund, lo sợ rằng Đức Viện phụ sẽ bắt giữ và tống giam mình, dẫu ta chẳng làm gì sai trái; chẳng có nổi một tu sĩ nào dám nói chuyện với ta, cũng chẳng có một giáo dân nào dám mang thức ăn cho ta ngoại trừ lén lút.'
Thầy Samson đã tìm được chốn nghỉ ngơi và sự chào đón như thế đấy, với đôi bàn chân mòn mỏi và một trái tim kiên cường! Ông ngồi lặng thinh, nghiền ngẫm bao điều ngay dưới chân Điện thờ Thánh Edmund. Giữa Cõi đời rộng lớn này, nếu chẳng phải Thánh Edmund, thì ông còn người bạn hay chốn nương thân nào khác? Đức Viện phụ, khi hay tin về ông, đã cử viên chức trách đến áp giải ông xuống ngục tối và cùm chân ông ở đó. Lại có một viên quan thấp kém khác lén lút mang cho ông một chén rượu; dặn ông "hãy được an ủi trong Chúa." Samson chẳng hề than vãn một lời; lặng lẽ tuân lệnh. 'Đức Viện phụ, sau khi bàn thảo về vụ việc, đã đày ta sang Acre, và ta phải ở lại đó một thời gian dài.'
Đức Viện phụ tiếp tục thử thách Samson bằng những chức vụ; cử ông làm Phó Chức sự, cử ông làm Thủ thư — chức vụ mà ông thích nhất, bởi ông có niềm đam mê mãnh liệt với Sách: Samson, với muôn vàn suy tư trong lòng, lại một lần nữa lặng lẽ tuân lệnh; hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ của mình, nhưng chưa bao giờ cất lời cảm ơn Đức Viện phụ — trái lại, trông ông có vẻ như đang nhìn thấu tâm can ngài bằng đôi mắt trong veo ấy. Thế là Viện phụ Hugo đã thốt lên rằng, Se nunquam vidisse, Ngài chưa từng thấy một con người nào như thế; chẳng một sự nghiêm khắc nào có thể khuất phục được ông để khiến ông cất lời than vãn, và chẳng một lòng tốt nào có thể làm ông mềm lòng mỉm cười hay cất lời cảm ơn: — một con người thật đáng hoài nghi!
Cứ thế, dẫu không tránh khỏi những gian truân, nhưng vẫn với một dáng vẻ hiên ngang ngẩng cao đầu, Thầy Samson đã bước sang tuổi bốn mươi bảy; và bộ râu đỏ rực của ông đang dần điểm thêm những sợi bạc. Những ngày này, ông đang nỗ lực cho lợp lại những mái nhà đã mục nát; thậm chí có lẽ muốn hoàn thành cả gian Hướng sảnh, bởi ông không thể chịu đựng nổi bất cứ thứ gì đổ nát. Ông đã tập hợp 'những đống vôi và cát'; có những thợ xây, thợ lợp mái đang làm việc, cùng với ông và Warinus monachus noster, những người đồng trông coi Điện thờ; chi trả tiền nong đầy đủ — do những thị dân từ thiện của St. Edmundsbury cung cấp, người ta đồn thế. Những thị dân từ thiện của St. Edmundsbury ư? Đối với tôi, Jocelin, có vẻ như chính Samson, và Warinus do ông dẫn dắt, đã lén lút tích trữ những khoản tiền cúng dường ngay tại Điện thờ trong những năm tháng dột nát lười biếng vừa qua, khi Viện phụ Hugo ngồi ngự trị trong sự xa cách không tài nào tiếp cận được; và đang chật vật, theo cách thức thận trọng này, để ngăn không cho nước mưa lọt vào! — Đôi khi, Trí tuệ phải chiến đấu với Sự ngu ngốc trong những điều kiện thật trớ trêu làm sao; phải thuyết phục Sự ngu ngốc đến mức tự lo liệu việc che mưa che gió cho chính nó! Bởi vì quả thực, nếu kẻ Ấu nhi cai trị Người vú em, thì người vú em ấy sẽ phải dùng đến biết bao ngón nghề khôn khéo!
Lại thêm một nỗi tiếc nuối mới cho chúng tôi khi trong hoàn cảnh này, các Giám thị của Đức Vua, bằng sự can thiệp của mình, đã cấm tiệt mọi hoạt động xây dựng hay lợp mái dù đến từ bất kỳ nguồn nào; và sẽ chẳng có Gian hướng sảnh nào được hoàn thành, còn Mưa gió với Thời gian, trước mắt, sẽ cứ việc hoành hành theo ý muốn. Thầy Wilgelmus Sacrista, kẻ hay 'uống rượu liên miên và có những chuyện không thể nói ra'; chính là kẻ có chiếc mũi đỏ ấy, theo ý kiến của tôi, đã đâm đơn khiếu nại lên các Giám thị; với mong muốn chơi khăm Samson: — Samson, vị Phó chức sự của ngài, với đôi mắt trong veo ấy, chắc chắn không thể là cái gai trong mắt ngài hay sao! Samson lại một lần nữa lặng lẽ tuân lệnh.
