Thị trấn St. Edmund — gọi là Burg, Bury, hay 'Berry' — nay vẫn là một đô thị sầm uất, nhộn nhịp; với những ngôi nhà gạch sáng sủa, những con đường cổ kính sạch sẽ cùng mười lăm hay hai mươi ngàn sinh linh tất bật, làm phong phú thêm cho khung cảnh đồng cỏ bao la của xứ Suffolk. Nằm thoải trên sườn đồi, thị trấn hướng mặt tươi vui đón ánh mặt trời buổi sớm; còn ở rìa phía đông, kéo dài một dải tàn tích tu viện đen thẫm, bề thế, nơi du khách có thể bước vào khuôn viên rộng lớn bên trong chỉ với giá vé một shilling. Khuôn viên ấy giờ đây đã được quy hoạch thành một khu vườn bách thảo. Tại đây, dù là lữ khách hay người dân thị trấn, khi thong thả dạo bước giữa những phế tích cổ kính uy nghi và trầm mặc này, cũng có thể tự thuyết phục bản thân rằng Tu viện St. Edmundsbury từng thực sự tồn tại; à mà chẳng còn phải nghi ngờ gì nữa: kìa là Cổng thành cổ bề thế, với kiến trúc đầy hấp dẫn đối với nhãn quan của những kẻ tao nhã thích nghệ thuật; và xa hơn chút nữa là một Cổng thành cổ khác, nay sắp sửa sụp đổ, trừ khi trong chính những tháng này, những người sành nghệ thuật kia có thể quyên góp tiền để chằng chống và gia cố nó!

Ở đây, chắc chắn rồi, là một tu viện; đẹp đẽ trong mắt những kẻ tao nhã thích nghệ thuật. Sự uy bác kiêu ngạo cũng sẽ bước vào, kẹp dưới nách những tập sách Dugdale đồ sộ cùng vô số biên khảo tu viện khổng lồ khác, rồi hân hoan thông báo cho bạn hay rằng: Đây từng là một đại tu viện vô cùng quan trọng, chính là chủ nhân và thậm chí là đấng sáng tạo ra cả thị trấn St. Edmund, nắm trong tay những điền trang rộng lớn và nguồn thu nhập khổng lồ; thậm chí đất đai của nó xưa kia từng là một hạt tự trị; rằng Vua Canute hay Knut quả thực rất mực ưu ái nơi này, có lần đã nhường cả chiếc vương miện vàng trên đầu mình dâng lên St. Edmund: ngoài ra, rằng các tu sĩ thuộc giống này phái nọ, với số lượng ngần này ngần kia; rằng họ sở hữu ngần này cày đất ở trăm hộ này, ngần kia ở trăm hộ nọ; rồi xa hơn nữa là Tháp lớn hay Tháp chuông được xây bởi người này, còn Tháp chuông nhỏ hơn được xây bởi người nọ &&c.— Cho đến khi bản tính con người không thể chịu đựng thêm được nữa; cho đến khi con người tuyệt vọng tìm đến sự quên lãng, suýt chút nữa là phủ nhận sạch trơn toàn bộ câu chuyện, nào tu viện, nào tháp chuông, nào cày đất cho xong!

Hỡi ôi, biết bao núi tro tàn, đổ nát và xương khô cháy rụi đã được sự uy bác cần mẫn đào bới lên từ Quá khứ, rồi gọi đó là Lịch sử, là Triết học Lịch sử; cho đến khi, như ta vẫn nói, tâm hồn con người chìm xuống trong mệt mỏi và hoang mang; cho đến khi Quá khứ hiện lên như một cõi hư vô xám xịt vô tận, chẳng có mặt trời, sao trời, lửa hồng sưởi ấm hay ánh nến lut hắt hiu; những trận cuồng phong bụi bặm mờ mịt, khó chịu phủ kín cả tự nhiên; và bao trùm lên Thư viện Lịch sử của bạn, tựa như tất cả các vị thần Titan đã cùng khắc một dòng chữ: Rác khô đổ ở đây!

Thế nhưng, những bức tường cổ kính uy nghi ấy không phải là một trò tiêu khiển hay điều hoài nghi; chúng là một sự thật đinh đóng cột. Chúng được xây dựng vì một mục đích vô cùng thực tế và nghiêm túc!

Vâng, đó là một thế giới hoàn toàn khác, khi những phế tích đen đúa này, hãy còn trắng màu vữa mới và những nhát đục đẽo tươi rói, lần đầu tiên nhìn thấy ánh mặt trời dưới hình hài những bức tường từ thuở xa xôi. Đừng dùng chiếc com-pa tao nhã của kẻ sành nghệ thuật, cùng với nụ cười nhạt nhẽo đượm vẻ tao nhã ấy, để đo đạc Đài quan sát thiên đàng của cha ông chúng ta, những Ngôi nhà của Chúa nay đã sụp đổ, Golgotha của những tâm hồn chân chính đã khuất!

Kiến trúc, tháp chuông, những mảnh điền trang của họ ư? Vâng — và đó chỉ là một phần nhỏ không đáng kể trong vấn đề. Có bao giờ điều này khiến bạn phải chững lại, một chi tiết kỳ lạ khác rằng con người thuở ấy có một tâm hồn — không chỉ qua lời đồn đại, hay như một hình ảnh ví von; mà là một chân lý mà họ thấu hiểu, và đem ra áp dụng thực tế vào đời sống! Quả thật đó là một thế giới khác. Sách cầu kinh của họ nay đã trở thành những điều vô căn cứ, sáo rỗng đến cùng cực, ngươi bảo thế phả không? Vâng, một sự sáo rỗng nghèo nàn nhất; và thậm chí, nếu ngươi muốn, cả một thứ cuồng tín và báng bổ, ngộ nhỡ có ai thuyết phục ngươi tin theo chúng, mượn chúng để giả vờ cầu nguyện. Nhưng dẫu sao thật đáng tiếc khi chúng ta đã đánh mất tin tức về tâm hồn mình: — thực tế là chúng ta sẽ phải lên đường tìm kiếm lại chúng, bằng không mọi chuyện sẽ tồi tệ hơn trăm bề! Một mức độ tâm hồn nhất định, như Ben Jonson từng nhắc nhở chúng ta, là thứ không thể thiếu để cứu chính thể xác khỏi sự diệt vong theo cách khủng khiếp nhất; để 'giúp chúng ta,' như ông nói, 'tiết kiệm tiền mua muối.'

Ben từng biết những con người có đủ tâm hồn để giữ cho thể xác và năm giác quan của mình không thối rữa thành xác thẩy, và tiết kiệm được tiền muối: — cả những con người, và cả những Dân tộc. Bạn có thể nhìn vào những đám đông khốn cùng vì đói khát ở Manchester, những viện dân biểu tranh luận về Luật Ngũ cốc, cùng nhiều nơi chốn khác, để xem liệu tâm hồn hay là muối có đang là thứ hơi thiếu thốn vào lúc này hay không!—

Một thế giới khác, quả thực là thế: và thế giới khốn cùng đầy âu lo hiện tại này có thể thu nhận đôi chút ích lợi nếu biết nhìn nhận nó một cách khôn ngoan thay vì dại dột. Nhưng ít ra, hỡi người bạn tao nhã sành nghệ thuật, mong chúng ta luôn ghi nhớ rằng đó là một thế giới, chứ không phải một cõi hư vô xám xịt vô tận với những bóng ma chập chờn bơi lội trong đó. Những bức tường St. Edmundsbury cổ kính kia, ta xin nói rằng, không phải được cư ngụ bởi những bóng ma; mà bởi những con người bằng xương bằng thịt, được tạo dựng hoàn toàn giống như chúng ta. Giả sử ngươi và ta khi ấy đã hiện hữu, ai mà biết được chính chúng ta liệu có từng tìm nơi ẩn náu khỏi một Thời đại lầm than, và bay đến đây sinh sống, rồi ngẫm ngợi về cõi Vĩnh hằng theo cách nào đó mà ta có thể? Hỡi ôi, trông nó giống làm sao với một mảnh xương cốt cổ xưa, một khúc xương ống chân đen sì đã gãy của Thời đại cũ kỹ đã chết, phơi mình ra mà chưa bị đất vùi lấp; vẫn đang chỉ ra biết bao sự sống từng vĩ đại nhường nào đang nằm chôn vùi nơi ấy! Nó đã chết nay và câm lặng; nhưng từng sống một thời và biết cất tiếng. Suốt hai mươi thế hệ, đây chính là đấu trường trần thế nơi những con người bằng xương bằng thịt đầy nhọc nhằn đã thực hiện cuộc vật lộn sinh tồn của đời mình — dưới cặp mắt dõi theo của Đất, của Thiên đường và Địa ngục. Chuông đổ ngân vang gọi giờ cầu nguyện; và những con người với muôn vàn tâm trạng, muôn vàn ý nghĩ, đã xướng lên những lời kinh chiều, kinh mai;— và bao quanh hòn đảo nhỏ bé của đời sống họ là đại dương vô tận cuộn trào mãi mãi (cũng như vẫn đang cuộn trào quanh chúng ta, dẫu ta mù lòa và điếc lác), nhuộm muôn vật bằng những sắc màu và phản chiếu vĩnh hằng của nó; tấu lên những khúc nhạc tiên tri kỳ diệu! Giờ đây sao mà tĩnh lặng; tất cả đã khuất xa, đi mất tăm mất tích.

Đạo diễn của Võ Trụ đã viết: Exeunt (Họ rời sân khấu). Những con quỷ Thời gian phàm ăn đã cuốn phăng đi tất cả; và thay vào đó, hoặc là chẳng còn gì cả; hoặc tệ hơn thế, là những đám mây bụi bao trùm đầy khó chịu, cùng sự sụp đổ xám xịt của Trời và Đất, xuất phát từ 'rác khô đổ ở đây!'—

Quả thật chẳng dễ dàng gì để vượt qua vực thẳm của Bảy thế kỷ, chất đầy những thứ vật liệu như thế. Nhưng ở đây, giữa bao trợ giúp, há chẳng phải một Boswell là người đáng chào đón nhất, dẫu chỉ là một Boswell nhỏ nhoi hay sao? Lòng chân thực, sự giản dị đích thực của trái tim, những điều ấy mới đáng quý làm sao! Kẻ nào nói lên những gì thực sự ẩn chứa trong lòng, ắt sẽ tìm được người lắng nghe, dẫu có phải đối mặt với muôn vàn chướng ngại đi nữa. Ngay cả những chuyện phiếm, nảy mầm tự do và vui tươi từ một trái tim con người, đây cũng là một dạng chân thực và tiếng nói;— đáng quý hơn rất nhiều so với sự uy bác và màn sương xám vô nghĩa! Jocelin yếu đuối và lắm lời, nhưng ông ấy là một con người. Qua những câu chuyện phiếm mỏng manh, nhạt nhẽo của Jocelin nhà ta, chúng ta thực sự có được dăm ba cái nhìn thoáng qua về Thời đại bị chôn vùi sâu thẳm ấy; nhận ra một cách chân thực, dẫu theo kiểu chập chờn ngắt quãng, những nhân vật cổ đại ấy cùng phương thức sống của họ, diện đối diện! Thật tuyệt vời, trong cái nhìn đượm tình yêu thương và sự nghiêm túc của chúng ta, những thế kỷ cũ kỹ tan chảy từ trạng thái đục ngầu sang bán trong suốt, rồi trong suốt ở chỗ này chỗ nọ; và cái Đêm đen vô định ấy, người ta nhận ra, chẳng qua chỉ là tổng hòa của vô số Ngày tháng rực rỡ và đông đúc con người. Không phải những Biên thư viện bằng da cừu, không phải những Học thuyết về Hiến pháp, hỡi Dryasdust; không hoàn toàn là thế đâu, người bạn uy bác của tôi ạ!—

Những độc giả nào sẵn lòng cùng chúng tôi dấn bước vào cuốn Jocelini Chronica tội nghiệp này sẽ phải lang thang một cách đầy bất tiện, tựa như trong ánh chạng vạng mùa đông, xuyên qua một lùm phỉ cằn cỗi xác xơ nào đó, xào xạc những tiếng động ngớ ngẩn và liên tục làm cản trở tầm nhìn; nhưng vượt qua nơi ấy, chỗ này chỗ kia, một hình bóng con người thực sự đang di chuyển hiện ra: rất đỗi kỳ lạ; kẻ mà ta có thể cất tiếng chào nếu họ đáp lời;— và ta nhìn vào một cặp mắt sâu thẳm như mắt ta, phản chiếu hình bóng của ta, nhưng hoàn toàn chẳng hay biết gì về sự hiện diện của ta; với họ, vào khoảnh khắc ấy, chúng ta đã trở nên vô hình tựa những hồn ma!