Khi cả hai cùng bước xuống đồi, giờ đây người im lặng và đăm chiêu lại là M. de Vilmorin, còn Andre-Louis thì liến thoắng. Anh đã chọn Phụ nữ làm chủ đề cho bài diễn thuyết hiện tại của mình. Anh tự nhận—một cách hoàn toàn vô căn cứ—rằng mình vừa khám phá ra Phụ nữ vào sáng hôm đó; và những điều anh nói về phái này thật chẳng mấy hay ho, đôi khi còn suýt soát thô tục. M. de Vilmorin, sau khi nhận ra chủ đề, chẳng buồn lắng nghe. Dù có vẻ kỳ lạ ở một vị linh mục trẻ người Pháp thời bấy giờ, M. de Vilmorin chẳng hề quan tâm đến Phụ nữ. Philippe đáng thương có nhiều điểm ngoại lệ.
Đối diện với quán Breton arme—quán trọ kiêm trạm bưu điện ở lối vào làng Gavrillac—M. de Vilmorin ngắt lời bạn đồng hành đúng lúc anh đang cao hứng với những lời công kích châm biếm cay nghiệt nhất. Nhờ đó, Andre-Louis trở về với thực tại và nhìn thấy cỗ xe ngựa của M. de La Tour d’Azyr đang đỗ trước cửa quán trọ.
"Tôi không tin là anh đã nghe tôi nói," anh nói.
"Nếu anh bớt say sưa với những gì mình đang nói thì hẳn đã nhận ra sớm hơn và đỡ phí hơi sức. Sự thật là, anh làm tôi thất vọng đấy, Andre ạ. Có vẻ anh đã quên mục đích chúng ta đến đây. Tôi có một cuộc hẹn ở đây với M. le Marquis. Ông ấy muốn nghe thêm ý kiến của tôi về vấn đề đó. Trên Gavrillac, tôi chẳng làm được gì cả. Thời điểm chọn không đúng lúc. Nhưng tôi vẫn đặt hy vọng vào M. le Marquis."
"Hy vọng về điều gì?"
"Rằng ông ấy sẽ bù đắp những gì trong khả năng của mình. Cấp dưỡng cho người góa phụ và đám trẻ mồ côi. Nếu không thì tại sao ông ấy lại muốn nghe tôi nói thêm chứ?"
"Sự hạ mình thật bất thường," Andre-Louis nhận xét, rồi trích dẫn: "Timeo Danaos et dona ferentes."
"Tại sao?" Philippe hỏi.
"Hãy vào trong và khám phá xem—trừ khi anh thấy tôi sẽ là kẻ ngáng đường."
Người chủ quán dẫn hai chàng trai trẻ vào một căn phòng ở bên phải, nơi đã được dành riêng cho M. le Marquis chừng nào ông còn muốn ngự lại. Một đống củi đang cháy rực ở cuối phòng, và ngồi bên cạnh là M. de La Tour d’Azyr cùng người anh họ, Chevalier de Chabrillane. Cả hai đứng dậy khi M. de Vilmorin bước vào. Andre-Louis theo sau, dừng lại để khép cửa.
"Ông đã làm tôi hài lòng vì sự đúng giờ của mình, M. de Vilmorin," vị Hầu tước nói, nhưng bằng giọng điệu lạnh lùng đến mức phủ nhận vẻ lịch thiệp trong lời nói của ông. "Xin mời ngồi. À, Moreau?" Ông hỏi với giọng điệu lạnh băng. "Hắn đi cùng anh sao, thưa monsieur?"
"Nếu ngài không phiền, thưa M. le Marquis."
"Tại sao lại phiền? Tìm chỗ ngồi đi, Moreau." Ông nói qua vai như thể đang ra lệnh cho một tên đầy tớ.
"Thật tốt khi ngài," Philippe nói, "đã cho tôi cơ hội này để tiếp tục chủ đề mà, thật không may, chuyến đi đến Gavrillac của tôi đã trở nên vô ích."
Vị Hầu tước vắt chéo chân, hơ một bàn tay thon dài của mình trên ngọn lửa. Ông trả lời mà chẳng buồn quay lại nhìn chàng trai trẻ đang đứng hơi chếch phía sau mình.
"Chúng ta tạm thời không bàn đến thiện chí của yêu cầu này," ông nói, giọng tối tăm, và M. de Chabrillane bật cười. Andre-Louis thấy gã này dễ buồn cười thật, và gần như ghen tị với khả năng đó của hắn.
"Nhưng tôi rất biết ơn," Philippe khẳng định, "vì ngài đã hạ mình lắng nghe tôi biện hộ cho họ."
Vị Hầu tước nhìn ông qua vai. "Biện hộ cho ai?" ông hỏi.
"Thì, cho người góa phụ và những đứa trẻ mồ côi của Mabey bất hạnh này."
Vị Hầu tước nhìn từ Vilmorin sang Chevalier, và lần này Chevalier lại bật cười, vỗ vào đùi mình.
"Tôi nghĩ," M. de La Tour d’Azyr nói, chậm rãi, "chúng ta đang hiểu nhầm ý nhau. Tôi mời anh đến đây vì Chateau de Gavrillac không phải là nơi thích hợp để tiếp tục thảo luận, và vì tôi ngần ngại không muốn làm phiền anh bằng cách đề nghị anh phải lặn lội tới tận Azyr. Nhưng mục đích của tôi liên quan đến một vài biểu đạt mà anh đã buông ra ở trên đó. Chính về những biểu đạt đó, thưa monsieur, mà tôi muốn nghe thêm từ anh—nếu anh làm ơn."
Andre-Louis bắt đầu cảm thấy có điều gì đó bất ổn trong không khí. Anh là người có trực giác nhạy bén, nhạy hơn nhiều so với M. de Vilmorin, người chỉ tỏ vẻ ngạc nhiên nhẹ.
"Tôi không hiểu, thưa monsieur," anh nói. "Monsieur đang ám chỉ những biểu đạt nào?"
"Có vẻ như, thưa monsieur, tôi phải làm tươi mới trí nhớ của anh rồi." Vị Hầu tước vắt chéo chân, xoay người trên ghế, để cuối cùng đối diện trực tiếp với M. de Vilmorin. "Anh đã nói, thưa monsieur—và dù anh có lầm lạc đến đâu, anh đã nói rất hùng hồn, gần như là quá hùng hồn, theo tôi thấy—về sự đê hèn của một hành động như việc thực thi công lý chóng vánh lên tên trộm Mabey, hay bất cứ cái tên nào của hắn. 'Đê hèn' chính là từ ngữ chính xác mà anh đã dùng. Anh đã không rút lại từ đó khi tôi có vinh dự thông báo với anh rằng chính theo lệnh của tôi mà người quản trò Benet của tôi đã hành động như vậy."
"Nếu," M. de Vilmorin nói, "hành động đó là đê hèn, thì sự đê hèn của nó không hề thay đổi bởi địa vị, dù cao quý đến đâu, của người chịu trách nhiệm. Thậm chí nó còn bị trầm trọng hơn."
"À!" M. le Marquis nói, rồi lấy hộp đựng thuốc lá từ túi ra. "Anh nói, 'nếu hành động đó là đê hèn', thưa monsieur. Tôi có nên hiểu là anh không còn tin chắc như vẻ ngoài của mình về sự đê hèn của nó nữa không?"
Khuôn mặt thanh tú của M. de Vilmorin lộ vẻ lúng túng. Anh không hiểu ý đồ này.
"Thưa M. le Marquis, trước việc ngài sẵn sàng nhận trách nhiệm, tôi nghĩ rằng hẳn ngài phải tin vào một sự biện minh cho hành động đó mà tôi không thấy được."
"Khá hơn đấy. Như thế rõ ràng là khá hơn." Vị Hầu tước nhón thuốc lá một cách tinh tế, phủi những vụn rơi trên lớp ren mỏng manh ở cổ áo. "Anh nhận ra rằng với sự hiểu biết thiếu sót về những vấn đề này, vì bản thân không phải là một địa chủ, anh có thể đã vội vàng đi đến những kết luận không chính đáng. Đó quả thực là trường hợp của anh. Mong rằng đó sẽ là bài học cho anh, thưa monsieur. Khi tôi nói với anh rằng nhiều tháng qua tôi đã bị làm phiền bởi những vụ trộm cắp tương tự, có lẽ anh sẽ hiểu rằng cần phải áp dụng một biện pháp răn đe đủ mạnh để chấm dứt chúng. Bây giờ khi nguy cơ đã được biết đến, tôi không nghĩ sẽ còn ai dám lén lút trong khu rừng của tôi nữa. Và còn nhiều hơn thế nữa, M. de Vilmorin. Không phải việc săn trộm làm tôi khó chịu mà chính là sự coi thường các quyền tuyệt đối và bất khả xâm phạm của tôi. Có một tinh thần nổi loạn xấu xa trong không khí, thưa monsieur, như anh hẳn không thể không nhận thấy, và chỉ có một cách duy nhất để đối phó với nó. Dung túng cho nó, dù chỉ một chút, tỏ ra khoan hồng, dù có nhân từ đến đâu, cũng sẽ dẫn đến việc phải dùng đến những biện pháp khắc nghiệt hơn vào ngày mai. Tôi chắc là anh hiểu tôi, và tôi cũng chắc rằng anh sẽ đánh giá cao sự hạ mình của tôi khi đưa ra lời giải thích này, điều mà tôi không thừa nhận là cần phải giải thích. Nếu có bất cứ điều gì tôi vừa nói còn mơ hồ với anh, tôi xin chỉ dẫn anh đến với luật săn bắn, thứ mà người bạn luật sư của anh ở đằng kia sẽ giải thích cho anh khi cần."
Nói xong, vị quý tộc xoay người lại đối diện với đống lửa. Điều đó dường như ám chỉ rằng cuộc gặp gỡ đã kết thúc. Thế nhưng, đây hoàn toàn không phải là thông điệp mà người Andre-Louis đang cảnh giác, bối rối và cảm thấy mơ hồ bất an nhận ra. Anh nghĩ, đó là một bài diễn thuyết rất kỳ lạ, rất đáng ngờ. Nó giả vờ giải thích, với những lời lẽ lịch thiệp và giọng điệu xấc xược có tính toán; trong khi thực tế nó chỉ có thể kích động và chọc giận một người có quan điểm như M. de Vilmorin. Và chính xác là nó đã làm như vậy. Anh đứng dậy.
"Trên đời này chẳng còn luật lệ nào khác ngoài luật săn bắn sao?" anh hỏi một cách giận dữ. "Có bao giờ ngài nghe nói đến luật nhân đạo chưa?"
Vị Hầu tước thở dài mệt mỏi. "Luật nhân đạo thì liên quan gì đến tôi?" ông tự hỏi.
M. de Vilmorin nhìn ông một thoáng với vẻ kinh ngạc không thốt nên lời.
"Chẳng liên quan gì cả, thưa M. le Marquis. Thật là... đáng buồn! Tôi hy vọng ngài sẽ nhớ điều đó vào cái giờ mà ngài có thể muốn viện đến chính những luật lệ mà ngài đang chế giễu bây giờ."
M. de La Tour d’Azyr ngẩng phắt đầu lên, khuôn mặt cao quý lộ vẻ độc đoán.
"Thế thì điều đó chính xác nghĩa là gì? Đây không phải là lần đầu tiên trong ngày anh sử dụng những lời lẽ đen tối mà tôi gần như có thể tin là đang che đậy sự mạo phạm của một lời đe dọa."
"Không phải lời đe dọa, thưa M. le Marquis—mà là một lời cảnh báo. Một lời cảnh báo rằng những hành động như thế này chống lại các tạo vật của Chúa... Ồ, ngài có thể chế giễu, thưa monsieur, nhưng họ là tạo vật của Chúa, giống như ngài hay tôi—không hơn không kém, mặc dù suy nghĩ đó có thể làm tổn thương lòng kiêu hãnh của ngài sâu sắc đến mức nào. Trong mắt Ngài..."
"Nhân từ thay, hãy tha cho tôi một bài thuyết giáo, thưa M. l’abbe!"
"Ngài chế nhạo, thưa monsieur. Ngài cười cợt. Tôi tự hỏi, liệu ngài có còn cười được không khi Chúa tính sổ với ngài về máu và sự cướp bóc mà tay ngài đang đầy rẫy?"
"Monsieur!" Từ đó, sắc bén như tiếng roi quất, phát ra từ M. de Chabrillane, kẻ đã bật dậy. Nhưng ngay lập tức Hầu tước ngăn hắn lại.
"Ngồi xuống, Chevalier. Anh đang ngắt lời M. l’abbe, và tôi muốn nghe ông ấy nói thêm. Ông ấy làm tôi vô cùng hứng thú."
Ở phía sau, Andre-Louis cũng đã đứng dậy, bị kéo đứng lên bởi sự báo động, bởi cái ác mà anh thấy hiển hiện trên khuôn mặt tuấn tú của M. de La Tour d’Azyr. Anh tiến lại gần và chạm vào tay bạn mình.
"Tốt nhất là đi thôi, Philippe," anh nói.
Nhưng M. de Vilmorin, bị cuốn vào vòng xoáy của những đam mê bị kìm nén từ lâu, đang bị chúng thúc đẩy một cách bất chấp.
"Ồ, thưa monsieur," anh nói, "hãy cân nhắc xem ngài là ai và ngài sẽ trở thành người như thế nào. Hãy cân nhắc xem ngài và những kẻ như ngài đang sống dựa trên những sự lạm quyền, và hãy cân nhắc mùa gặt mà những sự lạm quyền đó cuối cùng sẽ mang lại."
"Kẻ cách mạng!" M. le Marquis nói đầy khinh miệt. "Anh dám trơ tráo đứng trước mặt tôi và thốt ra những lời giáo điều hôi thối này của những kẻ trí thức hiện đại của anh!"
"Đó là giáo điều sao, thưa monsieur? Ngài có nghĩ—ngài có tin trong thâm tâm—rằng đó là giáo điều? Có phải giáo điều khi cái gọng kìm phong kiến đang đè nặng lên mọi sự sống, nghiền nát chúng như những quả nho trong máy ép để phục vụ lợi ích của riêng nó? Nó chẳng đang thực thi quyền lực của mình trên dòng nước của con sông, trên ngọn lửa nướng ổ bánh mì cỏ và lúa mạch của người nghèo, trên cơn gió làm quay chiếc cối xay đó sao? Người nông dân không thể bước một bước trên con đường, băng qua một cây cầu lụp xụp bắc qua sông, mua một thước vải ở chợ làng mà không gặp phải sự tham lam phong kiến, không bị đánh thuế bởi những nghĩa vụ phong kiến. Thế vẫn chưa đủ sao, M. le Marquis? Ngài còn phải đòi hỏi mạng sống khốn khổ của anh ta để trả giá cho sự vi phạm nhỏ nhất vào những đặc quyền thiêng liêng của ngài, không màng đến việc bao nhiêu góa phụ hay trẻ mồ côi mà ngài gieo rắc đau thương? Liệu không gì có thể làm ngài thỏa mãn ngoài việc cái bóng của ngài phải đè nặng như một lời nguyền lên mảnh đất này? Và trong niềm kiêu hãnh của mình, ngài có nghĩ rằng nước Pháp, Job giữa các quốc gia này, sẽ chịu đựng điều đó mãi mãi sao?"
Anh dừng lại như thể đợi một câu trả lời. Nhưng không có gì cả. Vị Hầu tước nhìn anh, im lặng một cách kỳ lạ, một nụ cười mỉa mai ở khóe môi, một sự cứng rắn đáng ngại trong ánh mắt.
Andre-Louis lại giật tay áo bạn mình.
"Philippe."
Philippe hất anh ra, và tiếp tục một cách cuồng tín.
"Ngài không thấy những đám mây tụ họp báo hiệu cơn bão sắp tới sao? Có lẽ ngài tưởng tượng rằng những Hội nghị Quốc gia mà M. Necker triệu tập, và đã hứa hẹn cho năm tới, chỉ để nghĩ ra những phương thức tống tiền mới nhằm thanh toán sự phá sản của Nhà nước? Các người đang tự lừa dối chính mình, rồi các người sẽ thấy. Đẳng cấp thứ Ba, mà các người coi thường, sẽ chứng tỏ mình là lực lượng chiếm ưu thế, và nó sẽ tìm cách chấm dứt khối u đặc quyền đang ăn mòn sự sống của đất nước bất hạnh này."
M. de La Tour d’Azyr cựa mình trên ghế, và cuối cùng cũng lên tiếng.
"Anh có," ông nói, "một tài hùng biện rất nguy hiểm. Và nó nói lên bản thân anh nhiều hơn là chủ đề anh đang nói. Bởi vì cuối cùng, anh đưa ra cho tôi cái gì? Một sự xào nấu lại những món ăn phục vụ cho những kẻ cuồng tín nghèo túng trong các hội nghị văn chương tỉnh lẻ, được tạo nên từ những sự tuôn trào của các Voltaire và Jean-Jacques của anh cùng những gã viết lách bẩn thỉu đó. Trong số tất cả các triết gia của các anh, không ai có đủ sự thông minh để hiểu rằng chúng ta là một tầng lớp được sự cổ xưa thánh hóa, rằng đứng sau các quyền và đặc quyền của chúng ta là quyền uy của bao thế kỷ."
"Nhân loại, thưa monsieur," Philippe trả lời, "cổ xưa hơn cả giới quý tộc. Nhân quyền đồng thời với con người."
Vị Hầu tước cười khẩy và nhún vai.
"Đó là câu trả lời tôi đã dự đoán. Nó có đúng cái giọng điệu giáo điều đặc trưng của các triết gia."
Và rồi M. de Chabrillane lên tiếng.
"Anh đi đường vòng xa quá," hắn chê bai người anh họ, giọng đầy vẻ mất kiên nhẫn.
"Nhưng tôi đang đến đích rồi," hắn được trả lời. "Tôi muốn chắc chắn hoàn toàn trước đã."
"Thề có Chúa, giờ anh không nên nghi ngờ gì nữa."
"Tôi không nghi ngờ gì cả." Vị Hầu tước đứng dậy, và quay lại phía M. de Vilmorin, người chẳng hiểu gì về cuộc trao đổi ngắn ngủi đó. "M. l’abbe," ông nói một lần nữa, "anh có một tài hùng biện rất nguy hiểm. Tôi có thể hình dung ra việc con người bị nó lay động. Nếu anh được sinh ra là một quý tộc, anh đã không dễ dàng tiếp nhận những quan điểm sai lầm này mà anh đang bày tỏ."
M. de Vilmorin nhìn trừng trừng, không hiểu.
"Nếu tôi được sinh ra là một quý tộc, ngài nói sao?" ông hỏi, giọng chậm rãi, bàng hoàng. "Nhưng tôi được sinh ra là một quý tộc. Dòng tộc của tôi cũng lâu đời, máu của tôi cũng tốt như của ngài, thưa monsieur."
Từ M. de La Tour d’Azyr là một cái nhướng mày nhẹ, một nụ cười mờ nhạt, nuông chiều. Đôi mắt đen, long lanh của ông nhìn thẳng vào mặt M. de Vilmorin.
"Tôi e rằng anh đã bị lừa dối về điều đó."
"Lừa dối?"
"Những tình cảm của anh đã phản bội sự không kín đáo mà phu nhân mẹ anh hẳn đã phạm phải."
Những lời nhục mạ thô bạo đã thốt ra không thể thu hồi, và đôi môi vừa thốt ra chúng, một cách lạnh lùng, như thể chúng chỉ là những lời nói tầm thường nhất, vẫn bình thản và chế giễu nhạt nhòa.
Một sự im lặng chết chóc bao trùm. Trí óc của Andre-Louis tê liệt. Anh đứng chết lặng, mọi suy nghĩ trong anh ngưng trệ, trong khi đôi mắt của M. de Vilmorin vẫn dán chặt vào đôi mắt của M. de La Tour d’Azyr, như thể tìm kiếm ở đó một ý nghĩa nào đó đã lảng tránh anh. Đột nhiên anh hiểu ra sự nhục mạ đê hèn đó. Máu dồn lên mặt, lửa bùng lên trong đôi mắt hiền hậu của anh. Một cơn run rẩy co giật làm anh rung lên. Rồi, với một tiếng kêu không rõ lời, anh lao người về phía trước, và bằng bàn tay mở, anh tát mạnh vào khuôn mặt đang chế giễu của M. le Marquis.
Trong chớp mắt, M. de Chabrillane đã đứng đó, xen giữa hai người.
Quá muộn, Andre-Louis đã nhìn thấy cái bẫy. Những lời của La Tour d’Azyr chỉ là một nước đi trong trò cờ vua, được tính toán để chọc giận đối thủ đến mức có những phản ứng như thế này—một phản ứng đặt anh hoàn toàn vào sự thương xót của đối phương.
M. le Marquis nhìn, gương mặt trắng bệch trừ những chỗ dấu vân tay của M. de Vilmorin bắt đầu từ từ nhuộm màu lên mặt ông; nhưng ông không nói thêm lời nào. Thay vào đó, M. de Chabrillane là người lên tiếng, nhận lấy phần việc đã được lên kế hoạch sẵn của hắn trong trò chơi đê hèn này.
"Anh nhận ra mình đã làm gì rồi chứ, thưa monsieur," hắn nói lạnh lùng với Philippe. "Và tất nhiên, anh cũng nhận ra điều gì tất yếu sẽ phải xảy ra."
M. de Vilmorin chẳng nhận ra điều gì cả. Chàng trai trẻ đáng thương đã hành động theo xung năng, theo bản năng của sự đứng đắn và danh dự, không hề tính đến hậu quả. Nhưng giờ đây, trước lời mời gọi hiểm độc của M. de Chabrillane, anh đã nhận ra, và nếu anh muốn tránh những hậu quả này, thì đó là vì sự tôn trọng đối với thiên chức linh mục của mình, điều nghiêm cấm việc giải quyết các tranh chấp theo cách mà M. de Chabrillane rõ ràng đang ép buộc anh.
Anh lùi lại. "Hãy để một sự nhục mạ xóa nhòa sự nhục mạ kia," anh nói bằng giọng trầm đục. "Cán cân vẫn nghiêng về phía M. le Marquis. Hãy để điều đó làm ngài thỏa mãn."
"Không thể được." Đôi môi của Chevalier mím chặt. Sau đó hắn tỏ ra lịch thiệp, nhưng rất kiên quyết. "Một cái tát đã được giáng xuống, thưa monsieur. Tôi nghĩ mình không sai khi nói rằng một điều như vậy chưa từng xảy ra với M. le Marquis trong suốt cuộc đời ông ấy. Nếu anh cảm thấy mình bị xúc phạm, anh chỉ cần yêu cầu sự đền bù xứng đáng giữa một quý tộc này với một quý tộc khác. Hành động của anh dường như xác nhận giả định mà anh thấy xúc phạm như vậy. Nhưng điều đó không khiến anh được miễn trừ khỏi những hậu quả."
Bạn thấy đấy, nhiệm vụ của M. de Chabrillane là đổ thêm dầu vào lửa, để đảm bảo chắc chắn rằng nạn nhân của họ sẽ không thể thoát khỏi tay họ.
"Tôi không mong muốn được miễn trừ," vị chủng sinh trẻ đáp trả, bị chọc tức bởi sự thúc ép mới này. Suy cho cùng, anh cũng xuất thân quý tộc, và truyền thống của tầng lớp anh vẫn khắc sâu trong anh—mạnh mẽ hơn nhiều so với sự giáo dục về sự khiêm nhường ở chủng viện. Anh nợ chính bản thân mình, nợ danh dự của mình, thà chết còn hơn tránh né những hậu quả từ việc mình đã làm.
"Nhưng anh ấy không mang kiếm, thưa các ông!" Andre-Louis kêu lên, bàng hoàng.
"Chuyện đó dễ sửa thôi. Anh ta có thể mượn kiếm của tôi."
"Ý tôi là, thưa các ông," Andre-Louis nhấn mạnh, giữa nỗi sợ hãi cho bạn mình và sự phẫn nộ, "là anh ấy không có thói quen mang kiếm, chưa bao giờ mang kiếm, và anh ấy không hề được đào tạo về cách sử dụng nó. Anh ấy là một chủng sinh—một người đang chuẩn bị cho chức thánh, đã là một linh mục một nửa rồi, và vì vậy bị cấm tham gia vào cuộc đọ kiếm mà các ông đề xuất."
"Tất cả những điều đó anh ta lẽ ra nên nhớ trước khi giáng một cái tát," M. de Chabrillane nói một cách lịch sự.
"Cái tát đó đã được cố tình khiêu khích," Andre-Louis giận dữ. Rồi anh lấy lại bình tĩnh, mặc dù cái nhìn cao ngạo của kẻ kia chẳng đóng góp gì vào sự bình tĩnh đó. "Ôi lạy Chúa, tôi nói cũng bằng thừa! Làm sao có thể tranh luận chống lại một mục đích đã được định sẵn! Đi thôi, Philippe. Anh không thấy cái bẫy sao..."
M. de Vilmorin cắt ngang lời anh, và hất anh ra. "Im đi, Andre. M. le Marquis hoàn toàn đúng."
"M. le Marquis đúng sao?" Andre-Louis buông thõng tay bất lực. Người đàn ông mà anh yêu quý hơn bất kỳ người nào khác trên đời này đang bị mắc kẹt trong cái bẫy điên rồ của thế gian. Anh ấy đang phơi lồng ngực ra cho lưỡi dao chỉ vì một ý niệm mơ hồ, méo mó về danh dự mà anh tự cho là mình mắc nợ. Không phải anh không thấy cái bẫy. Mà chính là vì danh dự buộc anh phải khinh rẻ việc cân nhắc đến cái bẫy đó. Với Andre-Louis trong khoảnh khắc ấy, anh hiện lên như một nhân vật bi kịch lạ lùng. Cao quý, có lẽ vậy, nhưng thật đáng thương hại.