Giữa Nantes và Rennes có một dịch vụ xe khách chạy cố định ba chuyến mỗi tuần theo cả hai chiều. Với mức phí hai mươi bốn livres—xấp xỉ tương đương một đồng guinea của Anh—bạn sẽ được đưa đi chặng đường dài bảy mươi dặm lẻ trong khoảng mười bốn tiếng đồng hồ. Mỗi tuần một lần, một trong những cỗ xe ngựa đó sẽ chạy lệch khỏi lộ trình chính để ghé qua Gavrillac, nhằm chuyển và nhận thư từ, báo chí, và đôi khi là cả hành khách. Andre-Louis thường đi lại bằng chuyến xe này mỗi khi có dịp. Tuy nhiên, lúc này cậu đang vội vã, không thể lãng phí một ngày chờ đợi xe tới. Vì vậy, sáng hôm sau, cậu thuê một con ngựa từ trạm ngựa vùng Breton để lên đường. Một giờ rong ruổi nhanh chóng dưới bầu trời xám xịt mùa đông, qua mười dặm đường nửa hư hại băng ngang vùng đồng bằng tẻ nhạt, cậu đã đến thành phố Rennes.
Cậu cưỡi ngựa băng qua cây cầu chính bắc ngang sông Vilaine, tiến vào khu trung tâm và cũng là nơi quan trọng nhất của thành phố ba mươi ngàn dân này. Nhìn những đám đông đang sục sôi, gào thét chắn kín mọi lối đi, cậu đồ rằng hầu hết cư dân nơi đây đều đã đổ cả ra đường vào ngày hôm nay. Rõ ràng những gì Philippe nói về sự náo loạn ở đây không hề phóng đại.
Cậu cố gắng lách qua đám đông một cách tốt nhất có thể, và cuối cùng cũng đến được Place Royale, nơi mật độ người tập trung dày đặc nhất. Từ trên bệ bức tượng cưỡi ngựa của Louis XV, một thanh niên mặt tái mét đang hào hứng diễn thuyết trước đám đông. Vẻ ngoài trẻ trung và trang phục của cậu ta cho thấy đây là một sinh viên, và nhóm bạn vây quanh đóng vai trò như đội cận vệ, giữ gìn trật tự khu vực ngay sát chân tượng.
Trên đầu đám đông, Andre-Louis bắt được vài cụm từ văng vẳng từ giọng nói đầy nhiệt huyết đó.
“Đó là lời hứa của Nhà Vua... Chính là quyền uy của Nhà Vua mà họ đang chà đạp... Họ tự cho mình cái quyền hành tối thượng ở Brittany. Nhà Vua đã giải tán họ rồi... Những gã quý tộc ngạo mạn dám thách thức đấng quân vương và cả nhân dân...”
Nếu cậu chưa biết từ trước những gì Philippe kể về các sự kiện khiến Đẳng cấp thứ Ba (Third Estate) tiến tới bờ vực nổi dậy công khai, thì vài cụm từ kia cũng đã đủ để cho cậu biết đầu đuôi câu chuyện. Cậu nghĩ, cuộc biểu tình thể hiện sự phẫn nộ này của dân chúng lại rất đúng lúc cho mục đích của mình. Với hy vọng nó có thể giúp ích bằng cách khiến viên quan Đại diện của Nhà Vua trở nên hợp lý hơn, cậu tiếp tục thúc ngựa đi lên con phố Rue Royale rộng rãi, lát đá phẳng phiu, nơi dòng người bắt đầu thưa dần. Cậu gửi con ngựa thuê tại quán Come de Cerf rồi tiếp tục cuốc bộ đến Palais de Justice.
Có một đám đông đang ẩu đả bên cạnh dàn giáo và cột chống quanh tòa nhà nhà thờ, nơi công trình đã được khởi công từ một năm trước. Nhưng cậu không dừng lại để tìm hiểu nguyên nhân cụ thể của cuộc tụ tập đó. Cậu bước nhanh, và chẳng mấy chốc đã đến được tòa cung điện mang kiến trúc Ý tráng lệ, một trong số ít những công trình công cộng còn sót lại sau trận hỏa hoạn kinh hoàng sáu mươi năm về trước.
Cậu khó khăn lắm mới chen được vào đại sảnh, nơi được gọi là Salle des Pas Perdus. Tại đó, cậu bị bỏ mặc cho "đợi dài cổ" suốt nửa tiếng đồng hồ, sau khi đã tìm được một viên thư lại đủ nhún nhường để báo cáo với vị thần đang ngự trị tại ngôi đền Công lý ấy rằng: có một luật sư từ Gavrillac đang khiêm nhường khẩn cầu được yết kiến về một vấn đề hệ trọng.
Việc vị thần đó chịu hạ cố gặp cậu có lẽ là nhờ vào tình hình nghiêm trọng của thời cuộc lúc bấy giờ. Sau một hồi lâu, cậu được dẫn lên cầu thang đá rộng lớn, rồi đưa vào một phòng chờ rộng rãi nhưng bày biện đơn sơ, nơi có đám đông khách hàng, hầu hết là nam giới, đang chờ đợi.
Ở đó, cậu lại mất thêm nửa tiếng nữa, và dành khoảng thời gian này để cân nhắc chính xác những điều mình nên nói. Sự cân nhắc đó khiến cậu nhận ra sự yếu thế trong vụ việc mà cậu sắp trình bày trước một kẻ có cái nhìn về luật pháp và đạo đức bị nhuốm màu bởi địa vị xã hội của chính hắn.
Cuối cùng, cậu được dẫn qua một cánh cửa hẹp nhưng vô cùng kiên cố và được trang trí lộng lẫy để vào một căn phòng sang trọng, sáng sủa, với đủ vàng son và lụa là có thể làm xiêu lòng bất kỳ quý bà sành điệu nào.
Đó là một bối cảnh tầm thường đối với một viên Đại diện của Nhà Vua, nhưng đối với viên Đại diện của Nhà Vua—ít nhất là trong mắt người thường—thì chẳng có gì là tầm thường cả. Ở phía cuối căn phòng, bên phải một trong những ô cửa sổ cao nhìn ra sân trong, trước một chiếc bàn viết chân dê với những tấm pano kiểu Watteau, được khảm kim loại mạ vàng dày đặc, chính là vị nhân vật cao quý ấy đang ngự trị. Bên trên chiếc áo khoác màu đỏ tươi với huân chương rực rỡ trước ngực, cùng lớp ren bồng bềnh lấp lánh kim cương như những giọt nước, là cái đầu to lớn được đánh phấn trắng của M. de Lesdiguieres. Cái đầu đó ngửa ra sau, trừng mắt nhìn vị khách mới tới với vẻ kiêu ngạo đầy kỳ vọng, khiến Andre-Louis suýt chút nữa tự hỏi liệu hắn có đang chờ đợi mình quỳ xuống hành lễ hay không.
Khi nhận ra một thanh niên gầy gò với khuôn mặt hốc hác, mái tóc đen thẳng đuột, mặc chiếc áo khoác cưỡi ngựa bằng vải nâu, quần da hươu màu vàng, đôi ủng tới đầu gối lấm lem bùn đất, vẻ cau có trên gương mặt bệ vệ kia càng thêm sâu sắc, làm đôi lông mày đen dày nhướng lên trên chiếc mũi khoằm lớn.
“Ngươi tự xưng là luật sư ở Gavrillac và có một thông báo quan trọng,” hắn gằn giọng. Đó là một mệnh lệnh bắt buộc phải trình bày thông báo mà không làm lãng phí thời gian quý báu của một viên Đại diện Nhà Vua, người mà tầm quan trọng to lớn của hắn được bộc lộ rõ rệt hơn cả một lời nhắc nhở. M. de Lesdiguieres tự coi mình là một nhân vật uy nghiêm, và hắn hoàn toàn có lý do để làm vậy, vì trong đời hắn đã thấy biết bao kẻ khốn khổ khiếp sợ đến mất hồn trước giọng nói sấm sét của mình.
Giờ đây hắn chờ đợi cảnh tượng tương tự xảy ra với gã luật sư trẻ tuổi từ Gavrillac này. Nhưng hắn đã đợi trong vô vọng.
Andre-Louis thấy hắn thật nực cười. Cậu biết sự phô trương chỉ là chiếc mặt nạ che đậy sự vô giá trị và hèn yếu. Và ở đây, cậu đang chứng kiến sự phô trương đó bằng xương bằng thịt. Nó hiện rõ trong cái dáng vẻ ngạo nghễ của cái đầu, đôi lông mày cau có, và âm điệu của giọng nói vang dội kia. Thậm chí còn khó khăn hơn cả việc một người đàn ông có thể trở thành anh hùng trong mắt người hầu của mình—kẻ đã chứng kiến mọi mặt tạo nên cái tổng thể uy nghiêm đó—chính là việc trở thành anh hùng trong mắt một người nghiên cứu về Con người, kẻ đã chứng kiến điều tương tự nhưng theo một ý nghĩa khác.
Andre-Louis bước lên phía trước một cách táo bạo—M. de Lesdiguieres cho rằng đó là sự hỗn láo.
“Ông là Đại diện của Đức Vua tại Brittany này,” cậu nói—và đối với vị chúa tể cao quý nắm giữ sinh sát này, dường như gã trước mặt có sự trơ trẽn khó tin khi nói chuyện với hắn như người với người vậy. “Ông là người thực thi công lý cao quý của Nhà Vua tại tỉnh này.”
Sự ngạc nhiên hiện lên trên gương mặt đẹp đẽ, tái nhợt dưới lớp tóc giả được phấn trắng dày cộm.
“Việc của ngươi có liên quan đến sự bất tuân đáng nguyền rủa của lũ dân đen (canaille) này không?” hắn hỏi.
“Thưa không, thưa ngài.”
Đôi lông mày đen nhướng lên. “Vậy thì cái quái gì mà ngươi lại lẻn vào gặp ta vào lúc ta đang phải bận tâm đến sự khẩn cấp rõ ràng của vụ việc nhục nhã này?”
“Vụ việc đưa tôi đến đây cũng không kém phần nhục nhã và cũng cấp bách không kém.”
“Nó sẽ phải đợi đấy!” vị nhân vật quyền thế gầm lên đầy giận dữ, hất đám ren trên tay sang một bên, rồi vươn tay lấy chiếc chuông bạc nhỏ trên bàn.
“Khoan đã, thưa ngài!” Giọng của Andre-Louis đầy quyết đoán. M. de Lesdiguieres khựng lại vì kinh ngạc trước sự hỗn láo đó. “Tôi có thể trình bày rất ngắn gọn...”
“Chẳng phải ta đã nói...”
“Và khi ông nghe xong,” Andre-Louis tiếp tục, không hề lay chuyển, ngắt lời sự ngắt lời của hắn, “ông sẽ đồng ý với tôi về tính chất của vụ việc.”
M. de Lesdiguieres nhìn cậu đầy nghiêm nghị.
“Ngươi tên là gì?” hắn hỏi.
“Andre-Louis Moreau.”
“Được rồi, Andre-Louis Moreau, nếu ngươi có thể trình bày lời khẩn cầu một cách ngắn gọn, ta sẽ nghe. Nhưng ta cảnh báo rằng ta sẽ rất giận dữ nếu ngươi không biện minh được cho sự xấc xược khi khăng khăng đòi gặp vào thời điểm không thích hợp này.”
“Chính ông sẽ là người phán xét điều đó, thưa ngài,” Andre-Louis đáp, rồi cậu lập tức trình bày vụ việc, bắt đầu bằng vụ bắn chết Mabey, sau đó là cái chết của M. de Vilmorin. Nhưng cậu giấu kín cho đến cuối cùng cái tên của vị quý tộc quyền thế mà cậu đang đòi công lý, vì tin rằng nếu nói ra sớm hơn, cậu sẽ không được phép nói tiếp.
Cậu có thiên bẩm về hùng biện mà chính cậu cũng chưa nhận ra hết sức mạnh, dù chẳng bao lâu nữa sẽ trở thành bậc thầy. Cậu kể câu chuyện của mình một cách khéo léo, không cường điệu, nhưng với sức mạnh của lời kêu gọi chân thành đầy thuyết phục. Dần dần, gương mặt của vị nhân vật quyền thế kia giãn ra khỏi vẻ nghiêm nghị đáng sợ. Sự quan tâm, ấm dần lên thành sự đồng cảm, bắt đầu phản chiếu trên đó.
“Và ai, thưa anh, là kẻ mà anh buộc tội trong vụ này?”
“Hầu tước de La Tour d’Azyr.”
Tác động của cái tên đáng gờm đó thật tức thì. Sự tức giận hoảng hốt, và một sự kiêu ngạo còn tột cùng hơn trước, đã thay thế cho vẻ đồng cảm mà hắn lỡ bộc lộ.
“Ai cơ?” hắn hét lên, và không đợi câu trả lời, “Thật là hỗn xược,” hắn mắng tiếp, “khi dám đến trước mặt ta với lời buộc tội như thế chống lại một quý tộc tầm cỡ như M. de La Tour d’Azyr! Sao ngươi dám nói ông ấy là kẻ hèn nhát....”
“Tôi nói ông ta là một kẻ sát nhân,” chàng thanh niên sửa lại. “Và tôi đòi công lý chống lại ông ta.”
“Ngươi đòi công lý, phải không? Chúa ơi, còn chuyện gì nữa đây?”
“Đó là câu trả lời của ông, thưa ngài.”
Điều đó làm vị quý tộc quyền thế ngạc nhiên đến mức phải cố gắng kiềm chế bản thân một cách chật vật.
“Để ta cảnh báo ngươi,” hắn nói bằng giọng chua chát, “rằng việc đưa ra những cáo buộc vu vơ chống lại một quý tộc là không khôn ngoan đâu. Bản thân điều đó đã là một tội có thể bị trừng phạt rồi, như ngươi có thể sớm biết đấy. Giờ thì nghe ta đây. Trong vụ việc của Mabey—giả sử lời trình bày của ngươi là chính xác—người giữ rừng có lẽ đã làm quá phận sự; nhưng chỉ một chút thôi, không đáng để bình luận. Tuy nhiên, hãy cân nhắc rằng trong bất kỳ trường hợp nào, đó cũng không phải là việc của Đại diện Nhà Vua, hay bất kỳ tòa án nào ngoài tòa án lãnh chúa của chính M. de La Tour d’Azyr. Chính trước các thẩm phán do ông ta bổ nhiệm mà vụ việc như vậy phải được trình lên, vì nó liên quan chặt chẽ đến quyền tài phán lãnh chúa của ông ta. Là một luật sư, ngươi lẽ ra không cần phải được nhắc nhở điều đó.”
“Là một luật sư, tôi sẵn sàng tranh luận về điểm đó. Nhưng, là một luật sư, tôi cũng nhận ra rằng nếu vụ kiện đó được tiến hành, nó chỉ có thể kết thúc bằng bản án bất công đối với một người giữ rừng tội nghiệp, kẻ không làm gì hơn ngoài việc thực hiện mệnh lệnh, nhưng dù vậy giờ đây vẫn sẽ trở thành vật tế thần nếu cần. Tôi không quan tâm đến việc treo cổ Benet để trả giá cho những gì M. de La Tour d’Azyr đã làm.”
M. de Lesdiguieres đập mạnh tay xuống bàn. “Chúa ơi!” hắn kêu lên, rồi nói thêm một cách bình tĩnh hơn, với giọng đe dọa, “Ngươi thật là hỗn láo, gã kia.”
“Tôi xin đảm bảo rằng đó không phải ý định của tôi, thưa ngài. Tôi là một luật sư, đang biện hộ cho một vụ án—vụ án của M. de Vilmorin. Tôi đến đây để khẩn cầu công lý của Nhà Vua cho vụ ám sát ông ấy.”
“Nhưng chính ngươi đã nói đó là một cuộc đấu tay đôi!” viên Đại diện kêu lên, nửa giận dữ, nửa bối rối.
“Tôi đã nói rằng người ta làm cho nó trông giống như một cuộc đấu tay đôi. Có một sự khác biệt, như tôi sẽ chứng minh, nếu ông chịu hạ cố nghe tôi nói hết.”
“Muốn nói gì thì nói đi!” M. de Lesdiguieres mỉa mai, người mà trong suốt nhiệm kỳ của mình chưa bao giờ trải qua điều gì giống như thế này.
Andre-Louis hiểu lời hắn theo nghĩa đen. “Cảm ơn ông, thưa ngài,” cậu đáp, trịnh trọng, và đưa ra lập luận của mình. “Có thể chứng minh rằng M. de Vilmorin chưa bao giờ tập đấu kiếm trong đời, và ai cũng biết M. de La Tour d’Azyr là một kiếm thủ xuất chúng. Thưa ngài, đó có phải là đấu tay đôi không, khi chỉ một trong hai đối thủ có vũ khí? Vì nếu so sánh mức độ kỹ năng tương ứng của họ thì quả thực là như vậy.”
“Chẳng có mấy cuộc đấu tay đôi mà người ta không thể đưa ra lập luận tào lao tương tự.”
“Nhưng không phải lúc nào cũng với công lý tương đương. Và ít nhất có một vụ, lập luận đó đã được đưa ra thành công.”
“Thành công ư? Khi nào vậy?”
“Mười năm trước, ở Dauphiny. Tôi muốn nói đến vụ án của M. de Gesvres, một quý tộc của tỉnh đó, kẻ đã ép M. de la Roche Jeannine đấu tay đôi và giết chết ông ta. M. de Jeannine là thành viên của một gia đình quyền thế, họ đã nỗ lực để giành lấy công lý. Họ đã đưa ra những lập luận giống hệt như những gì hiện đang chống lại M. de La Tour d’Azyr. Như ông có thể nhớ, các thẩm phán đã phán quyết rằng sự khiêu khích đến từ phía M. de Gesvres; họ kết tội ông ta giết người có tính toán trước, và ông ta đã bị treo cổ.”
M. de Lesdiguieres lại nổi đóa. “Chết tiệt!” hắn gào lên. “Ngươi có sự trơ trẽn đến mức gợi ý rằng M. de La Tour d’Azyr nên bị treo cổ sao? Ngươi dám sao?”
“Nhưng tại sao không, thưa ngài, nếu đó là luật pháp, và đã có tiền lệ như tôi đã chỉ cho ông, và nếu có thể xác lập rằng những gì tôi nói là sự thật—điều có thể xác lập mà không gặp khó khăn gì?”
“Ngươi hỏi ta tại sao không ư? Ngươi có sự táo bạo để hỏi ta điều đó sao?”
“Vâng, thưa ngài. Ông có thể trả lời tôi không? Nếu không thể, thưa ngài, tôi sẽ hiểu rằng trong khi một gia đình quyền thế như gia đình La Roche Jeannine có thể khiến luật pháp vận hành, thì luật pháp lại bất lực đối với những kẻ thấp cổ bé họng, dù họ có bị một quý tộc lớn quyền thế chà đạp tàn nhẫn đến đâu.”
M. de Lesdiguieres nhận ra rằng về mặt tranh luận, hắn sẽ chẳng đạt được gì đối với gã thanh niên kiên định, không hề nao núng này. Sự đe dọa từ phía hắn càng trở nên dữ dội hơn.
“Ta khuyên ngươi nên biến ngay lập tức, và hãy biết ơn vì có cơ hội rời đi mà vẫn còn nguyên vẹn.”
“Vậy là tôi phải hiểu rằng, thưa ngài, sẽ không có cuộc điều tra nào về vụ án này sao? Rằng không có gì tôi nói có thể lay chuyển ông sao?”
“Ngươi phải hiểu rằng nếu ngươi vẫn còn ở đó trong hai phút nữa thì mọi chuyện sẽ còn tồi tệ hơn đối với ngươi rất nhiều.” Và M. de Lesdiguieres rung chiếc chuông cầm tay bằng bạc trên bàn.
“Tôi đã thông báo cho ông rồi, thưa ngài, rằng một cuộc đấu tay đôi—gọi là thế—đã diễn ra, và một người đã bị giết. Có vẻ như tôi phải nhắc nhở ông, người thực thi công lý của Nhà Vua, rằng đấu tay đôi là trái luật, và ông có nghĩa vụ phải tiến hành điều tra. Tôi đến đây với tư cách là người đại diện pháp lý của người mẹ đang đau buồn của M. de Vilmorin để đòi ông thực hiện cuộc điều tra vốn là nghĩa vụ.”
Cánh cửa sau lưng Andre-Louis mở nhẹ. M. de Lesdiguieres, tái mặt vì giận dữ, phải cố kiềm chế lắm mới không phát hỏa.
“Ngươi cố cưỡng ép chúng ta phải không, đồ khốn xấc xược?” hắn gầm lên. “Ngươi nghĩ công lý của Nhà Vua có thể bị thúc ép bởi lời lẽ của bất kỳ gã thường dân (roturier) hỗn láo nào sao? Ta kinh ngạc vì sự kiên nhẫn của chính mình với ngươi đấy. Nhưng ta cảnh báo ngươi lần cuối, thưa ngài luật sư; hãy giữ cái lưỡi hỗn láo đó cho kỹ, nếu không ngươi sẽ phải hối hận cay đắng vì sự trơn tru của nó đấy.” Hắn vẫy bàn tay đeo nhẫn đầy khinh miệt, và nói với viên thư lại đang đứng sau lưng Andre. “Tống cổ hắn ra cửa!” hắn nói gọn lỏn.
Andre-Louis do dự một giây. Rồi với một cái nhún vai, cậu quay người. Đây quả thực là chiếc cối xay gió, còn cậu là gã hiệp sĩ nghèo khổ với vẻ mặt rầu rĩ. Tấn công nó ở khoảng cách gần chỉ tổ tan xương nát thịt. Tuy nhiên, ở ngay ngưỡng cửa, cậu quay lại lần nữa.
“M. de Lesdiguieres,” cậu nói, “tôi có thể đọc cho ông nghe một sự thật thú vị trong lịch sử tự nhiên không? Con hổ là chúa tể trong rừng rậm, và suốt nhiều thế kỷ là nỗi khiếp sợ của các loài thú nhỏ hơn, bao gồm cả loài sói. Bản thân loài sói cũng là thợ săn, đã mệt mỏi vì bị săn đuổi. Chúng bắt đầu kết bầy với những con sói khác, và rồi lũ sói, bị dồn vào thế phải hình thành bầy đàn để tự vệ, đã khám phá ra sức mạnh của bầy đàn, và quay sang săn đuổi con hổ, với những kết cục thảm khốc cho nó. Ông nên nghiên cứu sách của Buffon đi, M. de Lesdiguieres ạ.”
“Ta nghĩ sáng nay ta đã nghiên cứu một thằng hề (buffoon) rồi,” M. de Lesdiguieres đáp lại bằng lời mỉa mai chơi chữ. Nhưng nếu không phải vì hắn tự cho mình là hóm hỉnh, thì có lẽ hắn đã chẳng buồn đáp lại làm gì. “Ta không hiểu ý ngươi,” hắn nói thêm.
“Nhưng rồi ông sẽ hiểu, M. de Lesdiguieres ạ. Ông sẽ hiểu,” Andre-Louis nói, rồi bước đi.