Tối hôm đó, James Bellingham đến thăm Corey sau bữa tối và lên tận phòng riêng tìm anh.
“Chú đến đây theo lời thỉnh cầu của Đại tá Lapham,” người chú nói. “Hôm nay ông ấy có ghé văn phòng chú, và hai chú cháu đã trò chuyện rất lâu. Cháu có biết ông ấy đang gặp khó khăn không?”
“Cháu cũng đoán là ông ấy đang vướng vào rắc rối nào đó. Cháu còn nghe cả vài nghi vấn của người kế toán nữa—mà anh ta thì thực ra chẳng biết được bao nhiêu.”
“Ồ, ông ấy nghĩ đã đến lúc—xét trên mọi phương diện—cháu nên biết rõ tình trạng hiện tại của ông ấy, cũng như lý do ông ấy từ chối đề nghị của cháu. Chú phải công nhận ông ấy xử sự rất thỏa đáng—rất quân tử.”
“Cháu không ngạc nhiên đâu.”
“Còn chú thì có đấy. Thật khó mà giữ được phong thái quân tử khi lợi ích sống còn của mình bị đe dọa. Mà Lapham thì trước giờ trông chẳng có vẻ gì là người luôn hành xử theo những chuẩn mực cao đẹp nhất.”
“Liệu có ai trong chúng ta làm được thế không chú?” Corey hỏi.
“Dù sao thì cũng không phải tất cả,” Bellingham đáp. “Chắc hẳn ông ấy đã phải dằn dằn lòng dữ lắm mới nói lời từ chối với cháu, bởi ông ấy đang ở vào cái thế mà chỉ cần một cơ hội mong manh nhất, ông ấy cũng tin có thể cứu vớt được mình.”
Corey im lặng. “Tình hình của ông ấy thực sự tồi tệ đến thế sao chú?”
“Thật khó nói chính xác ông ấy đang đứng ở đâu. Chú nghi rằng bản tính quá lạc quan cùng sự ưa thích những con số tròn chĩnh đã khiến ông ấy luôn định giá tài sản cao hơn giá trị thực. Chú không bảo ông ấy gian dối, nhưng cách ước tính tài sản của ông ấy vốn rất phóng khoáng; ông ấy tính toán sự giàu có của mình dựa trên tổng số vốn, mà một phần trong số vốn đó lại là tiền đi vay. Những vụ phá sản gần đây khiến ông ấy thua lỗ nặng nề, và giá trị tài sản của ông ấy đã bị sụt giảm khủng khip. Chú không chỉ muốn nói đến lượng sơn tồn kho, mà là một sự cạnh tranh đang trở thành mối đe dọa trực tiếp. Cháu biết loại sơn ở West Virginia rồi chứ?”
Corey gật đầu.
“À, ông ấy kể với chú rằng họ vừa phát hiện ra một mỏ khí tự nhiên ngoài đó, giúp họ sản xuất ra loại sơn tốt chẳng kém gì của ông ấy với chi phí thấp tới mức có thể bán phá giá khắp nơi. Nếu đúng như vậy thì không những sơn của Lapham bị đánh bạt khỏi thị trường, mà giá trị của xưởng sơn—toàn bộ nhà máy—ở Lapham cũng sẽ chỉ còn là một con số trên giấy tờ.”
“Cháu hiểu rồi,” Corey chán nản nói. “Cháu vốn biết ông ấy đã đổ rất nhiều tiền vào nhà máy đó.”
“Đúng thế, và ông ấy từng định giá mỏ quặng ở đó rất cao. Dĩ nhiên nó sẽ chẳng còn chút giá trị nào nếu bị sơn West Virginia đè bẹp. Thêm vào đó, Lapham còn ôm đồm nhiều khoản đầu tư ngoài ngành, mà giống như bao người khác khi lấn sân sang mảng mới, ông ấy tự mình quản lý sổ sách nên mọi thứ cứ rối tung cả lên. Ông ấy nhờ chú cùng rà soát lại công việc kinh doanh, và chú đã đồng ý. Liệu có thể giúp ông ấy vượt qua cơn bão này hay không thì còn phải xem xét. Chú e là sẽ cần một số tiền rất lớn—ít nhất là lớn hơn nhiều so với hình dung của ông ấy. Ông ấy tin chỉ cần một khoản tương đối là xong. Chú thì nghĩ khác. Chú cho rằng nếu không phải là một số tiền khổng lồ thì dồn vào đâu cũng chỉ như muối bỏ bể. Nếu đây chỉ thuần túy là chuyện gom một khoản tiền—dù lớn—để duy trì hoạt động thì còn xoay xở được; đằng này mọi chuyện phức tạp hơn nhiều. Bởi thế chú mới nói, hẳn ông ấy đã phải đấu tranh tư tưởng dữ lắm mới từ chối lời đề nghị của cháu.”
Đây có vẻ không phải là kết cục câu chuyện mà Bellingham định hướng tới ban đầu. Nhưng ông không nói thêm gì nữa; và Corey cũng im lặng.
Anh ngồi lại một mình, tiếp tục trăn trở về sự việc, lúc hy vọng, lúc nghi ngờ, và dẫu trong tâm trạng nào, anh cũng băn khoăn không biết Penelope có hay biết gì về sự thật mà đúng vào lúc ấy, mẹ cô đang chuẩn bị nói cho cô nghe hay không.
“Tất nhiên là nó làm thế là vì con rồi,” bà Lapham không nén nổi thở dài.
“Thế thì anh ấy ngốc thật đấy. Anh ấy nghĩ con sẽ để anh ấy đưa tiền cho bố sao? Mà giả sử bố có làm mất tiền của anh ấy, thì anh ấy tưởng chuyện đó sẽ giúp con dễ thở hơn chắc? Con thấy bố xử sự còn đàng hoàng gấp đôi. Thật là ngốc nghếch hết sức.”
Dù lời lẽ trách móc, nhưng ánh mắt Penelope không gay gắt như giọng nói; cô thậm chí còn khẽ mỉm cười, khiến bà Lapham sau đó phải gật gù báo lại với chồng rằng con gái trông đã giống với chính mình trước đây nhất kể từ hôm Corey ngỏ lời.
“Tôi nghĩ nếu nó lặp lại lời đề nghị, Pen sẽ nhận lời ngay đấy,” bà Lapham nhận định.
“Ừ thì, nếu cậu ta có mở lời lại, tôi sẽ cho nó biết,” Đại tá đáp.
“Tôi cá là cậu ấy chẳng thèm đề nghị với ông đâu!” bà thốt lên.
“Không đề nghị với tôi thì còn đề nghị với ai nữa?” ông gặng hỏi.
Đến lúc này họ mới nhận ra cả hai đang nói về hai lời đề nghị hoàn toàn khác nhau.
Sáng hôm sau, khi ông Lapham vừa đến chỗ làm, người đưa thư mang tới một bức thư nữa của Irene. Thư tràn ngập những chuyện vui vẻ của cô ở quê nhà, trong đó nhắc rất nhiều đến Will, người anh họ của hai cô gái. Ở cuối thư, Irene viết: “Nói với chị Pen là em không muốn chị ấy cứ dằn dằn lòng ngớ ngẩn như thế đâu.” “Đấy thấy chưa!” bà Lapham reo lên. “Mọi chuyện rồi sẽ êm đẹp cả thôi;” và dường như ngay cả những rắc rối của Đại tá cũng sắp sửa đi qua. “Khi nào bố con vượt qua được kiếp nạn này, Pen ạ,” bà bột phát hỏi, “con tính làm gì?”
“Mẹ đã kể những gì về con cho Irene nghe thế?”
“Có gì đâu. Mà con tính làm gì?”
“Sẽ dễ trả lời con tính làm gì hơn nếu bố không vượt qua được đấy ạ,” cô gái đáp.
“Mẹ biết con cũng thấy việc cậu ấy đưa ra lời đề nghị giúp bố là rất tử tế mà,” bà mẹ gặng hỏi.
“Tử tế, vâng; nhưng mà ngốc nghếch,” cô gái nói. “Mà con đồ rằng hầu như chuyện tử tế nào trên đời cũng có phần ngốc nghếch,” cô nói thêm.
Cô trở về phòng và viết một bức thư. Thư rất dài và được viết cẩn thận từng câu chữ; nhưng khi đọc lại, cô xé nát nó thành từng mảnh nhỏ. Cô viết một bức khác, ngắn gọn và vội vã, rồi cũng xé nốt. Sau đó cô quay lại phòng sinh hoạt chung với mẹ, xin xem lại thư của Irene và tự mình đọc kỹ. “Vâng, có vẻ em ấy đang vui lắm,” cô thở dài. “Mẹ này, mẹ có nghĩ con nên cho anh Corey biết là con đã hay chuyện không?”
“Ồ, mẹ nghĩ chuyện đó sẽ làm cậu ấy vui đấy,” bà Lapham phán đoán.
“Con lại không chắc lắm đâu, với cái kiểu con sẽ nói với anh ấy. Con sẽ bắt đầu bằng việc mắng cho anh ấy một trận. Dĩ nhiên là anh ấy có ý tốt, nhưng mẹ không thấy làm thế chẳng có gì vẻ vạch sao! Anh ấy mong chờ điều đó sẽ làm con thay đổi thế nào cơ chứ?”
“Mẹ không tin cậu ấy lại nghĩ tới chuyện đó đâu.”
“Sao mẹ lại nghĩ thế?”
“Bởi vì con thấy đấy, cậu ấy không phải hạng người như vậy. Cậu ấy muốn làm con vui chứ không phải muốn dùng cách đó để bắt con thay đổi ý định.”
“Vâng. Anh ấy hẳn phải biết chẳng gì có thể thay đổi được con,—ít nhất là chẳng việc gì anh ấy làm có thể thay đổi được. Con cũng nghĩ tới chuyện đó rồi. Con không muốn anh ấy cảm thấy con là kẻ không biết điều, dù con vẫn cho rằng hành động đó thật ngớ ngẩn. Theo mẹ con có nên viết thư cho anh ấy không?”
“Mẹ chẳng thấy có lý do gì mà không nên cả.”
“Thế thì lộ liễu quá. Thôi, con cứ để kệ vậy. Giá mà anh ấy đừng làm thế.”
“Thì cậu ấy cũng làm rồi.” “Và con đã thử viết thư cho anh ấy—tận hai bức: một bức thì nhún nhường cám ơn đến mức lạy van, bức kia thì xấc xược cợt nhả. Mẹ ơi, giá mà mẹ nhìn thấy hai bức thư đó! Con ước mình đã giữ lại để mỗi khi tưởng mình khôn ngoan lắm thì đem ra đọc. Chúng sẽ dập tắt ngay cái tính tự mãn của con.”
“Thế sao dạo này cậu ấy không tới đây nữa?”
“Anh ấy không tới nữa sao ạ?” Penelope hỏi lại, làm như thể đó là chuyện cô không mấy để ý.
“Con phải là người biết rõ nhất chứ.”
“Vâng.” Cô ngồi im lặng một lúc. “Nếu anh ấy không tới, con đoán là vì anh ấy tự giận chuyện gì đó con đã làm.”
“Con đã làm gì?”
“Chẳng làm gì cả. Con--viết thư cho anh ấy--cách đây ít lâu. Con đoán là thư từ hơi phũ phàng, nhưng con không nghĩ anh ấy lại giận. Nhưng việc anh ấy vừa làm--việc đó chứng tỏ anh ấy đã giận, và anh ấy không hề nhân cơ hội này để tháo lui.”
“Con đã làm gì hả Pen?” mẹ cô gặng hỏi sắc lẹm.
“Ôi, con cũng chẳng biết nữa. Chắc là gây ra mọi nông nỗi trên đời này rồi. Con kể mẹ nghe. Lần đầu khi mẹ bảo con rằng bố đang gặp rắc rối chuyện kinh doanh, con đã viết thư bảo anh ấy đừng đến đây nữa cho tới khi con cho phép. Con bảo con không thể nói lý do, và từ đó anh ấy không xuất hiện nữa. Con thực sự chẳng biết thế nghĩa là sao nữa.”
Mẹ cô nhìn cô với vẻ giận dữ nghiêm khắc. “Trời ơi, Penelope Lapham! Bình thường con khôn ngoan bao nhiêu thì giờ con là đứa ngốc nghếch nhất mẹ từng thấy đấy. Con tưởng cậu ấy sẽ mò đến đây để XEM con có cho phép cậu ấy vào nhà không chắc?”
“Anh ấy có thể viết thư mà,” cô gái gỡ gạc.
Mẹ cô tặc lưỡi một tiếng đầy thất vọng rồi ngả người ra sau ghế. “Mẹ sẽ KHINH BỈ cậu ấy nếu cậu ấy viết thư. Cậu ấy đã xử sự hoàn toàn đúng đắn, còn con--con đã xử sự--mẹ chẳng biết phải nói con xử sự KIỂU GÌ nữa. Mẹ thấy xấu hổ thay cho con. Một đứa con gái có thể vô cùng sáng suốt khi lo cho em mình, luôn nói và làm đúng những điều cần làm, thế mà đến lượt mình thì lại thành một kẻ ĐẦN ĐỘN ĐẾN PHÁT GỚM!”
“Con đã nghĩ mình phải chấm dứt với anh ấy ngay lập tức, không được để anh ấy nuôi hy vọng gì về con hay tương lai của hai đứa nếu bố bị phá sản. Đó là cơ hội duy nhất của con trong toàn bộ chuyện này để làm một điều gì đó anh hùng, và con đã vồ lấy nó. Mẹ đừng nghĩ vì bây giờ con có thể cười cợt mà cho rằng lúc đó con không nghiêm túc nhé! Con đã nghiêm túc--nghiêm túc đến chết được ấy! Nhưng Đại tá lụi bại chậm chạp quá, làm hỏng hết cả kế hoạch của con. Con từng mong bố sẽ phá sản ngay ngày hôm sau, và khi đó ANH ẤY sẽ hiểu ý con. Nhưng việc này cứ dây dằng dẵng suốt hai tuần lễ khiến mọi vẻ anh hùng tan biến sạch bách, chỉ còn lại sự trần trụi nhạt nhẽo!” Cô nhìn mẹ với nụ cười lung linh qua hàng nước mắt, và một sự cay đắng run rẩy quanh bờ môi đang cố tỏ ra cợt nhả. “Sáng suốt giùm người khác thì dễ lắm. Nhưng đụng đến bản thân thì con lại nông nỗi thế đấy! Nhất là khi con muốn làm điều không nên làm đến mức cảm thấy việc làm điều mình không muốn MỚI CHÍNH LÀ điều mình nên làm! Nhưng dù sao thì nó cũng thành công rực rỡ theo một cách đấy mẹ. Nó giúp con giữ được vẻ cứng cỏi trước mặt Đại tá. Nếu không nhờ việc anh Corey biệt tăm, và cảm giác căm giận chính mình vì đã đối xử tệ bạc với anh ấy, thì con đã chẳng còn chút sức lực nào rồi.”
Nước mắt bắt đầu lăn dài trên má cô, nhưng mẹ cô chỉ nói: “Thôi được rồi, đi viết thư cho cậu ấy ngay đi. Con nói gì không quan trọng lắm đâu; đừng có nắn nót cầu kỳ quá làm gì.”
Bức thư thứ ba này cũng chẳng khiến cô hài lòng hơn mấy so với những lần trước, nhưng cô vẫn gửi đi, dù nghe thật cộc lốc và vụng về. Cô viết:--
ANH THÂN MẾN,--Khi gửi cho anh lá thư trước, em đã đinh ninh rằng chỉ ngay ngày hôm sau anh sẽ hiểu vì sao em không thể gặp anh nữa. Giờ thì chắc anh đã biết rồi, và anh đừng nghĩ rằng nếu có chuyện gì xảy ra với bố em, em lại muốn anh giúp đỡ ông. Nhưng điều đó không có nghĩa là em không cám ơn anh, và em chân thành cám ơn anh vì đã ngỏ ý. Đúng là phong cách của anh, em phải công nhận điều đó.
Chân thành,
PENELOPE LAPHAM.
Cô gửi thư đi, và ngay tối hôm đó, anh đã cho người chuyển thư hồi đáp đến tận tay cô:--
EM YÊU THƯƠNG,--Những gì anh làm chẳng là gì cả cho đến khi được em khen ngợi. Tất cả những gì anh có và là con người anh đều thuộc về em. Em gửi một dòng qua người đưa thư này cho phép anh đến gặp em được không? Anh hiểu cảm giác của em; nhưng anh tin mình có thể làm em suy nghĩ khác đi. Em phải nhớ rằng anh yêu em mà không hề bận tâm đến hoàn cảnh của bố em, và mãi mãi sẽ như thế.
T. C.
Những lời lẽ bao dung ấy nhòe đi trước mắt cô qua làn nước mắt chực trào. Nhưng cô chỉ có thể viết lại vỏn vẹn:--
“Xin anh đừng đến; em đã quyết định rồi. Chừng nào tai họa này còn treo lơ lửng trên đầu gia đình em, em không thể gặp anh. Và nếu bố em gặp bất hạnh, mọi chuyện giữa chúng ta coi như chấm hết.”
Cô mang thư của anh cho mẹ xem và kể cho bà nghe những gì mình đã viết đáp lại. Mẹ cô lặng đi một lúc rồi mới thở dài nói: “Ừ, mẹ mong là con đã bắt đầu thế nào thì có thể đi đến cùng thế ấy, Pen ạ.”
“Ôi, con sẽ chẳng phải đi đến cùng cái gì hết. Con sẽ không phải làm bất cứ điều gì nữa. Đó là niềm an ủi duy nhất--niềm an ủi duy nhất đấy ạ.” Cô đi về phòng mình, và khi bà Lapham kể lại sự việc cho chồng nghe, ban đầu ông cũng im lặng như bà. Sau đó ông mới lên tiếng: “Tôi chẳng biết là mình có muốn nó làm khác đi không nữa; tôi không biết liệu nó có thể làm khác được không. Nếu tôi gầy dựng lại được, nó sẽ chẳng có gì phải thấy hèn mọn lép vế; còn nếu tôi sụp đổ, tôi không muốn nó phải mắc nợ ai cả. Và tôi đoán đó cũng là những gì nó đang cảm thấy.”
Về phía nhà Corey, họ cũng đang ngồi lại phán xét sự việc mà người con trai thấy có nghĩa vụ phải thông báo cho họ biết.
“Cô gái đó đã hành xử rất đàng hoàng,” bà Corey nói với con trai.
“Thần mĩ của tôi ơi,” ông chồng bật cười nói, “cô ta hành xử Quá đàng hoàng ấy chứ. Dù có dùng cái nhìn sắc sảo nhất để nghiên cứu toàn bộ cục diện hòng làm chủ tình hình, cô ta cũng không thể nào hành xử khôn khéo hơn thế được đâu.”
Quá trình sụp đổ tài chính của Lapham giống như diễn tiến của một căn bệnh mãn tính đã ngấm sâu vào cơ thể, nhưng tiến triển từng đợt thuyên giảm, tưởng chừng như đang tốt lên, và đôi khi tưởng như đã dừng lại hẳn, nhen nhóm hy vọng phục hồi hoàn toàn không chỉ cho người bệnh mà cho cả giới y khoa. Có những khoảnh khắc James Bellingham, khi chứng kiến Lapham vượt qua hết cuộc khủng hoảng này đến cuộc khủng hoảng khác, bắt đầu tưởng tượng rằng ông có thể chèo lái qua được tất cả; và vào những thời điểm đó, khi người cố vấn không thể đưa ra điều gì chống lại ngoài kinh nghiệm và xác suất thực tế, Lapham lại tràn trề tràn đầy tràn hăm hở, và truyền sự lạc quan đó cho cả gia đình. Lý thuyết của chúng ta về tai họa, về nỗi đau, về bi kịch—vốn vay mượn từ các nhà thơ và tiểu thuyết gia—là nó diễn ra dồn dập không ngừng; nhưng mọi biến cố trong cuộc đời chúng ta và cuộc đời những người khác mà ta chứng kiến đều dạy ta rằng điều đó là dối trá. Mái nhà có tang lễ có thể được kéo rèm che tối trang nghiêm trước mắt thế gian, nhưng bên trong nội bộ, nó cũng là nơi cất tiếng cười. Những cơn bộc phát vui vẻ, chân thành như chính nỗi đau của nó, giải tỏa sự u uất, và những người sống sót đau thương cùng nhau diễn những trò đùa nhẹ nhàng, trong đó hình bóng người đã khuất được nhắc đến một cách âu yếm, và một cảm giác trìu mái—chẳng điên rồ hơn nhiều cảm giác khác—về sự đồng cảm và niềm vui phía bên kia khoảng không im lặng, đã bào chữa cho tâm trạng tươi sáng hơn trước khi nỗi đau dâng trào trở lại, tiếc thương và tuyệt vọng, trả mọi thứ về đúng với sự phù hợp theo lệ thường. Sự sa sút của Lapham cũng mang đặc tính này giống như sự mất mát người thân. Nó không phải lúc nào cũng giống như ngụ ngôn về tai họa; nó có những khoảnh khắc trông giống như sự thịnh vượng, và nếu xét trên tổng thể nó diễn ra liên tục, thì nó không phải là không có lúc ngưng nghỉ. Đôi khi có cả một tuần liên tiếp thất bại, khi ông phải nghiến răng nắm chặt lấy mọi hy vọng; rồi những ngày kết quả hòa hoặc thành công nhỏ nhoi lại đến, khi ông tha hồ pha trò bên bàn trà, muốn đi xem hát, hoặc làm điều gì đó để Penelope vui lên. Bằng một cách thần kỳ nào đó, bằng một cú đòn thành công vang dội sẽ làm lu mờ cả thời kỳ hoàng kim nhất trong quá khứ, ông kỳ vọng sẽ giải quyết được mọi khó khăn, không chỉ trong công việc của chính mình mà còn trong cả chuyện của con gái. “Mẹ nó cứ chờ xem,” ông nói với vợ; “mọi chuyện rồi sẽ đâu vào đấy. Irene sẽ thu xếp êm đẹp với con trai cậu Bill, và thế là Pen sẽ trút được gánh nặng tâm lý; còn nếu công việc cứ tiến triển như hai ngày qua, tôi sẽ ở vào thế tự mình ban phát ân huệ, và Pen có thể cảm thấy NÓ đang chịu hy sinh, rồi tôi đoán có lẽ nó sẽ chịu nhận lời. Nếu mọi chuyện diễn ra như tôi kỳ vọng lúc này, và tình hình chung khởi sắc hơn, tôi có thể cho Corey thấy là tôi trân trọng đề nghị của cậu ta. Khi đó chính tôi có thể đề nghị hợp tác kinh doanh với cậu ta.”
Ngay cả trong những tâm trạng khác, vốn đến khi mọi thứ đi sai hướng và dường như không có lối thoát khỏi tấm lưới, vẫn có những điểm an ủi dành cho Lapham và vợ. Họ mừng vì Irene đã an toàn ngoài tầm ảnh hưởng của những lo âu, và họ có một sự hãnh diện kiêu hãnh rằng giữa Corey và Penelope chưa hề có sự đính ước nào, và chính cô mới là người cấm đoán điều đó. Trong sự gắn kết mật thiết về lợi ích và sự đồng cảm mà những rắc rối đã kéo họ lại với nhau, họ thú nhận với nhau rằng không gì xúc phạm đến lòng tự trọng của họ hơn ý nghĩ Lapham không thể lo liệu mọi thứ cho con gái như nhà Corey kỳ vọng. Dù điều gì xảy ra đi nữa, nhà Corey cũng không thể nói rằng nhà Lapham đã cố tình dàn xếp chuyện đó.
Bellingham gần đây đã gợi ý Lapham làm thủ tục bàn giao tài sản gán nợ như một giải pháp tốt nhất để thoát khỏi rắc rối. Rõ ràng là ông không có tiền để trả các khoản nợ hiện tại, và không thể huy động được nếu không chấp nhận những hy sinh đắt giá, mà rốt cuộc vẫn có thể dẫn đến phá sản. Bellingham tranh luận rằng nếu làm thủ tục gán nợ, ông có thể kéo dài thời gian và thương lượng các điều khoản; tình hình chung có thể sẽ khởi sắc hơn vì không thể tồi tệ hơn được nữa, và thị trường mà ông đã cung ứng quá nhiều sơn có thể hồi phục để ông bắt đầu lại. Lapham đã không đồng ý với ông. Khi những thất bại đầu tiên bắt đầu, việc từ bỏ mọi thứ tưởng chừng như thật dễ dàng đối với ông, cứ để mặc cho những người chủ nợ lấy đi tất cả, miễn sao ông có thể ra đi với bàn tay sạch sẽ; và ông đã kịch tính hóa cảm xúc này trong cuộc trò chuyện với vợ khi họ nói về những nhà máy trên tuyến G. L. & P. Nhưng kể từ đó, mọi chuyện ngày càng trở nên khó khăn hơn, và ông không thể chấp nhận ngay cả việc có vẻ như làm điều đó trong đề xuất bàn giao tài sản hiện tại. Ông thấy những người khác không hề rộng lượng hay trung thành với mình; rất nhiều người trong số họ dường như đã liên minh lại để săn đuổi ông; một cảm giác thù địch đối với tất cả các chủ nợ trỗi dậy trong ông; ông tự hỏi tại sao họ lại không phải chịu đựng một chút chứ. Trên hết, ông co rút lại trước sự công khai của việc gán nợ. Đó là sự thú nhận công khai rằng ông đã ngu ngốc theo một cách nào đó; ông không thể chịu đựng được việc gia đình mình—đặc biệt là người anh làm thẩm phán, người luôn coi ông là hiện thân của sự khôn ngoan trong kinh doanh—cho rằng ông thiếu khôn ngoan hay đần độn. Ông sẽ chấp nhận bất kỳ sự hy sinh nào trước khi mọi chuyện đi đến nước đó. Khi chia tay Bellingham, ông quyết định thực hiện sự hy sinh mà ông thường nghĩ đến nhất, bởi vì đó là điều cay đắng nhất: bán ngôi nhà mới. Điều đó sẽ gây ra ít lời ra tiếng vào nhất. Hầu hết mọi người sẽ chỉ đơn giản nghĩ rằng ông nhận được một lời đề nghị tuyệt vời và với sự may mắn thường thấy, ông đã trúng một hời lớn; những người khác biết rõ hơn một chút về ông sẽ nói rằng ông đang thu hẹp quy mô, nhưng họ không thể trách ông; rất nhiều người khác cũng đang làm điều tương tự trong những thời buổi khó khăn này—những người khôn ngoan và an toàn nhất: điều đó thậm chí còn có thể tạo ra hiệu ứng tốt. Ông đi thẳng từ văn phòng của Bellingham đến nhà môi giới bất động sản mà ông định gửi gắm ngôi nhà, vì ông không phải là loại người chần chừ khi đã quyết định. Nhưng ông thấy thật khó cất nổi thành lời khi nói rằng ông đoán mình sẽ nhờ người môi giới bán ngôi nhà mới đó trên đường Beacon phía bờ sông. Người môi giới vui vẻ trả lời, vâng; ông đoán Đại tá Lapham biết hiện tại bất động sản đang khá trầm lắng chứ? và Lapham nói vâng, ông biết điều đó, nhưng ông sẽ không bán lỗ, và ông không muốn người môi giới nêu tên ông hoặc mô tả ngôi nhà một cách cụ thể trừ khi các bên thực sự muốn mua. Một lần nữa người môi giới lại nói vâng; và ông ta nói thêm, như một trò đùa mà Lapham sẽ thấu hiểu, rằng ông ta có nửa tá ngôi nhà trên đường Beacon phía bờ sông với cùng điều kiện như vậy; rằng không ai muốn bị nêu tên hay muốn tài sản của mình bị mô tả chi tiết cả.
Trên thực tế, việc thấy mình ở cùng một hội với nhiều người khác khiến Lapham cảm thấy được an ủi đôi chút; ông mỉm cười cay đắng và đến lượt mình nói, vâng, ông đoán đó là tình trạng chung của khá nhiều người. Nhưng ông không đủ can đảm để kể cho vợ nghe những gì mình đã làm, và ông ngồi lầm lì suốt cả buổi tối hôm đó, thậm chí không buồn rà soát lại sổ sách, rồi đi ngủ sớm, nơi ông nằm trằn trọc suốt nửa đêm mới chợp mắt được. Rốt cuộc ông chỉ ngủ được nhờ lời hứa với bản thân rằng ông sẽ rút ngôi nhà khỏi tay người môi giới; nhưng sáng hôm sau ông lại uể oải đi làm mà không làm điều đó. Dù sao thì cũng chẳng có gì phải vội vàng, ông cay đắng ngẫm nghĩ; có lẽ một tháng sau làm việc đó vẫn còn kịp.
Ông bàng hoàng khi một cậu bé mang đến lá thư từ người môi giới, nói rằng một khách hàng từng tham quan ngôi nhà vào mùa thu đã tìm đến ông ta để hỏi xem có thể mua lại ngôi nhà không, và sẵn sàng trả toàn bộ chi phí xây dựng ngôi nhà tính đến thời điểm người đó nhìn thấy nó. Lapham lảng tránh bằng cách cố nghĩ xem vị khách đó có thể là ai; ông kết luận đó chắc hẳn là người đã đi cùng kiến trúc sư, và ông không thích điều đó; nhưng ông nhận ra đây không phải là câu trả lời cho người môi giới, và ông viết rằng ông sẽ trả lời ông ta vào sáng hôm sau.
Giờ đây khi mọi chuyện đã đến nước này, ông dường như không thể chia tay ngôi nhà. Bao nhiêu hy vọng của ông dành cho bản thân và các con đã đổ dồn vào đó khiến ý nghĩ bán nó đi làm ông run rẩy và đau đớn. Ông không thể tập trung làm việc liên tục, và với hệ thần kinh bị chấn động vì thiếu ngủ cùng cú sốc từ câu hỏi đột ngột và bất ngờ này, ông rời văn phòng sớm và đi đến xem ngôi nhà để cố đưa ra kết luận tại đây. Hàng đèn dài trên con phố xinh đẹp đang rực sáng trong ánh hoàng hôn đỏ rực mà nó hướng tới, và Lapham, với một cục nghẹn ở cổ họng, dừng lại trước nhà mình và nhìn vào số lượng đông đảo của chúng. Chúng không chỉ là một phần của cảnh quan; chúng là một phần tự hào và vinh quang của ông, sự thành công của ông, công trình đời người kiêu hãnh đang dần lụi tàn thành thất bại trong bàn tay bất lực của ông. Ông nghiến răng để nén cục nghẹn đó xuống, nhưng hơi ẩm trong mắt làm mờ đi những ngọn đèn và màu đỏ tía nhạt nhẽo gay gắt mà chúng đang lập lòe trên nền đó. Ông quay lại và ngước nhìn, như ông đã làm rất nhiều lần, vào những ô cửa sổ được dán bạt trắng gọn gàng cho mùa đông, và nhớ lại đêm ông dừng chân cùng Irene trước ngôi nhà, khi nó nói rằng nó sẽ không bao giờ sống ở đó, và ông đã cố dỗ dành nó dũng cảm lên. Theo ông nghĩ, không có mặt tiền nào như thế trên cả con phố này. Qua những cuộc trò chuyện dài với kiến trúc sư, ông đã cảm nhận được sự đơn giản mãn nguyện của toàn bộ thiết kế và sự tinh tế trong từng chi tiết gần như thân thiết và tha thiết như chính vị kiến trúc sư đó. Nó lôi cuốn ông như một bản nhạc tuyệt mỹ lôi cuốn một lỗ tai không chuyên, và ông nhận ra sự khác biệt giữa công trình tinh tế này với sự phô trương ồn ào của nhiều mặt tiền nhà quá tải mà Seymour đã chỉ cho ông thấy để hướng dẫn ông ở những nơi khác trên Back Bay. Giờ đây, trong ảm đạm thẳm sâu, ông cố nhớ lại xem đó là thành phố Ý nào mà Seymour nói ông ta lần đầu tiên có ý tưởng xử lý phần gạch theo cách đó.
Ông mở khóa cánh cửa tạm thời bằng chiếc chìa khóa luôn mang theo bên mình để có thể tự do ra vào bất cứ lúc nào ông thích, và bước vào ngôi nhà, mờ tối và rất lạnh với sự giá lạnh tích tụ của cả mùa đông bên trong, trông như thể công việc bị đình trệ đã diễn ra từ ngàn năm trước. Nó có mùi gỗ chưa sơn và những bề mặt nhẵn bóng, cứng cáp của lớp thạch cao, nơi các thử nghiệm trang trí vẫn chưa đụng đến; và lẫn trong những mùi này là mùi của một số phẩm màu thô và hợp chất kim loại mà Seymour đã sử dụng để cố gắng thực hiện một sự hoàn thiện mới mẻ táo bạo nào đó nhưng không thành công. Trên hết, Lapham nhận ra mùi sơn đặc trưng của chính mình, thứ mà vị kiến trúc sư đã rất quan tâm vào một ngày nọ khi Lapham cho ông xem tại văn phòng. Ông ta đã xin Lapham cho phép dùng nhãn hiệu Persis để thực hiện một ý tưởng nhỏ mà ông ta có cho việc hoàn thiện phòng của bà Lapham. Nếu thành công, họ có thể nói cho bà biết đó là gì để tạo sự bất ngờ.
Lapham liếc nhìn ô cửa sổ nhô ra ở phòng lễ tân, nơi ông từng ngồi với các con gái trên những chiếc giàn giáo khi Corey lần đầu đi qua; và rồi ông khám phá toàn bộ ngôi nhà cho đến tận tầng mái, trong ánh sáng mờ nhạt lọt qua những khung cửa bạt. Mặt sàn rải rác những phoi bào và mảnh gỗ mà thợ mộc để lại, và trong phòng nhạc, những thứ này đã bị gió thổi thành những luống dài không đều qua một vết rách rộng trên khung bạt. Lapham cố ghim nó lại nhưng thất bại, và đứng nhìn ra ngoài mặt nước. Băng đã tan trên sông, và thủy triều thấp nằm mịn màng và đỏ rực trong ánh hoàng hôn. Những dải đất bồi Cambridge hiện ra màu vàng buồn thảm, ướt sũng của những đồng cỏ bị lột sạch sau một giấc ngủ dài dưới tuyết; những ngọn đồi, những cái cây trần trụi, những ngọn tháp và mái nhà có nét ngoằn ngoèo màu đen, như thể chúng là những vật thể trong một bức tranh phong cảnh thuộc trường phái Pháp.
Một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu Lapham là kiểm tra ống khói trong phòng nhạc; nó đã được thử ở phòng ăn bên dưới và trong bếp lửa của các con gái ông ở trên, nhưng ở đây lò sưởi vẫn còn sạch sẽ. Ông gom một số phoi bào và mẩu gỗ lại với nhau rồi đốt chúng lên, và khi ngọn lửa bốc lên vui vẻ từ chúng, ông kéo một chiếc thùng đinh mà ông tìm thấy ở đó và ngồi xuống theo dõi. Không gì có thể tốt hơn; ống khói là một sự thành công hoàn hảo; và khi Lapham liếc nhìn ra ngoài khung bạt bị rách, ông tự nói với mình rằng cái tên mua nhà nào đó, cho dù hắn là ai, người đã đề nghị mua nhà của ông có thể đi xuống địa ngục; ông sẽ không bao giờ bán nó chừng nào ông còn một đồng la. Ông nói rằng ông vẫn sẽ vượt qua được; và đột nhiên ông nảy ra ý nghĩ rằng, nếu ông có thể huy động tiền để mua lại những gã West Virginia đó, ông sẽ ổn thôi và sẽ nắm trọn cuộc chơi trong tay. Ông vỗ đùi đánh đét và tự hỏi tại sao trước đây mình chưa bao giờ nghĩ đến điều đó; và rồi, châm một điếu xì gác bằng một mẩu gỗ từ ngọn lửa, ông lại ngồi xuống để vạch ra kế hoạch trong đầu. Ông không nghe thấy tiếng chân nện nặng nề lên cầu thang và đi về phía phòng ông đang ngồi; và người cảnh sát sở hữu đôi chân đó đã phải gọi to với ông, người đang hút thuốc bên góc lò sưởi, lưng quay ra cửa, "Này! Ông đang làm gì ở đây đấy?"
"Liên quan gì đến ông?" Lapham đáp trả, quay nửa người trên chiếc thùng đinh.
"Tôi sẽ cho ông thấy," viên cảnh sát nói, tiến về phía ông, rồi dừng lại ngay khi nhận ra ông. "Kìa, Đại tá Lapham! Tôi lại cứ tưởng là gã lang thang nào chui vào đây chứ!"
"Hút một điếu xì gác nhé?" Lapham hiếu khách nói. "Tiếc là không còn chiếc thùng đinh nào khác."
Viên cảnh sát nhận điếu xì gác. "Tôi sẽ hút nó ở bên ngoài. Tôi vừa mới vào ca và không thể ở lại. Đang thử ống khói à?"
"Ừ, tôi nghĩ mình nên xem nó hút gió thế nào ở đây. Có vẻ nó hoạt động rất tốt."
Viên cảnh sát nhìn quanh với vẻ kiểm tra. "Ông nên sửa lại cái cửa sổ bạt kia đi."
"Ừ, tôi sẽ nói với thợ xây về việc đó. Để tạm một đêm chắc không sao."
Viên cảnh sát đi đến cửa sổ và cũng không thể ghim tấm bạt lại ở nơi Lapham đã thất bại trước đó. "Tôi không sửa được." Ông ta nhìn quanh một lần nữa và nói, "Chà, chúc ngủ ngon," rồi đi ra ngoài và xuống cầu thang.
Lapham ở lại bên ngọn lửa cho đến khi hút xong điếu xì gác; sau đó ông đứng dậy, dậm đôi ủng nặng nề lên những tàn tro vẫn còn cháy rồi đi về nhà. Ông rất vui vẻ trong bữa tối. Ông nói với vợ rằng ông đoán giờ đây ông đã nắm chắc phần thắng trong tay, và trong vòng hai mươi tư giờ nữa ông sẽ cho bà biết chính xác bằng cách nào. Ông bắt Penelope đi xem hát với mình, và khi họ đi ra sau buổi diễn, đêm đẹp đến mức ông nói họ phải đi dạo qua ngôi nhà mới và ngắm nhìn nó dưới ánh sao. Ông nói ông đã đến đó trước khi về nhà và thử ống khói của Seymour trong phòng nhạc, và nó hoạt động như một phép thuật.
Khi tiến lại gần Đường Beacon, họ nhận thấy sự náo động và hỗn loạn bất thường, và ngay sau đó bầu không khí yên tĩnh truyền đến một nhịp đập âm thanh mạnh mẽ, qua đó một nhịp đập dồn dập dũng mãnh tự khẳng định mình. Bầu trời đã đỏ rực phía trên họ, và rẽ qua góc ở Vườn Công cộng, họ thấy một đám đông đen kịt người đang làm tắc nghẽn tầm nhìn của con phố rực rỡ ánh đèn, và từ đám đông này, nửa tá xe chữa cháy, những nhịp đập tim mạnh mẽ của chúng đã chạm đến họ, đang bốc lên những cột khói và hơi nước nhuốm màu lửa từ các ống khói của chúng. Những chiếc thang được dựng vào mặt tiền của một tòa nhà, từ mái nhà đó một khối lửa cháy bùng lên một cách êm ái, trừ những nơi mà ở đây và ở đó nó dường như khinh bỉ giật phắt ra khỏi những dòng nước nặng nề mà lính chữa cháy, bám như những con bọ khổng lồ vào thang của họ, đang dội vào.
Lapham không cần phải đi xuống qua đám đông, nhìn ngó và bàn tán, với những tiếng la hò và tiếng cười cuồng loạn trước ngôi nhà đang cháy, để chắc chắn rằng đó là nhà của mình.
“Bố đoán là do bố làm rồi, Pen ạ,” tất cả những gì ông nói chỉ có thế.
Trong số những người đang nhìn ngó có một nhóm dường như vừa chạy ra từ bữa tối ở một ngôi nhà lân cận; các quý cô được quấn vội vàng một cách kỳ dị, như thể họ vừa vơ lấy những thứ đầu tiên vơ được.
“Chẳng phải nó hoàn toàn tuyệt vời sao!” một cô gái xinh đẹp reo lên. “Tôi sẽ không bỏ lỡ nó vì bất kỳ lý do gì. Cảm ơn anh rất nhiều, ông Symington, vì đã đưa chúng tôi ra đây!”
“Ồ, tôi nghĩ cô sẽ thích nó,” ông Symington này, người chắc hẳn là chủ nhà, nói; “và cô có thể thưởng thức nó mà không có chút cắn rứt nào, cô Delano ạ, vì tôi tình cờ biết rằng ngôi nhà thuộc về một người đàn ông có khả năng đốt một cái cho cô mỗi năm một lần.”
“Ồ, anh có nghĩ ông ấy sẽ làm thế nếu tôi đến lần nữa không?”
“Tôi không có chút nghi ngờ nào về điều đó. Chúng tôi không làm mọi việc nửa vời ở Boston.”
“Ông ấy đáng lẽ phải phủ một lớp sơn không cháy của mình lên đó chứ,” một vị khách nam khác trong nhóm nói.
Penelope kéo bố cô về phía chiếc xe xe ngựa đầu tiên cô có thể tới trong số nhiều chiếc đã lái đến. “Đây, bố! Vào đây đi.”
“Không, không; bố không thể đi xe được,” ông trả lời nặng nề, và ông đi bộ về nhà trong im lặng. Ông chào vợ bằng lời, “Chà, Persis, nhà chúng ta tiêu rồi! Và tôi đoán chính tôi đã châm lửa đốt nó;” và trong khi ông lục lọi các giấy tờ trong bàn làm việc, vẫn mặc áo khoác và đội mũ, vợ ông đã nắm được các thực tế như bà có thể từ Penelope. Bà không trách móc ông. Đây là một trường hợp mà sự tự dằn vặt của ông phải đủ sắc bén mà không cần bất kỳ lưỡi dao nào từ bà. Ngoài ra, tâm trí bà đang ngập tràn một ý nghĩ khủng khip.
“Ôi Silas,” bà ấp úng, “người ta sẽ nghĩ ông châm lửa đốt nó để lấy tiền bảo hiểm mất!”
Lapham đang chằm chằm nhìn vào một tờ giấy mà ông cầm trên tay. “Tôi có mua bảo hiểm rủi ro cho thợ xây, nhưng nó đã hết hạn vào tuần trước rồi. Thất thu hoàn toàn.”
“Ôi, tạ ơn Chúa lòng lành!” vợ ông reo lên.
“Lòng lành!” Lapham nói. “Chà, đó là một cách kỳ lạ để thể hiện điều đó.”
Ông đi ngủ và chìm vào giấc ngủ sâu đôi khi nối tiếp một cú sốc tinh thần lớn. Đó có lẽ là một sự mê man hơn là một giấc ngủ.