Những ai so sánh Cato vị Kiểm duyệt với Cato trẻ tuổi, người đã tự vẫn, là đang so sánh hai tâm hồn cao đẹp có nhiều điểm tương đồng. Người thứ nhất tạo dựng danh tiếng qua nhiều phương diện và lỗi lạc trong các chiến công quân sự cùng những đóng góp thiết thực cho công ích; thế nhưng, đức hạnh của người trẻ tuổi — ngoài việc sẽ là báng bổ nếu đem sức mạnh của bất kỳ ai ra so sánh với ông — lại thuần khiết và trọn vẹn hơn nhiều. Bởi lẽ, làm sao có thể gột rửa cho vị Kiểm duyệt khỏi sự đố kỵ và tham vọng, khi chính ông đã dám tấn công danh dự của Scipio, một con người về lòng tốt cùng mọi phẩm chất tuyệt vời khác vượt trội hơn hẳn ông hay bất kỳ ai khác cùng thời?

Câu chuyện người ta kể về ông, chẳng hạn như việc khi tuổi đã cao, ông lại lao vào học tiếng Hy Lạp với một niềm khao khát mãnh liệt như để giải tòa cơn khát lâu ngày, theo tôi thì không làm tôn lên danh tiếng của ông mấy; đó thực chất là điều mà chúng ta gọi là sự trở lại tuổi thơ dại. Mọi sự đều có thời điểm riêng của chúng, ngay cả những điều tốt đẹp, và tôi có thể đọc kinh Lạy Cha sai thời điểm; giống như lời buộc tội dành cho T. Quintus Flaminius, rằng khi đang làm tổng tư huy một quân đoàn, người ta lại thấy ông đứng cầu nguyện riêng một mình vào thời điểm diễn ra trận chiến mà ông đã giành chiến thắng.

Eudemonidas, khi trông thấy Xenocrates dù đã rất già nhưng vẫn chăm chú lắng nghe các bài giảng trên lớp, liền nói: “Khi nào thì con người này mới trở nên khôn ngoan, nếu bây giờ ông ấy vẫn còn đang học?”. Và Philopaemen, khi nói về những kẻ ca ngợi vua Ptolemy vì mỗi ngày đều tôi luyện bản thân với binh khí: “Thật chẳng đáng khen chút nào,” ông nói, “khi một vị vua ở độ tuổi của ngài ấy lại đi luyện tập những việc đó; lẽ ra giờ đây ngài ấy phải thực sự sử dụng chúng.” Người trẻ tuổi cần phải chuẩn bị, còn người cao tuổi hãy tận hưởng những thành quả ấy, các bậc hiền triết đã dạy như vậy; và thói hư tật xấu lớn nhất mà họ nhận thấy nơi chúng ta chính là những khao khát cứ mãi trẻ hóa; chúng ta luôn bắt đầu lại từ đầu cuộc sống của mình.

Những nghiên cứu và mong muốn của chúng ta đôi khi cũng phải biết đến tuổi già; thế mà một chân đã đặt quan tài mà những ham muốn cùng theo đuổi của chúng ta vẫn cứ sinh sôi nảy nở mỗi ngày:

Dự định dài nhất của tôi cũng chỉ kéo dài trong khoảng một năm; giờ đây tôi chẳng nghĩ gì ngoài việc kết thúc; rũ bỏ mọi hy vọng và dự án mới; gửi lời chào vĩnh biệt tới mọi nơi tôi rời đi, và mỗi ngày tự tước bỏ những gì mình đang có.

Đó quả thực là niềm an ủi duy nhất tôi tìm thấy trong tuổi già của mình, rằng nó làm dịu đi trong tôi biết bao bận tâm và khao khát từng làm xáo trộn cuộc đời tôi; nỗi bận tâm về thế giới ngoài kia, nỗi bận tâm về sự giàu sang, quyền quý, tri thức, sức khỏe, và chính bản thân mình. Vẫn có những kẻ đang học cách nói năng vào thời điểm lẽ ra họ phải học cách im lặng mãi mãi. Con người ta có thể học tập luôn luôn, nhưng không thể mãi mãi đến trường — thật là đáng khinh làm sao một kẻ già đầu mà vẫn còn đánh vần chữ cái lớn!—[Seneca, Ep. 36]

Nếu chúng ta bắt buộc phải học, hãy học những gì phù hợp với hoàn cảnh hiện tại của mình, để chúng ta có thể đáp lại như lời của một người nọ, khi được hỏi rằng ông học vì mục đích gì ở tuổi xế chiều cạn kiệt sức lực, liền đáp: “để tôi có thể bước ra tốt đẹp hơn, và thảnh thơi hơn.” Việc học của Cato trẻ tuổi cũng là như vậy, khi ông cảm thấy hồi kết của mình đang đến gần, và ông đã đối mặt với nó thông qua tác phẩm Bàn về Sự bất tử của Linh hồn của Plato; không phải vì, như chúng ta phải tin, từ lâu ông chưa chuẩn bị đầy đủ mọi hành trang cho một sự ra đi như thế; bởi vì về sự vững vàng, một ý chí kiên định và sự giáo dưỡng, ông có thừa so với những gì Plato viết trong toàn bộ tác phẩm của mình; sự hiểu biết và lòng dũng cảm của ông về mặt này vượt trên cả triết học. Ông dấn thân vào việc học ấy không phải để phục vụ cho cái chết của mình; mà giống như một con người có giấc ngủ chưa từng bị quấy rầy trong một quyết định trọng đại nhường ấy, ông vẫn tiếp tục việc học của mình cùng với các sinh hoạt thường nhật khác trong cuộc đời mà không hề lựa chọn hay thay đổi gì. Đêm mà ông bị từ chối chức quan pháp quan, ông dành để chơi đùa; đêm mà ông phải chết, ông dành để đọc sách. Sự mất mát dù là mạng sống hay chức vị đối với ông đều là một.