Những tư duy lợi ích càng đầy đặn và vững chắc bao nhiêu, thì chúng lại càng rườm rà và nặng nề bấy nhiêu: thói hư tật xấu, cái chết, sự nghèo đói và bệnh tật là những đề tài trang nghiêm và thống khổ. Con người nên trang bị cho tâm hồn mình phương cách để chống chọi và vượt qua mọi nghịch cảnh, cũng như những quy tắc để sống và tin tưởng cho phải đạo; đồng thời phải thường xuyên khơi gợi và rèn luyện tâm hồn trong học thức cao cả ấy. Song với một tâm hồn bình thường, việc đó phải được thực hiện ngắt quãng và có chừng mực, bằng không tâm hồn sẽ trở nên u mê nếu cứ mãi đắm chìm vào đó.
Thuở trẻ, tôi thấy mình cần phải tự nhắc nhở và thúc giục bản thân giữ tròn bổn phận; ngặt nỗi sự vui tươi và khỏe khoắn lại không mấy hòa hợp với những suy tư trang trọng và nghiêm túc ấy, người ta bảo vậy. Hiện tại tôi đã ở một trạng thái khác: những gánh nặng tuổi tác đang quá ư nhắc nhở, giục giã và thuyết phục tôi hướng về sự khôn ngoan. Từ thái thái quá của sự sôi nổi, tôi đã rơi vào thái quá của sự khắc khổ, vốn phiền toái hơn nhiều; và vì lý do đó, thỉnh thoảng tôi lại chủ ý buông thả bản thân một chút vào sự hỗn độn, để tâm trí bận rộn với những suy nghĩ phóng túng và tuổi trẻ nhằm khuây khỏa. Dạo gần đây, tôi trở nên quá ư dè dặt, nặng nề và chín chắn; năm tháng mỗi ngày đều giảng cho tôi bài học về sự lạnh lùng và tiết chế. Thể xác tôi nay đã tránh né và khiếp sợ sự hỗn độn; giờ là lúc thể xác dẫn dắt tâm trí tôi hướng tới sự cải hoán. Thể xác thay phiên cai quản, thậm chí còn thô bạo và hống hách hơn cả tâm trí; nó chẳng để tôi yên lấy một giờ, dù ngủ hay thức, mà luôn ra rả giảng giải cho tôi nghe về cái chết, sự kiên nhẫn và lòng ăn năn. Giờ đây, tôi tự vệ trước sự tiết chế hệt như cách tôi từng tự vệ trước khoái lạc; nó kéo lùi tôi quá xa, thậm chí tới mức đờ đẫn. Giờ đây, tôi muốn làm chủ chính mình về mọi mặt; sự khôn ngoan cũng có những lúc thái quá, và nó cũng cần đến sự tiết chế chẳng kém gì sự dại khờ. Thế nên, để bản thân không bị héo mòn, khô cạn và quá tải bởi sự thận trọng, trong những khoảng thời gian nghỉ ngơi và hưu chiến mà bệnh tật cho phép:
Tôi nhẹ nhàng quay đi, dời ánh mắt khỏi bầu trời dông bão u ám đang bày ra trước mắt, mà ơn Chúa, tôi nhìn nhận nó không chút sợ hãi, dù vẫn đầy ngẫm nghĩ và chiêm nghiệm, rồi tự khuây khỏa bằng ký ức về những năm tháng tươi đẹp hơn của mình:
Hãy để tuổi thơ nhìn về phía trước và tuổi già nhìn về phía sau; chẳng phải đó là ý nghĩa chiếc mặt hai mặt của thần Janus sao? Cứ để năm tháng lôi kéo tôi đi nếu chúng muốn, nhưng phải là đi giật lùi; chừng nào mắt tôi còn nhận ra khoảng thời gian tươi đẹp đã qua, thỉnh thoảng tôi vẫn sẽ ngoảnh nhìn về hướng đó; dẫu nó đã phai nhạt khỏi dòng máu và thớ thịt, tôi quyết không nhổ tận gốc hình ảnh ấy ra khỏi ký ức của mình:
Plato quy định rằng người cao tuổi nên hiện diện trong các buổi tập luyện, khiêu vũ và thể thao của giới trẻ, để họ có thể vui chung với người khác trước sự nhanh nhẹn và vẻ đẹp thể hình mà bản thân không còn nữa, đồng thời gợi nhắc lại vẻ duyên dáng và thanh lịch của thời kỳ rực rỡ ấy; ngài muốn rằng trong những cuộc giải trí này, phần thưởng vinh danh nên được trao cho người thanh niên nào mang lại nhiều tiếng cười khuây khỏa nhất cho mọi người. Trước đây, tôi thường xem những ngày mây mù u ám là bất thường; còn giờ đó lại là những ngày bình thường của tôi, trong khi ngày quang đãng tươi sáng mới là bất thường; tôi sẵn sàng nhảy cất lên vì sung sướng, như thể nhận được một ân huệ hiếm có, khi chẳng có chuyện gì buồn phiền xảy ra với mình. Dù tôi có tự cù lét bản thân đi nữa, thì cái thể xác khốn khổ này cũng chẳng thể nặn ra nổi một nụ cười nhạt; tôi chỉ vui vẻ trong tâm tưởng và trong những giấc mơ, dùng mưu mẹo để xua đi nỗi u buồn của tuổi già; nhưng thú thực, nó cần một phương thuốc khác chứ không phải một giấc mơ. Thật là một cuộc đấu tranh yếu ớt của nghệ thuật chống lại tự nhiên. Thật là một sự dại dột lớn khi kéo dài và tiên đoán trước những nỗi bất hạnh của con người, như ai nấy vẫn làm; tôi thà làm người già trong một thời gian ngắn còn hơn già trước khi thực sự đến tuổi.’ Tôi chớp lấy từng cơ hội nhỏ nhoi nhất về niềm vui mà mình có thể gặp. Tôi thừa biết, qua lời đồn, đủ loại khoái lạc khôn ngoan, thực sự là vậy, lại còn vinh hiển nữa; nhưng lý trí chưa đủ sức mạnh để khơi gợi sự thèm muốn trong tôi. Tôi không khao khát chúng phải thật vĩ đại, tráng lệ và xa hoa, mà chỉ mong chúng ngọt ngào, dễ dãi và sẵn có:
Triết lý của tôi nằm trong hành động, trong thực tiễn tự nhiên và hiện tại, chứ rất ít trong tưởng tượng: thế nhỡ tôi thấy vui khi chơi trò hạt dẻ hoặc đánh quay thì sao!
Khoái lạc là một bản chất rất ít tham vọng; nó tự thấy mình đã đủ giàu có mà chẳng cần thêm chút danh tiếng nào; và nó hài lòng nhất ở nơi vắng vẻ. Một kẻ trẻ tuổi đáng bị quất roi nếu ra điều rành mạch về rượu vang và gia vị; thuở ấy, chẳng có gì tôi ít coi trọng hay ít biết đến cho bằng: giờ thì tôi bắt đầu học hỏi; tôi vô cùng hổ thẹn vì điều đó; nhưng biết làm sao được? Tôi còn hổ thẹn và bực bội hơn trước những hoàn cảnh buộc mình phải vướng vào nó. Chúng ta thì đú đởn và phung phí thời gian, còn thanh niên thì cứ phải giữ gìn danh tiếng và những lề lối câu nệ; họ đang tiến ra thế giới và hướng về cái nhìn của thiên hạ; còn chúng ta thì đang lùi dần khỏi nó:
chính luật pháp cũng đưa chúng ta trở về mái nhà xưa. Tôi chẳng thể làm gì kém hơn để cưu mang cái trạng thái khốn cùng mà tuổi già đã ném tôi vào, ngoài việc trang bị cho nó những thứ đồ chơi để giải khuây, hệt như người ta làm với trẻ con; và quả thực, chúng ta cũng trở thành như vậy. Cả sự khôn ngoan lẫn sự dại khờ đều sẽ phải bận rộn chống đỡ và xoa dịu tôi bằng những dịch vụ luân phiên trong tai họa tuổi già này:
Theo đó, tôi tránh xa cả những mũi kim châm nhẹ nhất; và những thứ trước đây vốn chẳng thể làm gợn nổi làn da, nay lại đâm thủng tôi xuyên qua tơ kẽ: thể trạng tôi giờ đây đã tự nhiên suy sụp hướng về bệnh tật:
Tôi từ xưa vốn đã vô cùng nhạy cảm trước những tổn thương: nay tôi lại càng nhạy cảm hơn nữa, và cởi mở toàn diện.
Sự phán đoán ngăn tôi không được chống đối hay lầm bầm trước những bất tiện mà tự nhiên bắt tôi phải chịu đựng, nhưng nó không tước đi cảm giác nhức nhối của tôi; tôi, kẻ chẳng có mục đích nào khác ngoài việc sống và vui vẻ, sẵn sàng chạy từ đầu thế giới này đến cuối thế giới nọ để tìm kiếm một năm trọn vẹn của sự bình yên vui tươi và hoan hỉ. Một sự bình yên u uất và trì trệ có lẽ đã đủ cho tôi, nhưng nó làm tôi tê dại và đờ đẫn; tôi không thỏa mãn với điều đó. Nếu có bất kỳ ai, bất kỳ hội nhóm nào ở chốn thôn quê hay thành thị, ở Pháp hay nơi nào khác, đang sinh sống hay di chuyển, người có thể hợp gu với tôi và gu của tôi có thể hợp, hãy cứ huýt sáo một tiếng là tôi sẽ chạy đến ngay và dâng hiến cho họ những tiểu luận bằng da bằng thịt:
Vì trí tuệ có đặc quyền tự cứu mình khỏi tuổi già, tôi khuyên tâm trí mình hãy làm thế bằng mọi sức lực có thể; trong lúc đó, hãy cứ để nó xanh tươi và đơm hoa kết trái nếu có thể, tựa như tầm gửi trên một thân cây mục. Nhưng tôi e rằng nó là một kẻ phản bội; nó đã kết nghĩa vườn đào chặt chẽ với thể xác đến mức cứ mỗi bận thể xác gặp chuyện cần là nó lại bỏ rơi tôi để chạy theo thể xác. Tôi uốn éo và thuyết phục nó riêng lẻ cũng bằng thừa; tôi cố gắng cai sữa nó khỏi mối quan hệ này trong vô vọng, chẳng đi đến đâu; có đem Seneca và Catullus, hay các quý cô và lễ hội hoàng gia ra mà lẫy lẫy với nó thì cũng thế; hễ bạn đồng hành của nó bị sỏi thận, thì dường như nó cũng bị theo; ngay cả những năng lực vốn thuộc về riêng nó và đúng ra là của nó, khi ấy cũng chẳng thể thực hiện nổi chức năng, mà hiện rõ vẻ tê dại và ngủ mê; các tác phẩm của nó chẳng còn chút sắc sảo nào, nếu đồng thời thể xác cũng không có được sự sung mãn tương đương.
Các bậc thầy của chúng ta thật đáng trách, khi đi tìm nguyên nhân cho những cảm xúc phi thường của tâm hồn, bên cạnh việc quy chúng cho sự xuất thần linh thánh, tình yêu, sự hung hãn nơi chiến trận, thơ ca, rượu chè, họ lại không quy một phần cho sức khỏe: một sức khỏe sôi sục, cường tráng, đầy đặn và nhàn nhã, thứ mà ngày trước sự xanh tươi của tuổi trẻ và sự an yên đã thỉnh thoảng ban tặng cho tôi; ngọn lửa của sự sắc sảo và vui tươi ấy phóng những tia chớp vào tâm trí, sáng lóa vượt lên trên ánh sáng tự nhiên của chúng ta, và trong mọi thứ sự xuất thần, đó là niềm vui hoan hỉ nhất, nếu không muốn nói là ngông cuồng nhất.
Thế nên, chẳng có gì lạ khi một trạng thái ngược lại lại làm tinh thần tôi tê dại, trì trệ, và sinh ra hiệu ứng ngược lại:
và dẫu vậy nó vẫn muốn tôi phải mang ơn vì đã ban phát, đúng như nó muốn biện bạch, ít nhượng bộ trước sự đờ đẫn này hơn so với tình trạng thông thường của những kẻ ở độ tuổi tôi. Ít nhất, khi chúng ta còn đang hưu chiến, hãy xua đuổi những bất tiện và khó khăn ra khỏi chốn giao thiệp của mình:
Tôi yêu một sự khôn ngoan vui tươi và lịch thiệp, đồng thời xa lánh mọi nét mặt chua chát, khắc khổ, mọi vẻ ngoài khó chịu khiến tôi hoài nghi:
Tôi rất đồng quan điểm với Plato, người cho rằng tính cách dễ dãi hay khắc nghiệt là dấu hiệu lớn cho thấy sự tốt hay xấu của tâm hồn. Socrates luôn giữ nét mặt bình thản, nhưng ôn hòa và mỉm cười, chứ không chua chát khắc khổ như Crassus đại gia, kẻ chẳng ai từng thấy nở nụ cười. Đức hạnh là một phẩm chất dễ chịu và vui tươi.
Tôi thừa biết rằng ít ai bắt bẻ sự phóng túng trong những trang viết của tôi, mà lại không có nhiều điều đáng bắt bẻ hơn thế trong sự phóng túng của chính tư tưởng họ; tôi hòa hợp khá tốt với xu hướng của họ, chỉ là tôi làm chói mắt họ mà thôi. Thật là một cái gu kỳ cục khi cố bóp méo những trang viết của Plato, xuyên tạc những mối quan hệ được cho là của ông với Phaedo, Dion, Stella và Archeanassa:
Tôi căm ghét một tâm hồn cau có và ảm đạm, kẻ luôn lướt qua mọi niềm vui của cuộc sống để rồi bấu víu và nuôi dưỡng những bất hạnh; hệt như loài ruồi, chẳng thể bám nổi vào một cơ thể nhẵn nhụi bóng bẩy, mà cứ đè nặng và nghỉ ngơi trên những chỗ gồ ghề thô ráp, hay như những chiếc giác hơi, chỉ biêt hút và rúc vào dòng máu xấu.
Còn lại thì, tôi tự nhủ phải dám nói tất cả những gì mình dám làm; ngay cả những tư tưởng không tiện công bố cũng làm tôi chê trách; những hành động và phẩm chất tồi tệ nhất của tôi không hề hiện lên trong mắt tôi là tồi tệ bằng sự tồi tệ và đê tiện của việc không dám nhận chúng. Ai nấy đều thận trọng và kín kẽ trong việc thú tội, nhưng con người ta lẽ ra phải thận trọng như vậy trong hành động; sự táo bạo khi làm điều xấu phần nào được bù đắp và kìm hãm bởi sự táo bạo khi dám thừa nhận nó. Ai đã cam kết kể hết, thì cũng nên cam kết không làm điều gì buộc bản thân phải giấu giếm. Tôi ước gì sự phóng túng quá mức này của tôi có thể kéo con người ta đến với sự tự do, vượt lên trên những đức hạnh rụt rè và điệu đà sinh ra từ sự bất toàn của chúng ta, và rằng với cái giá là sự vô độ của mình, tôi có thể đưa họ trở lại với lý trí. Con người ta phải nhìn ngắm và nghiên cứu thói hư tật xấu của mình thì mới sửa chữa được nó; những kẻ giấu giếm nó trước người khác, thường cũng giấu giếm nó trước chính mình, và cảm thấy vẫn chưa đủ kín đáo dẫu chính họ đã nhìn thấy nó; họ lùi bước và ngụy trang nó trước cả lương tâm của mình:
