Ít có sự việc nào, so với những điều thường tác động đến người khác, có thể lay chuyển hoặc, nói đúng hơn, chiếm đoạt tâm trí tôi: bởi lẽ việc chúng liên quan đến con người là điều hợp lý, miễn là chúng không chiếm hữu lấy con người ấy. Cả bằng việc học tập lẫn lập luận, tôi rất tận tâm trong việc mở rộng đặc quyền vô cảm này vốn dĩ đã được nuôi dưỡng tự nhiên ở mức độ khá cao trong tôi, nhờ đó mà tôi ít khi gắn bó và bị lay chuyển bởi sự vật. Thị lực của tôi đủ rõ, nhưng tôi chỉ hướng nó vào rất ít đối tượng; giác quan của tôi đủ tinh tế và nhạy cảm; nhưng sự lĩnh hội và ứng dụng lại cứng nhắc và lơ đễnh. Tôi rất miễn cưỡng dấn thân; hết mức có thể, tôi dành trọn tâm trí cho chính mình, và ngay cả trong lĩnh vực đó, tôi vẫn thà chọn cách kìm hãm và ngăn cản tình cảm của mình không bị lún sâu đầu cổ vào đấy, bởi đó là một chủ đề mà tôi sở hữu theo lòng nhân từ của người khác, và vận mệnh có nhiều quyền lực hơn tôi; thế nên, ngay cả đối với sức khỏe, thứ mà tôi vô cùng coi trọng, việc tôi không quá đam mê khao khát và chú tâm đến nó còn cần thiết hơn là việc cảm thấy bệnh tật là thứ không thể chịu đựng nổi. Con người ta phải biết tiết chế bản thân giữa sự căm ghét nỗi đau và niềm yêu thích khoái lạc; và Plato đã vạch ra một con đường trung dung của cuộc sống nằm giữa hai thái cực ấy. Nhưng đối với những tình cảm kéo trật tôi đi hoàn toàn khỏi bản thân và trói buộc tôi vào nơi khác, đối với những thứ đó, tôi xin nhắc lại, tôi dùng toàn lực để chống lại. Theo quan điểm của tôi, con người nên cho người khác mượn bản thân mình, và chỉ hiến dâng bản thân cho chính mình mà thôi. Giả sử ý chí của tôi dễ cho mượn và dễ bị lay động, tôi đã chẳng câu nệ điều đó; nhưng tôi quá mềm yếu cả về bản chất lẫn thói quen:

Những cuộc tranh cãi nảy lửa và ngoan cố, nơi mà đối thủ của tôi cuối cùng có thể giành phần thắng, kết cục khiến cho sự nóng nảy và ngoan cố của tôi trở nên đáng xấu hổ, có lẽ sẽ làm tôi phiền muộn đến cùng cực. Nếu tôi lao vào đó với mức độ như những người khác, tâm hồn tôi sẽ không bao giờ đủ sức chịu đựng cảm xúc và sự báo động của những kẻ ôm đồm quá nhiều; nó sẽ lập tức bị xáo trộn bởi sự bấn loạn nội tâm này. Nếu có lúc tôi được giao phó việc quản lý công việc của người khác, tôi đã hứa sẽ gánh vác chúng, nhưng không phải gánh vào tận phổi và gan của mình; là nhận lấy chúng trên vai, chứ không phải dung nạp chúng vào cơ thể; là chịu cực nhọc, vâng: còn việc tỏ ra quá nhiệt huyết vì nó thì tuyệt đối không; tôi quan tâm đến chúng, nhưng tôi sẽ không để chúng đè nặng lên mình. Bản thân tôi đã có đủ việc để sắp xếp và cai quản đám đông nội bộ những kẻ ngự trị ngay trong huyết quản và ruột gan mình, hà cớ gì phải rước thêm cả đám đông công việc của người khác vào; và tôi đã đủ bận tâm đến những bận rộn riêng tư và tự nhiên của chính mình rồi, việc gì phải nhúng tay vào chuyện của người thiên hạ. Những ai biết rõ họ nợ chính mình bao nhiêu, và họ buộc phải gánh vác bao nhiêu phận sự của riêng mình, sẽ thấy rằng tự nhiên đã cắt cử cho họ đủ việc để làm nhằm giữ cho họ khỏi phải nhàn rỗi. “Nhà ngươi có khối việc ở nhà đấy: hãy lo lấy việc ấy đi.”

Người ta đem bán sức lao động của mình; các năng lực của họ không phục vụ cho chính họ, mà cho những kẻ mà họ đã tự biến mình thành nô lệ; chính những người thuê mướn mới chiếm dụng họ, chứ không phải bản thân họ. Tâm lý phổ biến này không làm tôi hài lòng. Chúng ta phải biết tiết kiệm sự tự do cho tâm hồn mình, và không bao giờ buông thả nó trừ những dịp chính đáng, vốn dĩ rất ít, nếu chúng ta đánh giá đúng đắn. Hãy thử quan sát những kẻ quen rảnh rang đáp lời bất cứ ai xem: họ làm điều đó một cách bừa bãi trong mọi hoàn cảnh, dù nhỏ nhặt hay lớn lao; trong việc chẳng dính dáng gì đến họ, cũng như trong việc quan trọng với họ nhất. Họ dấn thân một cách vô nguyên tắc bất cứ nơi nào có việc phải làm và có nghĩa vụ phải gánh, và họ sẽ chết trân nếu không được sống trong cảnh hỗn độn ồn ào:

Không hẳn vì họ muốn đi, mà là vì họ không thể đứng yên: giống như một hòn đá lăn không thể dừng lại cho đến khi nó không thể tiến xa hơn được nữa. Đối với một số người, công việc là dấu hiệu của sự hiểu biết và phẩm giá; tâm hồn họ tìm kiếm sự nghỉ ngơi giữa chốn cuồng quay, giống như trẻ con được ru trong nôi; họ có thể lớn tiếng tuyên bố rằng mình hữu ích với bạn bè, dẫu cho họ tự gây phiền toái cho chính mình. Chẳng ai đem tiền bạc của mình phát cho kẻ khác, nhưng ai nấy đều phân phát thời gian và cuộc đời mình: chẳng có thứ gì mà chúng ta hoang phí cho bằng hai thứ đó, trong khi việc tiết kiệm chúng vừa đáng khen lại vừa hữu ích. Tôi mang một tâm tính hoàn toàn ngược lại; tôi chăm lo cho bản thân, và thường thì tôi chẳng mấy khao khát những gì mình muốn, và tôi muốn rất ít; tôi sử dụng và bận rộn với bản thân cũng theo mức độ đó, hiếm hoi và chừng mực. Bất cứ việc gì họ nhúng tay vào, họ đều làm với toàn bộ ý chí và sự mãnh liệt của mình. Có quá nhiều bước đường nguy hiểm, để được an toàn hơn, chúng ta phải lướt qua thế gian một cách nhẹ nhàng, hời hợt đôi chút, chứ không lao rầm rập xuyên qua nó. Bản thân khoais lạc ở tầng sâu thẳm cũng mang lại đau đớn:

Nghị viện Bordeaux đã bầu tôi làm thị trưởng thành phố của họ vào thời điểm tôi đang ở xa nước Pháp —[Tại Bagno Della Villa, gần Lucca, tháng 9 năm 1581]— và càng cách xa những suy nghĩ kiểu đó hơn nữa. Tôi đã khẩn khoản xin cáo từ, nhưng những người bạn bảo rằng tôi đã phạm sai lầm khi làm thế, và sai lầm càng lớn hơn bởi nhà vua hơn nữa lại đã nhúng tay ra lệnh trong vụ việc đó. Đó là một chức vụ đáng được coi trọng bởi nó chẳng có bổng lộc hay lợi lộc nào khác ngoài vinh dự trần trụi của việc thực thi nó. Nó kéo dài trong hai năm, nhưng có thể được gia hạn thêm nhiệm kỳ bầu cử thứ hai, điều rất hiếm khi xảy ra; nó đã đến với tôi, và trước đó chưa từng có quá hai lần: cách đây vài năm đối với Monsieur de Lansac, và gần đây là đối vối Monsieur de Biron, Thống chế Pháp, người mà tôi kế nhiệm; và tôi đã trao lại chức vị của mình cho Monsieur de Matignon, cũng là Thống chế Pháp — kiêu hãnh vì một tình huynh đệ cao quý nhường ấy —

Vận mệnh muốn nhúng tay vào sự thăng tiến của tôi, bằng chính tình tiết đặc biệt này do chính tay bà ta sắp đặt, cũng không phải là hoàn toàn vô nghĩa; vì Alexander từng khinh miệt các sứ thần thành Corinth, những kẻ đến dâng cho ông quyền công dân thành phố của họ; nhưng khi họ tiếp tục bày tỏ rằng Dionysius và Hercules cũng có tên trong sổ bộ, ông đã lịch sự cảm ơn họ.

Ngay khi đến nơi, tôi đã trung thực và tận tâm thể hiện bản thân trước họ đúng như con người mà tôi tự thấy — một kẻ không có trí nhớ, không có sự cảnh giác, không có kinh nghiệm, và không có sinh lực; nhưng đồng thời, là kẻ không lòng căm thù, không tham vọng, không tham lam, và không bạo lực; để họ được thông tri về phẩm chất của tôi, và biết được những gì họ có thể trông đợi từ sự phục vụ của tôi. Và vì sự hiểu biết mà họ có được về người cha quá cố của tôi, cùng sự kính trọng mà họ dành cho ký ức của ông, là điều duy nhất thúc đẩy họ ban ơn huệ này cho tôi, tôi đã nói thẳng với họ rằng tôi sẽ rất lấy làm tiếc nếu có điều gì đó gây ấn tượng quá lớn đối với tôi như những công việc và mối bận tâm của thành phố của họ đã từng tác động đến ông, trong suốt thời gian ông nắm giữ chính quyền mà họ đã tín nhiệm trao cho. Tôi nhớ, khi còn là một cậu bé, đã từng thấy ông trong những năm tháng tuổi già bị hành hạ cay đắng bởi những công việc công ích ấy, lãng quên sự nghỉ ngơi êm ả trong chính ngôi nhà của mình — nơi mà tuổi già xế bóng đã buộc ông phải lui về từ nhiều năm trước —, lãng quên việc quản lý cơ ngơi của chính mình, và cả sức khỏe của bản thân; và chắc chắn là đã coi thường sinh mạng của bản thân, vốn đang đứng trước nguy cơ lớn bị tước đoạt, chỉ vì vướng vào những chuyến đi dài ngày và đầy đau đớn vì lợi ích của họ. Con người ông là thế; và tâm tính ấy của ông xuất phát từ một bản chất vô cùng tốt đẹp; chưa từng có một tâm hồn nào bác ái và gần gũi với nhân dân hơn thế. Tuy nhiên, cách làm mà tôi ca ngợi ở người khác ấy, bản thân tôi lại không thích noi theo, và tôi không phải là không có lời bào chữa.

Ông đã học được rằng một kẻ phải biết quên đi bản thân vì người láng giềng của mình, và rằng cá nhân chẳng mảy quan trọng gì khi đem so sánh với tổng thể. Hầu hết các quy tắc và lời răn trên đời này đều chạy theo hướng đó; nhằm đẩy chúng ta ra khỏi bản thân để lao ra đường phố vì lợi ích của xã hội công cộng; họ tưởng rằng mình đã lập được một chiến công vĩ đại khi đánh lạc hướng và bứng chúng ta ra khỏi chính mình, cho rằng chúng ta đã quá bám rễ vào đó, và bằng một khuynh hướng quá ư tự nhiên; và họ đã nói tất cả những gì có thể nhằm mục đích đó: vì chẳng có gì là mới mẻ khi các bậc hiền triết rao giảng mọi thứ theo cách chúng phục vụ, chứ không phải theo cách chúng vốn là. Chân lý có những sự cản trở, bất tiện và bất tương thích với chúng ta; chúng ta thường phải tự dối mình để không tự lừa gạt bản thân; và phải nhắm mắt lại cũng như tắt bỏ sự hiểu biết của mình đi để chỉnh đốn và sửa chữa chúng:

Khi họ ra lệnh cho chúng ta phải yêu mến ba, bốn, hay năm mươi cấp độ sự vật ở trên bản thân chúng ta, họ hành động giống như những cung thủ, những kẻ để bắn trúng hồng tâm, đã nhắm cao hơn mục tiêu rất nhiều; để uốn một cái gậy cong thành thẳng, người ta bẻ nó về hướng ngược lại.

Tôi tin rằng trong Đền thờ Pallas, như chúng ta thấy ở tất cả các tôn giáo khác, đã từng có những bí ẩn bề ngoài được phơi bày cho dân chúng; và những bí ẩn khác, thâm nghiêm và cao cả hơn, chỉ được hé lộ cho những ai đã nhập đạo; có khả năng là trong những điều này, điểm cốt lõi của tình bằng hữu mà mỗi người tự nợ lấy chính mình mới được tìm thấy; đó không phải là một tình bạn giả dối, thứ khiến chúng ta ôm ấp vinh quang, tri thức, sự giàu có, và những thứ đại loại thế, với một tình cảm cốt lõi và vô độ, như thể chúng là các bộ phận thuộc về thực thể chúng ta; cũng không phải là một tình bạn bất cẩn và yếm thế, nơi mà điều xảy ra cũng giống như cây thường xuân, nó làm suy tàn và phá hủy những bức tường mà nó ôm ấp; mà đó là một tình bạn lành mạnh và quy củ, vừa hữu ích lại vừa dễ chịu. Hứa nào biết được các bổn phận của tình bạn này và thực hành chúng thì thực sự thuộc về nội sảnh của các Nữ thần Thơ, và đã đạt đến đỉnh cao của sự khôn ngoan nhân loại cũng như hạnh phúc của chúng ta; con người ấy, khi biết chính xác những gì mình nợ bản thân, về phần mình sẽ thấy rằng anh ta phải áp dụng việc sử dụng thế giới và những người khác cho chính mình; và để làm được điều này, anh ta phải cống hiến cho xã hội công cộng những bổn phận và phận sự thuộc về mình. Kẻ nào không sống vì người khác theo một cách nào đó, thì cũng chẳng sống nhiều cho bản thân mình:

Trách nhiệm chính yếu mà chúng ta mang trên vai chính là sự hạnh kiểm của mỗi người; và chúng ta hiện diện ở đây chỉ vì điều này. Giống như một kẻ quên mất việc phải sống một cuộc đời thánh thiện và đức hạnh, lại cứ ngỡ rằng mình đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận khi dạy dỗ và huấn luyện người khác đạt được điều đó, hẳn là một kẻ ngốc; cũng vậy, kẻ nào từ bỏ lối sống lành mạnh và dễ chịu thuộc về riêng mình để dùng nó phục vụ người khác, theo quan điểm của tôi, là đã đi theo một con đường sai lầm và đi ngược lại tự nhiên.

Tôi không muốn con người ta từ chối sự chú ý, nỗi nhọc nhằn, sự hùng biện, mồ hôi, và cả máu nếu cần trong những công việc mà họ đảm nhận:

nhưng đó chỉ là sự mượn mọc, và mang tính ngẫu nhiên; tâm trí họ luôn ở trong trạng thái nghỉ ngơi và khỏe mạnh; không phải không hành động, mà là không có sự phiền muộn, không có niềm đam mê. Hành động đơn thuần vốn tốn rất ít tâm sức, đến mức anh ta hành động ngay cả khi đang ngủ; nhưng nó phải được khởi động bằng sự thận trọng; bởi cơ thể tiếp nhận những phận sự tròng lên nó đúng theo bản chất của chúng; còn tâm trí thường phóng đại và làm cho chúng trở nên nặng nề hơn bằng chính chi phí của nó, ban cho chúng bất kỳ thước đo nào nó muốn. Con người ta thực hiện những việc giống nhau với nhiều loại nỗ lực và sự tranh chấp ý chí khác nhau; điều này không quá phụ thuộc vào điều kia; bởi có biết bao nhiêu kẻ liều mình mỗi ngày trong chiến tranh mà chẳng mảy may bận tâm xem phần thắng thuộc về bên nào; và lao mình vào những nơi hiểm nguy của trận chiến, nơi mà sự thất bại sẽ chẳng làm gián đoạn giấc ngủ đêm tới của họ; và một người như thế có thể ở nhà, tránh xa mối hiểm nguy mà anh ta không dám nhìn vào, nhưng lại là kẻ quan tâm một cách cuồng nhiệt đến kết cục của cuộc chiến này, và có tâm hồn lo lắng về các biến cố hơn cả người lính đang đánh cược máu và mạng sống của mình nơi chiến trận. Tôi có thể dấn thân vào các công việc công ích mà không cần rời bỏ những vấn đề của riêng mình dù chỉ bằng bề dày một móng tay, và đã có thể dâng hiến bản thân cho người khác mà không phải ruồng bỏ chính mình. Sự sắc bén và mãnh liệt của những ham muốn chỉ càng cản trở chứ không hề thúc đẩy việc thực thi những gì chúng ta đảm nhận; nó lấp đầy chúng ta sự thiếu kiên nhẫn trước những diễn biến chậm chạp hoặc trái ý, và sự nung nấu cùng ngờ vực đối với những người mà chúng ta giao thiệp. Chúng ta chẳng bao giờ thực hiện tốt đẹp điều gì mà chúng ta đã bị thao túng và dẫn dắt bởi nó:

Kẻ nào chỉ dùng óc phán đoán và sự khéo léo của mình trong đó sẽ tiến bước một cách hoan hỉ hơn: anh ta đóng kịch, anh ta nhượng bộ, anh ta trì hoãn một cách hoàn toàn thoải mái, tùy theo nhu cầu của hoàn cảnh; anh ta thất bại trong nỗ lực của mình mà không hề gặp phải rắc rối hay đau khổ nào, luôn sẵn sàng và nguyên vẹn cho một vinh nghiệp mới; anh ta luôn tiến bước với dây cương trong tay. Ở một kẻ say sưa bởi ý chí bạo liệt và chuyên chế này, chúng ta tất yếu sẽ phát hiện ra rất nhiều sự thiếu khôn ngoan và bất công; sự bộc phát của ham muốn cuốn phăng anh ta đi; đó là những hành động bồng bột, và nếu vận mệnh không ra tay trợ giúp rất nhiều, chúng sẽ mang lại rất ít hoa trái. Triết học chỉ đạo rằng, trong việc trả thù những tổn thương phải gánh chịu, chúng ta nên lột bỏ cơn thịnh nộ; không phải để sự trừng phạt vơi đi, mà trái lại, để việc trả thù được thực hiện tốt hơn và nặng nề hơn, điều mà triết học cho rằng sẽ bị cản trở bởi sự bồng bột này. Vì sự giận dữ không chỉ gây xáo trộn, mà tự thân nó còn làm kiệt quệ cánh tay của những kẻ trừng phạt; ngọn lửa này làm tê liệt và tước đoạt sức mạnh của họ; cũng như trong sự hấp tấp, “festinatio tarda est,”— sự vội vàng tự vấp ngã, tự xiềng xích và ngăn cản chính mình:

Chẳng hạn, theo những gì tôi vẫn thường thấy, lòng tham chẳng có vật cản nào lớn hơn chính nó; nó càng nung nấu và mãnh liệt bao nhiêu, nó càng vơ vét được ít bấy nhiêu, và thường thì nó trở nên giàu có nhanh hơn khi được ngụy trang dưới tấm mặt nạ của sự hào phóng.

Một quý ông vô cùng xuất sắc, và là bạn của tôi, từng đối mặt với nguy cơ tổn hại đến năng lực của mình chỉ vì sự chú ý và tình cảm quá đỗi nồng nhiệt dành cho công việc của một vị hoàng tử nào đó, chủ nhân của ông;—[Có lẽ là Vua xứ Navarre, sau này là Henry IV]—vị chủ nhân ấy đã tự họa chân dung mình trước tôi như sau: “rằng ngài thấy trước sức nặng của các tai hoạ cũng giỏi như bất kỳ ai khác, nhưng đối với những tai họa không có cách nào cứu chữa, ngài lập tức quyết định chịu đựng; còn với những tai họa khác, sau khi đã thực hiện mọi biện pháp phòng ngừa cần thiết mà với sự nhạy bén của trí tuệ, ngài có thể nhanh chóng làm được, ngài bình thản chờ đợi những gì sẽ xảy ra.” Và quả thực, tôi đã từng thấy ngài duy trì một sự dửng dưng lớn lao, sự tự do trong hành động cùng sự thanh thản trên gương mặt giữa những biến cố vô cùng to lớn và khó khăn; tôi thấy ngài vĩ đại hơn rất nhiều, và có năng lực lớn lao hơn trong nghịch cảnh so với lúc thuận buôn xuôi gió; những thất bại đối với ngài còn vinh quang hơn những chiến thắng, và tang tóc còn vinh quang hơn khúc khải hoàn.

Hãy suy ngẫm mà xem, ngay cả trong những hành động vô bổ và phù phiếm, như cờ vua, quần vợt, và những trò tương tự, sự dấn thân háo hức và nồng nhiệt với một ham muốn bồng bột này sẽ lập tức đẩy tâm trí và các chi vào trạng thái thiếu khôn ngoan và xáo trộn: con người ta tự làm mình sững sờ và cản trở chính mình; kẻ nào cư xử điều độ hơn, đối với cả chuyện thắng lẫn thua, luôn giữ được sự minh mẫn trong đầu; anh ta càng ít cáu kỉnh và say sưa bao nhiêu trong cuộc chơi, anh ta chơi càng có lợi và chắc chắn bấy nhiêu.

Mặt khác, chúng ta cản trở sự nắm bắt và níu giữ của tâm trí, khi bắt nó phải tóm lấy quá nhiều thứ; có những thứ chúng ta chỉ nên phác thảo cho nó; buộc nó vào những thứ khác, và dung nạp nó vào những thứ khác nữa. Nó có thể cảm nhận và phân biệt vạn vật, nhưng không nên nuôi sống bản thân bằng bất cứ thứ gì ngoài chính nó; và nên được dạy dỗ về những gì thực sự liên quan đến chính nó, và những gì thực sự thuộc về sở hữu và bản chất của nó. Các định luật tự nhiên dạy chúng ta những gì chúng ta thực sự cần. Sau khi các hiền triết nói với chúng ta rằng không có ai túng thiếu theo tự nhiên, và rằng mọi người đều túng thiếu theo quan điểm cá nhân, họ phân biệt một cách rất tinh tế giữa những ham muốn bắt nguồn từ tự nhiên, và những ham muốn bắt nguồn từ sự rối loạn của trí tưởng tượng chúng ta; những thứ mà chúng ta có thể nhìn thấy điểm dừng là của tự nhiên; những thứ cứ trốn chạy trước mắt chúng ta, và mà chúng ta chẳng thể thấy điểm tận cùng, là của chính chúng ta; sự nghèo đói về của cải rất dễ chữa lành; sự nghèo đói của tâm hồn là điều không thể cứu vãn:

Socrates, khi nhìn thấy một lượng lớn của cải, ngọc ngà châu báu và đồ đạc được diễu hành hoành tráng qua thành phố của mình: “Có biết bao nhiêu thứ,” ông nói, “mà ta chẳng hề mong muốn!”—[Cicero, Tusc. Quaes., V. 32.]—Metrodorus sống với mười hai ounce thức ăn mỗi ngày, Epicurus sống bằng ít hơn thế; Metrocles ngủ vào mùa đông ở ngoài trời giữa bầy cừu, vào mùa hè trong hành lang các tu viện:

Cleanthes sinh nhai bằng sức lao động của chính đôi tay mình, và khoe khoang rằng Cleanthes, nếu muốn, vẫn có thể nuôi sống một Cleanthes khác.

Nếu những gì tự nhiên một cách chính xác và nguyên thủy đòi hỏi ở chúng ta cho sự bảo tồn sinh mệnh lại quá ít ỏi (như thực tế nó là thế, và cuộc sống có thể được duy trì với giá rẻ mạt nhường nào, không gì có thể diễn tả rõ hơn bằng sự cân nhắc này, rằng nó quá ít ỏi đến mức nhờ sự nhỏ bé ấy mà nó thoát khỏi sự kìm kẹp và va đập của vận mệnh), hãy cho phép bản thân được hưởng thêm một chút; hãy gọi mọi thói quen và điều kiện của chúng ta là tự nhiên; hãy định giá và đối xử với bản thân theo thước đo này; hãy nới rộng những tiện nghi và toan tính của chúng ta ra chừng ấy; vì đến mức độ ấy, tôi tưởng rằng chúng ta có chút ít lời bào chữa. Thói quen là bản chất thứ hai, và sức mạnh của nó cũng chẳng kém cạnh. Những gì thiếu vắng đối với thói quen của tôi, tôi coi là thiếu vắng đối với chính mình; và tôi suýt sửa bằng lòng để họ tước đoạt mạng sống của mình còn hơn là cắt xén con đường mà tôi đã sống bấy lâu nay. Tôi không còn ở trong tình trạng phù hợp cho bất kỳ sự thay đổi lớn lao nào, hay để dấn thân vào một con đường mới mẻ và lạ lẫm, thậm chí cả sự gia tăng cũng vậy. Đã qua rồi thời điểm để tôi trở thành một kẻ khác với con người hiện tại; và cũng như tôi sẽ phàn nàn về bất kỳ vận may lớn lao nào giáng xuống đời tôi lúc này, rằng nó đã không đến đúng lúc để có thể tận hưởng:

tương tự thế, tôi cũng sẽ phàn nàn về bất kỳ sự thu nạp nội tâm nào. Thà rằng đừng bao giờ trở thành một người lương thiện, còn hơn là trở thành một cách quá muộn màng, và chỉ thích hợp để sống khi người ta chẳng còn thời gian để sống nữa. Tôi, kẻ chuẩn bị cõi lòng rút lui khỏi thế gian này, sẵn sàng nhường lại cho bất kỳ người mới đến nào, nếu họ khao khát nó, tất cả sự khôn ngoan mà tôi đang thu nhận được trong chốn giao thiệp của cuộc đời; có thực mới vực được đạo, sau bữa ăn mới dùng mù tạt. Tôi chẳng cần đến thứ của cải mà mình không thể sử dụng; tri thức có ích gì cho kẻ đã mất đi cái đầu? Đó là một sự tổn thương và bất nhân của vận mệnh khi dâng tặng cho chúng ta những món quà chỉ để khơi gợi trong ta một nỗi bất bình chính đáng rằng chúng ta đã không có được chúng vào đúng thời điểm. Đừng dẫn đường cho tôi nữa; tôi không thể đi được nữa. Trong rất nhiều phần cấu thành nên sự đầy đủ, sự kiên nhẫn là phần đầy đủ nhất. Hãy trao năng lực của một giọng nam cao xuất sắc cho ca trưởng đã mục nát buồng phổi, và sự hùng biện cho một kẻ ẩn tu bị đày đọa đến chốn hoang mạc Arabia. Chẳng cần đến nghệ thuật nào để giúp một cú ngã; kết cục tự nó sẽ đến ở hồi kết của mọi sự việc. Thế giới của tôi đã đi đến hồi kết, hình thái của tôi đã cạn kiệt; tôi hoàn toàn thuộc về quá khứ, và có bổn phận phải phê chuẩn nó, cũng như điều chỉnh sự ra đi của mình cho phù hợp với nó. Tôi xin tuyên bố ở đây, như một ví dụ, rằng việc rút bớt mười ngày của Giáo hoàng

đã làm tôi chấn động đến mức tôi không tài nào thích nghi nổi; tôi thuộc về những năm tháng mà chúng ta duy trì một cách tính toán khác. Một thói quen cổ xưa và lâu đời đến thế đòi hỏi sự tuân thủ của tôi, khiến tôi buộc phải tỏ ra có chút dị giáo về điểm ấy, hoàn toàn không thể dung nạp bất kỳ sự đổi mới nào, dù là mang tính chỉnh sửa. Trí tưởng tượng của tôi, bất chấp sự chống đối của tôi, luôn đẩy tôi tiến lên hoặc lùi lại mười ngày, và cứ lải nhải bên tai tôi: “Quy tắc này chỉ dành cho những kẻ bắt đầu bước vào đời.” Ngay cả khi sức khỏe, ngọt ngào làm sao, có quay trở lại với tôi từng cơn, thì đó cũng là để gợi lại cho tôi nỗi tiếc nuối hơn là để thực sự sở hữu nó; tôi chẳng còn chỗ nào để lưu giữ nó nữa. Thời gian đang rời bỏ tôi; không có nó thì chẳng thể sở hữu được bất cứ thứ gì. Ồ, tôi sẽ coi trọng biết bao những chức tước bầu cử lớn lao mà tôi thấy đang được ca tụng đến thế trên đời này, vốn chẳng bao giờ được ban phát cho ai ngoài những kẻ đang chuẩn bị chào từ giã nó; nơi mà người ta không quan tâm lắm đến việc một người sẽ hoàn thành nhiệm vụ của mình tốt đến đâu, mà quan trọng là nhiệm vụ ấy sẽ ngắn ngủi nhường nào: ngay từ lối vào, họ đã ngắm nghía lối ra rồi. Tóm lại, tôi đang hoàn thiện con người này, chứ không phải tái thiết lập một con người khác. Bằng thói quen lâu ngày, hình hài này trong tôi đã hóa thành bản chất, và vận mệnh đã hóa thành tự nhiên.

Do đó, tôi nói rằng mỗi một sinh linh yếu ớt chúng ta đều có thể được tha thứ khi coi thứ nằm trong giới hạn này là của riêng mình; song song đó, vượt ra ngoài những ranh giới ấy, chẳng có gì ngoài sự hỗn loạn; đó là phạm vi rộng lớn nhất mà chúng ta có thể ban phát cho những đòi hỏi của chính mình. Chúng ta càng phóng đại nhu cầu và sự chiếm hữu của mình bao nhiêu, chúng ta càng phơi bày bản thân trước những đòn giáng của Vận mệnh và nghịch cảnh bấy nhiêu. Quỹ đạo của những ham muốn phải được giới hạn và kiềm chế trong một phạm vi ngắn ngủi của những tiện nghi gần gũi và tiếp giáp nhất; hơn nữa, hành trình của chúng không được thực hiện theo một đường thẳng kết thúc ở nơi khác, mà phải theo một đường tròn, nơi hai điểm, qua một vòng quay ngắn, gặp gỡ và kết thúc ngay trong chính chúng ta. Những hành động được tiến hành mà không có sự suy ngẫm này — ý tôi là một sự suy ngẫm gần gũi và thiết yếu — chẳng hạn như hành động của những kẻ tham vọng và tham lam, cùng rất nhiều kẻ khác cứ lao thẳng tắp phía trước, và những kẻ mà hành trình luôn đẩy họ đi trước cả bản thân mình, những hành động ấy, tôi xin nói, đều sai lầm và bệnh hoạn.

Hầu hết công việc của chúng ta chỉ là kịch hề:

Chúng ta phải đóng trọn vẹn vai diễn của mình, nhưng đồng thời cũng phải coi đó là vai của một nhân vật đi mượn; chúng ta không được biến lớp mặt nạ và vẻ bề ngoài thành bản chất thực sự; cũng không được biến một thân phận xa lạ thành của chính mình; chúng ta không thể tách lớp da ra khỏi chiếc áo sơ mi: chỉ cần tô điểm cho khuôn mặt là đủ, chứ đừng tô điểm cả lồng ngực. Tôi thấy có những kẻ tự biến đổi và chuyển thể bản thân thành vô số hình hài mới và sinh thực mới mỗi khi họ đảm nhận những công việc mới; và những kẻ cứ ưỡn ngực phô trương, hầm hè cho đến tận tâm can và gan ruột, mang theo cả dáng vẻ quyền uy của mình vào đến tận phòng vệ sinh: tôi không tài nào khiến họ phân biệt được những lời chào hỏi dành cho bản thân họ với những lời chào dành cho chức vụ, đoàn tùy tùng, hay con lừa của họ:

Họ phình to và thổi phồng tâm hồn cùng giọng điệu tự nhiên của mình, tương xứng với chiều cao chiếc ghế cai trị của họ. Thị trưởng Bordeaux và Montaigne từ trước đến nay vẫn luôn là hai con người tách biệt rõ ràng. Vì một người là luật sư hay nhà tài chính, anh ta không được phép phớt lờ những thói gian trá tồn tại trong những ngành nghề đó; một người lương thiện không phải chịu trách nhiệm cho thói hư tật xấu hay sự ngớ ngẩn trong công việc của mình, và không vì thế mà từ chối đảm nhận ngành nghề đó: đó là tập tục của xứ sở anh ta, và ở đó có tiền tài để kiếm; con người ta phải sống nhờ vào thế gian; và tận dụng nó ở mức độ tốt nhất có thể, dẫu nó ra sao đi nữa. Nhưng sự phán đoán của một vị hoàng đế phải đứng cao hơn cả đế mây của ông ta, và phải nhìn nhận, cân nhắc nó như một tai nạn ngoại lai; và ông ta phải biết cách tận hưởng bản thân tách biệt khỏi nó, và tự bộc lộ mình như James và Peter, với chính mình, trong mọi hoàn cảnh.

Tôi không thể dấn thân sâu sắc và trọn vẹn đến thế; khi ý chí dắt tôi đến với bất kỳ điều gì, thì đó không phải là một sự trói buộc bạo liệt đến mức làm phán đoán của tôi bị vẩn đục. Trong những cuộc loạn lạc hiện tại của vương quốc này, lợi ích của riêng tôi đã không làm tôi mù quáng trước những phẩm chất đáng ca ngợi của các đối thủ, cũng như trước những điều đáng trách ở những kẻ thuộc phe chúng ta. Những kẻ khác tôn sùng tất cả mọi thứ thuộc về phe họ; phần tôi, tôi thậm chí còn chẳng tha thứ cho hầu hết những việc làm của người phe mình: một hành động tốt chưa bao giờ mất đi vẻ đẹp trong mắt tôi chỉ vì nó được thực hiện chống lại tôi. Ngoại trừ cái nút thắt của cuộc tranh cãi, tôi luôn giữ cho mình sự bình thản và sự thờ ơ thuần túy:

vì điều đó mà tôi thấy hài lòng về bản thân; và càng hài lòng hơn khi tôi thấy những kẻ khác thường thất bại theo chiều hướng ngược lại. Những ai mở rộng cơn thịnh nộ và lòng căm thù vượt ra ngoài cuộc tranh chấp đang diễn ra, như đa số mọi người vẫn làm, cho thấy rằng chúng bắt nguồn từ một cơ duyên hay nguyên nhân riêng tư nào khác; giống như một kẻ đã được chữa khỏi vết loét nhưng vẫn còn âm ỉ cơn sốt, qua đó ta thấy rằng vết loét vốn có một khởi nguồn ẩn giấu sâu xa hơn. Lý do là vì họ không bận tâm đến đại cục, không phải vì nó gây tổn hại đến nhà nước và lợi ích chung; mà họ chỉ thấy ngứa ngáy khó chịu vì những lợi ích cá nhân của riêng mình. Đó là lý do tại sao họ lại sục sôi đến thế, và vượt xa cả ranh giới của công lý lẫn lý trí công cộng:

Tôi muốn phần thắng thuộc về phe chúng ta; nhưng nếu không phải vậy, tôi cũng chẳng đến mức phát điên. Tôi hoàn toàn ủng hộ phe chính nghĩa; nhưng tôi không muốn bị chú ý như một kẻ thù đặc biệt của những kẻ khác, vượt ra ngoài khuôn khổ của cuộc tranh chấp chung. Tôi phản đối một cách mạnh mẽ cái lề lối quan điểm đầy tật lỗi này: “Hắn thuộc phe Liên minh bởi vì hắn ngưỡng mộ sự duyên dáng của Monsieur de Guise; hắn kinh ngạc trước sinh lực của Vua xứ Navarre, thế nên hắn là người Huguenot; hắn tìm ra được điều để nói về phong thái của nhà vua, thế nên thâm tâm hắn là kẻ nổi loạn.” Và tôi đã không đồng tình với chính vị quan tòa khi ông ta cho rằng mình làm đúng khi kết án một cuốn sách chỉ vì nó đã xếp một kẻ dị giáo —[Theodore de Beza.]— vào số những nhà thơ xuất sắc nhất thời đại. Chẳng lẽ chúng ta không dám nói rằng một tên trộm có đôi chân đẹp hay sao? Nếu một người phụ nữ là đĩ thõa, thì nhất thiết cô ta phải có mùi hôi hám ư? Liệu trong những thời đại khôn ngoan nhất, người ta có tước bỏ danh hiệu cao quý Capitolinus mà họ từng ban tặng cho Marcus Manlius với tư cách là người bảo vệ tôn giáo và tự do công cộng, và dập tắt ký ức về lòng hào phóng của ông, những chiến công hiển hách cùng các phần thưởng quân sự dành cho lòng dũng cảm của ông, chỉ vì sau đó ông ta khao khát vương quyền, gây tổn hại đến luật pháp của đất nước? Nếu chúng ta căm ghét một luật sư, ngày mai hắn sẽ không được phép hùng biện nữa sao. Tôi đã từng bàn ở chỗ khác về sự nhiệt thành từng đẩy những người đáng kính vào những lỗi lầm tương tự. Về phần mình, tôi có thể nói rằng, “Kẻ này làm việc này dở tệ, nhưng kẻ kia lại làm việc nọ một cách có đạo đức và tốt đẹp.” Tương tự thế, trong việc dự báo hoặc nhìn nhận những biến cố bất hạnh của thời cuộc, họ muốn mọi người trong phe mình phải đui mù hoặc đần độn, và muốn sự thuyết phục cùng phán đoán của chúng ta phải phục tùng dự án của những ham muốn chứ không phải chân lý. Tôi thà nghiêng về thái cực ngược lại; tôi quá sợ bị mua chuộc bởi ham muốn của chính mình; thêm vào đó là một chút nghi ngại đầy mong manh đối với những gì tôi hằng mong mỏi.

Trong đời mình, tôi từng chứng kiến những điều kỳ diệu về sự dễ dãi đến mức khó tin và quái gở của con người khi để cho hy vọng và niềm tin của mình bị dắt mũi và cai trị, đi theo bất kỳ hướng nào làm hài lòng và phục vụ cho các thủ lĩnh của họ, dẫu cho có hàng trăm sai lầm nối tiếp nhau, dẫu cho chỉ là những giấc mơ hoang đường và ảo ảnh. Tôi chẳng còn ngạc nhiên trước những kẻ từng bị làm cho mù quáng và phỉnh gạt bởi những trò ngu xuẩn của Apollonius và Mahomet nữa. Giác quan và sự hiểu biết của họ đã hoàn toàn bị tước đoạt bởi cảm xúc; sự khôn ngoan của họ chẳng còn sự lựa chọn nào khác ngoài những thứ mỉm cười với họ và cổ vũ cho lý tưởng của họ. Tôi từng quan sát thấy điều này rõ nhất ở giai đoạn đầu của những cuộc nội chiến nước ta; giai đoạn tiếp theo bùng nổ sau đó, khi bắt chước, thậm chí còn vượt qua cả giai đoạn trước; qua đó tôi thỏa mãn nhận ra rằng đó là một phẩm chất không thể tách rời khỏi những sai lầm mang tính quần chúng; sau làn sóng đầu tiên cuộn trào, những quan điểm cứ xô đẩy lẫn nhau như những con sóng trước gió: một kẻ không thể là một bộ phận của cơ thể, nếu hắn có quyền ruồng bỏ nó, và nếu hắn không chịu cuộn trào theo dòng chảy chung. Nhưng không nghi ngờ gì nữa, họ đã đối xử bất công với phe chính nghĩa khi tìm cách cứu trợ nó bằng sự gian lận; tôi luôn phản đối cách làm đó: nó chỉ thích hợp để tác động đến những cái đầu yếu ớt; còn đối với những bộ óc vững vàng, có những con đường chắc chắn và trung thực hơn để duy trì lòng dũng cảm của họ và bào chữa cho những biến cố bất lợi.

Trầu trời chưa từng chứng kiến sự thù hận nào lớn lao hơn giữa Caesar và Pompey, và cũng sẽ chẳng bao giờ có; thế nhưng tôi nhận thấy, hình như ở những tâm hồn cao cả đó, vẫn có một sự tiết chế lớn dành cho nhau: đó là sự đố kỵ về vinh quang và quyền thống trị, thứ không hề cuốn họ vào một mối hận thù cuồng nộ và thiếu khôn ngoan, và không mang theo lòng ác độc hay sự gièm pha: trong những cuộc giao tranh khốc liệt nhất của họ chống lại nhau, tôi vẫn phát hiện ra những dấu vết của sự tôn trọng và thiện chí; và do đó tôi cho rằng, giả sử có thể làm được, mỗi người trong số họ hẳn đã thà tự giải quyết công việc của mình mà không cần sự sụp đổ của người kia còn hơn là phải đánh đổi điều đó. Hãy chú ý xem mọi chuyện đã diễn ra hoàn toàn khác biệt như thế nào đối với Marius và Sylla.

Chúng ta không được phép lao đầu một cách quá mù quáng theo những tình cảm và lợi ích của mình. Giống như khi còn trẻ, tôi từng chống lại đà tiến của tình yêu khi nhận thấy nó tiến đến quá nhanh, và cẩn trọng kẻo cuối cùng nó trở nên quá đỗi ngọt ngào đến mức ép buộc, giam cầm và hoàn toàn thu phục tôi dưới lòng thương của nó: tôi cũng làm điều tương tự trong mọi hoàn cảnh khác khi ý chí của tôi đang chạy đua với một sự thèm khát quá nồng nhiệt. Tôi nghiêng người về phía ngược lại với hướng mà nó đang ngả vào; khi thấy nó sắp lún sâu và say sưa trong thứ rượu của chính mình, tôi né tránh việc nuôi dưỡng sự khoái lạc ấy đến mức không thể gỡ gạc lại được nếu phải chịu sự tổn thất vô bờ bến. Những tâm hồn, do sự đần độn của chính họ, chỉ nhận thức sự việc qua loa nửa vời, lại có được cái phước lành là họ ít bị tổn thương bởi những điều cay đắng: đó là một chứng hủi tinh thần mang chút vẻ ngoài khỏe mạnh, và là một thứ sức khỏe mà triết học không hẳn là hoàn toàn khinh miệt; nhưng dẫu vậy chúng ta không có lý do gì để gọi đó là sự khôn ngoan, như chúng ta vẫn thường làm. Và theo cách này, người xưa từng chế giễu Diogenes, kẻ vào giữa mùa đông giá rét và hoàn toàn trần truồng, đã đi ôm lấy một bức tượng tuyết để thử thách sức chịu đựng của mình: kẻ kia nhìn thấy hắn ở tư thế ấy liền hỏi: “Bây giờ ngươi có thấy lạnh lắm không?” “Hoàn toàn không,” Diogenes đáp. “Thế thì,” kẻ kia tiếp lời, “ngươi nghĩ rằng mình đang làm cái điều khó khăn và gương mẫu nhường nào khi ôm khối tuyết đó chứ?” Để đo lường một cách chính xác sự kiên định, người ta nhất thiết phải biết sự chịu đựng ấy là gì.

Nhưng những tâm hồn rồi sẽ phải đối mặt với những biến cố bất lợi và những tổn thương của vận mệnh, trong tận cùng chiều sâu và sự cay đắng của chúng, những kẻ sẽ cân đo và nếm trải chúng theo đúng trọng lượng và vị đắng tự nhiên, hãy để những kẻ ấy thể hiện sự khéo léo của mình trong việc né tránh nguyên nhân và chuyển hướng đòn giáng. Vua Cotys đã làm gì? Ông đã trả thù hĩnh cho chiếc bình quý giá và xinh đẹp được dâng tặng cho mình, nhưng khi thấy nó cực kỳ dễ vỡ, ông lập tức đập vỡ nó từ sớm, để ngăn chặn một nguyên nhân gây phiền muộn quá dễ dàng đối với các đầy tớ của mình. Tương tự thế, tôi đã chủ động tránh né mọi sự hỗn loạn trong công việc của mình, và chưa từng khao khát có được cơ ngơi liền kề với những người thân họ hàng, và những kẻ mà tôi muốn xây dựng một tình bạn gắn bó; bởi từ đó rắc rối và sự bất hòa thường nảy sinh. Trước đây tôi từng yêu thích những trò chơi bài bạc và xúc xắc mạo hiểm; nhưng từ lâu đã từ bỏ chúng, chỉ vì lý do duy nhất là dù tôi có mang vẻ mặt thản nhiên đến đâu khi thua cuộc, tôi cũng không tài nào ngăn được cảm giác bực bội ở trong lòng. Một người danh dự, kẻ phải nhạy cảm đến mức dễ thấy tổn thương trước lời lăng mạ hay sự sỉ nhục, và là người không thể nhận một lời bào chữa tồi tàn để làm sự thỏa mãn, nên tránh xa những cơ hội gây tranh cãi. Tôi né tránh những kẻ u sầu, cáu kỉnh, như cách tôi tránh bệnh dịch hứa; và trong những vấn đề tôi không thể trò chuyện mà không mang theo cảm xúc và sự bận tâm, tôi không bao giờ nhúng tay vào, trừ khi bị bắt buộc bởi bổn phận:

Do đó, cách chắc chắn nhất là phải chuẩn bị sẵn sàng cho các tình huống từ trước.

Tôi thừa biết rằng một số bậc hiền triết đã chọn một con đường khác, và không sợ hãi việc ôm đồm và dấn thân đến cùng trên nhiều vấn đề; họ tự tin vào sức mạnh của bản thân, thứ mà họ dùng để che chở chính mình trong mọi kết cục tồi tệ, bắt sự kiên nhẫn của họ phải vật lộn và tranh đấu với tai họa:

Chúng ta đừng bắt chước những tấm gương ấy; chúng ta sẽ chẳng bao giờ với tới họ được đâu. Họ kiên quyết và bình thản chứng kiến sự sụp đổ của đất nước mình, thứ đã chiếm giữ và thống trị toàn bộ ý chí của họ: điều này quá sức, và là một thử thách quá ư khó khăn đối với những tâm hồn tầm thường như chúng ta. Cato đã từ bỏ cuộc đời cao quý nhất từng có chỉ vì lý do này; những linh hồn kém cỏi hơn chúng ta phải trốn chạy cơn bão xa chừng nào hay chừng ấy; chúng ta phải lo cho cảm xúc chứ không phải sự kiên nhẫn, và né tránh những đòn giáng mà ta không thể đương đầu. Zeno, khi nhìn thấy Chremonides, một thanh niên mà ông yêu mến, tiến lại gần để ngồi xuống cạnh mình, liền giật mình đứng phắt dậy; và khi Cleanthes gặng hỏi lý do vì sao ông làm thế, “Ta nghe nói rằng,” ông đáp, “các bác sĩ đặc biệt ra lệnh phải nghỉ ngơi và cấm mọi sự xúc động trong mọi khối u.” Socrates không nói: “Đừng đầu hàng trước sự quyến rũ của cái đẹp; hãy đứng vững và làm tất cả những gì có thể để chống lại nó.” “Hãy trốn chạy nó,” ông nói; “hãy tránh xa cuộc chiến và sự chạm trán với nó, giống như tránh một thứ độc dược mạnh có thể phóng lao và gây thương tích từ xa.” Và người môn đồ hiền lành của ông, khi giả vờ hoặc thuật lại, nhưng theo quan điểm của tôi, là thuật lại thì đúng hơn là giả vờ, về những sự hoàn hảo hiếm có của đại đế Cyrus, đã khiến ông ta phải hoài nghi về sức mạnh của chính mình trong việc chống lại sức hút từ vẻ đẹp thần thánh của người phụ nữ minh tinh Panthea, nàng tù nhân của ông, và giao phó việc thăm nom, canh giữ nàng cho một kẻ khác, người vốn không thể có được sự tự do như chính ông. Và Chúa Thánh Thần cũng hành xử tương tự:

Chúng ta không cầu nguyện để lý trí của mình không bị tranh đấu và đánh bại bởi dục vọng, mà là để nó thậm chí không bị thử thách bởi thứ đó; để chúng ta không bị đưa vào trạng thái phải chịu đựng sự tiếp cận, nài nỉ và cám dỗ của tội lỗi; và chúng ta khẩn cầu Đấng Toàn Năng giữ cho lương tâm của chúng ta được tĩnh lặng, được giải thoát hoàn toàn và trọn vẹn khỏi mọi sự giao thiệp với cái ác.

Những kẻ nói rằng họ có lý do cho niềm đam mê báo thù của mình, hay bất kỳ loại xúc động phiền toái nào khác trong tâm trí, thường nói đúng, theo tình hình hiện tại, chứ không phải theo quá khứ: họ đang nói với chúng ta khi nguyên nhân gây ra sai lầm của họ đã được chính họ nuôi dưỡng và thúc đẩy; nhưng hãy nhìn ngược lại — hãy triệu hồi những nguyên nhân ấy về điểm khởi nguồn của chúng — và ở đó bạn sẽ dồn họ vào chân tường. Liệu những lỗi lầm của họ có nhỏ đi, vì chúng kéo dài lâu hơn; và liệu từ một khởi nguồn bất chính, phần tiếp theo có thể trở thành chính nghĩa hay không? Bất cứ ai khao khát sự tốt lành cho đất nước mình, như tôi vẫn làm, mà không tự dằn vặt hay héo mòn bản thân, sẽ cảm thấy phiền muộn nhưng sẽ không đến mức ngất lịm khi chứng kiến nó đang đe dọa sự tự hủy diệt của chính mình, hoặc một sự kéo dài đầy tàn phá không kém; chiếc thuyền khốn khổ, bị sóng, gió và người lái tàu quăng quật đi theo những mục đích trái ngược nhường ấy!

Kẻ nào không há hốc mồm trông chờ ơn huệ của các vương hầu, như trông chờ thứ mà hắn không thể sống thiếu, sẽ không quá bận tâm đến thái độ tiếp đón lạnh nhạt và nét mặt của họ, cũng như sự bất định trong ý chí của họ. Kẻ nào không ôm ấp con cái hay danh vọng của mình với một sự bám víu nô lệ, sẽ không ngừng sống một cách đầy đủ tiện nghi ngay cả sau khi mất đi chúng. Kẻ nào làm việc thiện chủ yếu vì sự thỏa mãn của chính mình sẽ không quá phiền lòng khi thấy người ta phán đoán hành động của mình trái ngược với công trạng của anh ta. Một phần tư ounce sự kiên nhẫn sẽ cung cấp đầy đủ sự phòng bị chống lại những bất tiện đó. Tôi tìm thấy sự an ủi trong phương thuốc này, tự cứu chuộc bản thân ngay từ bước đầu với cái giá rẻ mạt nhất có thể; và nhận ra rằng nhờ cách này mà tôi đã thoát khỏi vô vàn rắc rối và khó khăn. Chỉ với một chút ít bận tâm, tôi chặn đứng sự bộc phát đầu tiên của cảm xúc, và rời bỏ đối tượng bắt đầu gây phiền toái trước khi nó cuốn phăng tôi đi. Kẻ nào không chặn đứng được bước khởi đầu sẽ chẳng bao giờ có thể chặn đứng được cả hành trình; kẻ nào không thể ngăn chúng ở cửa sẽ chẳng bao giờ tống khứ được chúng khi chúng đã lọt vào trong; và kẻ nào không thể chạm đến điểm khởi đầu sẽ chẳng bao giờ chạm đến điểm kết thúc của mọi chuyện. Kẻ không thể gánh chịu cú va đập cũng sẽ không chịu đựng nổi cú ngã:

Từ sớm, tôi đã cảm nhận được những cơn gió thoảng bắt đầu rít lên và huýt sáo bên trong, những sứ giả báo trước cơn bão:

Đã bao lần tôi tự gây ra một sự bất công rành rành cho chính mình chỉ để tránh nguy cơ bị các thẩm phán giáng cho một cú còn tồi tệ hơn, sau cả một đời phiền muộn, những thủ đoạn dơ bẩn và đê tiện, những thứ là kẻ thù đối với bản chất của tôi hơn cả lửa hay cực hình?

Nếu chúng ta khôn ngoan, chúng ta nên vui mừng và khoe khoang, như tôi từng nghe một chàng thanh niên thuộc dòng dõi quý tộc hồn nhiên làm thế một dạo, rằng mẹ anh ta đã thua kiện, cứ như thể đó chỉ là một trận cảm mạo, một cơn sốt, hay thứ gì đó rất phiền toái phải mang theo. Ngay cả những ân huệ mà vận mệnh có thể ban cho tôi qua đường họ hàng hay quen biết với những kẻ nắm giữ quyền lực tối cao trong những vụ việc đó, tôi cũng đã rất tận tâm và cẩn trọng tránh né việc sử dụng chúng để gây tổn hại cho người khác, và để nâng cao yêu sách của mình vượt quá quyền lợi thực sự của họ. Cuối cùng, tôi đã đạt được thành công lớn nhờ những nỗ lực của mình (và tôi có thể vui mừng nói điều đó) rằng cho đến nay tôi vẫn là một kẻ trinh nguyên trước mọi vụ kiện tụng pháp lý; dù tôi từng nhận được những lời đề nghị rất hời, và với danh nghĩa hoàn toàn chính đáng, giả sử tôi chịu lắng nghe chúng, và tôi cũng trinh nguyên cả trước những vụ tranh chấp nữa. Tôi đã trải qua gần hết một cuộc đời dài dằn dặc mà không vướng phải bất kỳ sự xúc phạm trọng đại nào, dù là chủ động hay bị động, hoặc chưa từng phải nghe một lời nào tồi tệ hơn chính tên mình: một ân huệ hiếm hoi của Trời cao.

Những biến động lớn lao nhất của chúng ta đều bắt nguồn từ những cội nguồn và nguyên nhân nực cười: biết bao sự tàn phá mà Công tước xứ Burgundy cuối cùng đã lao đầu vào chỉ vì một xe chở đầy da cừu? Và chẳng phải việc khắc một con dấu là nguyên nhân đầu tiên và chủ yếu dẫn đến cuộc hỗn chiến vĩ đại nhất mà cỗ máy thế giới này từng phải trải qua sao? —[Cuộc nội chiến giữa Marius và Sylla; xem Tiểu sử Marius của Plutarch, c. 3.]—vì Pompey và Caesar thực chất chỉ là hệ lụy và sự tiếp nối của hai kẻ trước; và trong đời mình, tôi đã từng chứng kiến những bộ óc khôn ngoan nhất trong vương quốc này tụ họp với vô số nghi thức long trọng, tốn kém công quỹ, để bàn về những hiệp ước và thỏa thuận, mà thực chất quyết định thực sự của chúng trong lúc đó lại hoàn toàn phụ thuộc vào hội đồng nội sảnh của các quý bà, và ý thích của một ả đàn bà tồi tàn nào đó.

Các nhà thơ hiểu rất rõ điều này khi họ thiêu rụi toàn bộ Hy Lạp và Châu Á bằng gươm giáo chỉ vì một quả táo. Hãy nhìn lý do tại sao kẻ đó lại đánh đổi mạng sống và danh dự của mình vào vận may của lưỡi kiếm và găm gươm; hãy bảo hắn kể cho bạn nghe nguyên nhân của cuộc tranh cãi; hắn không thể làm điều đó mà không đỏ mặt: nguyên nhân quá ư nhảm nhí và phù phiếm.

Một điều cỏn con cũng có thể cuốn bạn vào đó; nhưng một khi đã dấn thân, tất cả các dây cương đều kéo lại; lúc đó những sự chuẩn bị lớn lao sẽ bị đòi hỏi, khắt khe hơn và quan trọng hơn. Việc không bước chân vào dễ dàng hơn biết bao so với việc tìm cách rút chân ra? Bây giờ chúng ta nên hành động ngược lại với cây sậy, thứ vào lúc mới nhú mọc ra một thân cây dài và thẳng, nhưng sau đó, như thể mệt mỏi và hụt hơi, nó mọc ra những đốt và mắt dày đặc, chi chít, như những khoảng dừng minh chứng rằng nó không còn giữ được sức sống và sự cứng cáp ban đầu; thà rằng bắt đầu một cách nhẹ nhàng, nguội lạnh và giữ lại hơi thở cùng những nỗ lực mạnh mẽ cho đỉnh điểm và cao trào của công việc còn hơn. Chúng ta điều hướng sự việc ở những bước khởi đầu, và nắm giữ chúng trong tầm tay; nhưng sau đó, một khi chúng đã bắt đầu vận hành, chính chúng mới là kẻ điều khiển và cai quản chúng ta, và chúng ta buộc phải đi theo chúng.

Tuy vậy, ý tôi không phải là lời khuyên này đã giải thoát tôi khỏi mọi khó khăn, và rằng tôi chưa từng gặp phải đủ thứ rắc rối để kìm hãm và kiềm chế những đam mê của mình; chúng không phải lúc nào cũng có thể được cai quản theo thước đo của hoàn cảnh, và thường thì lối vào của chúng rất sắc bén và bạo liệt. Nhưng dẫu thế, những hoa trái ngọt ngào và lợi ích vẫn có thể thu hái từ đó; ngoại trừ những kẻ khi làm việc thiện không thấy thỏa mãn với bất kỳ lợi ích nào nếu thiếu đi danh tiếng; bởi vì thực ra, một kết quả như thế sẽ không được đánh giá cao trừ khi là đối với chính mỗi người; bạn cảm thấy hài lòng hơn chứ không được kính trọng hơn, khi thấy mình đã tự cải tạo bản thân trước khi lao vào vòng xoáy của điệu nhảy, hoặc trước khi chất kích thích bày ra trước mắt. Tuy nhiên, không chỉ trong việc này, mà trong tất cả các bổn phận khác của cuộc sống, con đường của những kẻ nhắm đến vinh quang rất khác biệt so với con đường của những ai đặt ra cho mình trật tự và lý trí. Tôi thấy có những kẻ lao đầu một cách bồng bột và cuồng nộ vào đấu trường nhưng lại nguội lạnh dần trong suốt chặng đường. Giống như Plutarch đã nói, những kẻ vì thẹn thùng giả tạo mà mềm yếu và dễ dãi ban phát bất cứ thứ gì được người khác thỉnh cầu, thì sau đó cũng dễ dàng nuốt lời và rút lại lời hứa; kẻ nào bước vào một cuộc tranh cãi một cách hời hợt thì cũng dễ dàng bước ra khỏi nó hời hợt không kém. Chính cái sự khó khăn đã ngăn cản tôi bước vào, một khi đã nóng lên và vướng vào tranh chấp, sẽ lại thôi thúc tôi duy trì nó với sự ngoan cố và quyết tâm cao độ. Đó là sự chuyên chế của thói quen; một khi đã dấn thân, người ta phải đi đến cùng cho đến chết. “Hãy hành động với cái đầu lạnh,” Bias nói, “nhưng hãy theo đuổi với ngọn lửa nhiệt thành.” Vì thiếu sự khôn ngoan, người ta rơi vào cảnh thiếu can đảm, một điều thậm chí còn không thể dung tha hơn nữa.

Hầu hết các thỏa thuận dàn xếp trong những cuộc tranh cãi thời đại chúng ta đều đáng hổ thẹn và giả dối; chúng ta chỉ tìm cách giữ thể diện, trong khi lại phản bội và chối bỏ những ý định thực sự của mình; chúng ta che đậy sự thật. Chúng ta thừa biết mình đã thốt ra câu đó như thế nào, theo nghĩa gì, và hội đồng biết điều đó, những người bạn mà chúng ta muốn cho thấy lợi thế của mình cũng hiểu rõ điều đó quá đi chứ: chúng ta đánh đổi sự thẳng thắn và danh dự của lòng dũng cảm để chối bỏ những suy nghĩ của mình, và tìm nơi ẩn náu trong sự dối trá để dàn xếp mọi chuyện. Chúng ta tự tát vào mặt mình, để bào chữa cho cái tát mà ta đã giáng vào kẻ khác. Bạn không cần phải cân nhắc xem lời nói hay hành động của mình có thể chịu một sự giải thích nào khác hay không; chính sự giải thích chân thực và thành thật của bạn, ý nghĩa thực sự của bạn trong những gì bạn đã nói hoặc làm, mới là thứ từ đó về sau bạn phải bảo vệ, dù phải trả giá bằng bất cứ điều gì. Người ta nói chuyện với đức hạnh và lương tâm của bạn, những thứ không phải là thứ để nhét dưới một chiếc mặt nạ; hãy để lại những lề lối và phương cách đáng thương ấy cho những kẻ bịp bợm nơi pháp đình. Những lời bào chữa và sự đền bù mà tôi vẫn thấy người ta đưa ra mỗi ngày để chữa cháy cho sự thiếu khôn ngoan, đối với tôi còn tai tiếng hơn cả chính sự thiếu khonz ngoan đó. Thà mắng nhiếc đối thủ của bạn lần thứ hai còn hơn là xúc phạm chính mình bằng cách trao cho hắn một sự thỏa mãn thiếu nam tính như thế. Bạn đã thách thức hắn trong cơn giận dữ nóng nảy, và giờ bạn lại muốn nịnh bợ và xoa dịu hắn trong trạng thái tỉnh táo và bình tĩnh hơn; và bằng cách đó, bạn tự hạ thấp mình xuống dưới chân kẻ mà trước đó bạn từng giả vờ đứng trên đỉnh đầu. Tôi không thấy có điều gì ở một quý ông lại đồi bại cho bằng việc nuốt lời những gì mình đã nói là một điều nhục nhã, khi việc nuốt lời đó bị ép buộc bởi uy quyền; xét cho cùng thì sự ngoan cố còn dễ tha thứ hơn ở một người danh dự so với sự hèn nhát.

Những đam mê đối với tôi cũng dễ né tránh, y như việc chúng khó khăn khi cần phải tiết chế:

Kẻ nào không thể đạt được trạng thái vô cảm cao cả của phái Khắc kỷ, hãy tự bảo vệ mình trong vòng tay của sự ngu ngơ bình dân này của tôi; những gì họ làm được bằng đức hạnh, tôi rèn luyện bản thân để làm bằng khí chất. Vùng trung gian luôn là nơi trú ẩn của bão tố và giông gió; hai thái cực, của các triết gia và những người nông dân, hội tụ trong sự tĩnh lặng và hạnh phúc:

Sự ra đời của mọi vật đều mong manh và yếu ớt; và do đó chúng ta phải hướng mắt vào những bước khởi đầu; bởi vì cũng giống như khi ở tuổi thơ ấu, hiểm họa không bị nhận ra, thì khi nó đã lớn khôn, phương thuốc chữa trị cũng hoàn toàn không thể tìm thấy. Tôi từng phải đối mặt với hàng triệu trắc trở mỗi ngày, những thứ còn khó nuốt trôi hơn trong tiến trình của tham vọng, so với việc tôi kìm hãm khuynh hướng tự nhiên vốn lôi kéo tôi về phía đó:

Mọi hành động công cộng đều phải chịu những sự giải thích không chắc chắn và khác nhau; vì có quá nhiều cái đầu cùng phán đoán về chúng. Một số người nói về công việc đô thị này của tôi (và tôi sẵn sàng nói đôi lời về nó, không phải vì nó có giá trị lớn lao gì, mà để giải trình về phong cách của tôi trong những việc như thế), rằng tôi đã cư xử trong đó như một kẻ quá ư thụ động và có một khí chất dật dờ; và họ có lý do riêng để nói thế. Tôi đã nỗ lực giữ cho tâm trí và những suy nghĩ của mình được nghỉ ngơi;

và nếu đôi khi chúng có bộc phát trước một ấn tượng thô lỗ và nhạy cảm nào đó, thì thực sự đó là ngoài ý muốn của tôi. Tuy nhiên, từ sự trì trệ tự nhiên này của tôi, người ta không nên kết luận rằng tôi hoàn toàn bất tài (vì thiếu sự quan tâm và thiếu óc phán đoán là hai chuyện hoàn toàn khác nhau), và càng ít thể hiện sự bất nhân hay vô ơn đối với tập thể đã dùng mọi phương tiện nằm trong quyền lực của họ để ưu ái tôi, cả trước khi họ biết tôi lẫn sau đó; và họ đã làm cho tôi nhiều hơn thế rất nhiều khi bầu lại tôi lần nữa so với việc trao cho tôi vinh dự đó lúc ban đầu. Tôi chúc họ mọi điều tốt đẹp nhất có thể tưởng tượng được; và chắc chắn nếu có cơ hội, chẳng có gì tôi tiếc rẻ để phục vụ họ; tôi đã làm cho họ những gì tôi sẽ làm cho chính mình. Đó là một dân tộc dũng mãnh, thượng võ và hào hiệp, nhưng có khả năng vâng lời và kỷ luật, và nếu được dẫn dắt đúng đắn, ta có thể tận dụng họ một cách tốt nhất. Họ cũng nói rằng nhiệm kỳ quản lý của tôi trôi qua mà không để lại bất kỳ dấu ấn hay vết tích nào. Tốt lắm! Họ còn buộc tội sự ngưng trệ của tôi vào thời điểm mà hầu như tất cả mọi người đều bị kết tội là làm quá nhiều. Tôi thiếu kiên nhẫn khi phải làm những việc mà ý chí không thúc giục; nhưng chính điều này lại là kẻ thù của sự kiên trì. Kẻ nào muốn hãy sử dụng tôi theo cách của riêng tôi, hãy giao cho tôi những công việc đòi hỏi sự mạnh mẽ và tự do, nơi mà một phong cách trực diện, ngắn gọn và hơn hết là mạo hiểm là điều cần thiết; tôi có thể làm được chút ít; nhưng nếu nó phải kéo dài, tinh vi, tốn công sức, giả tạo và phức tạp, tốt hơn hết là họ nên gọi kẻ khác. Không phải mọi chức vụ quan trọng đều nhất thiết phải khó khăn: tôi đã đến với tâm thế sẵn sàng làm những công việc có phần gai góc hơn, nếu có đại sự xảy ra; vì tôi hoàn toàn có khả năng làm được nhiều hơn những gì tôi đang làm, hoặc những gì tôi thích làm. Theo trí nhớ của tôi, tôi đã không bỏ sót bất kỳ điều gì mà bổn phận thực sự đòi hỏi. Tôi dễ dàng lãng quên những phận sự mà tham vọng pha trộn vào bổn phận và che đậy bằng danh nghĩa của nó; chính những thứ này mới là những thứ đập vào mắt và tai nhiều nhất, và mang lại cho con người nhiều sự thỏa mãn nhất; không phải bản chất sự việc mà là vẻ bề ngoài mới làm họ mãn nguyện; nếu họ không nghe thấy tiếng động nào, họ nghĩ rằng người ta đang ngủ. Tính tình tôi không thích sự ồn ào; tôi có thể dẹp yên một cuộc bạo động mà không cần sự náo động, và trừng trị một vụ hỗn loạn mà bản thân không hề bấn loạn; nếu tôi cần đến sự giận dữ và bừng bừng nộ khí, tôi sẽ mượn nó, và mặc nó vào người. Phong cách của tôi dật dờ, yếu ớt hơn là sắc sảo. Tôi không lên án một vị quan tòa ngủ gật, miễn là những người dân dưới quyền quản hạt của họ cũng ngủ say như ông ta: trong trường hợp đó các đạo luật cũng ngủ quên. Về phần mình, tôi ca ngợi một cuộc sống trôi đi, điềm tĩnh và lặng lẽ:

vận mệnh tôi muốn thế. Tôi xuất thân từ một gia đình đã sống không danh tiếng hão huyền cũng chẳng ồn ào náo động, và từ đời xửa đời xưa, đặc biệt tham vọng tạo dựng một thanh danh về sự liêm khiết.

Con người thời nay của chúng ta được nuôi dạy quen với sự ồn ào và phô trương đến mức bản chất tốt đẹp, sự điều độ, tính bình thản, sự kiên định và những phẩm chất yên ắng, mờ nhạt tương tự không còn được ai nghĩ tới hay coi trọng nữa. Những thân thể thô ráp khiến người ta cảm nhận được sự tồn tại của chúng; những thân thể mượt mà được chạm vào một cách vô hình: bệnh tật thì được cảm nhận, còn sức khỏe thì rất ít hoặc không hề; giống như những loại dầu xoa bóp chúng ta, chẳng thấm tháp gì so với những cơn đau khiến chúng ta phải cần đến dầu xoa. Đó là việc hành động vì danh tiếng và lợi ích cá nhân, chứ không phải vì lợi ích chung, khi đem những chuyện có thể làm trong phòng họp hội đồng ra diễn ở các quảng trường công cộng; và đem ra giữa ban ngày những gì đáng lẽ có thể làm từ đêm hôm trước; và tỏ ra ganh tị khi phải làm điều mà đồng nghiệp của mình cũng có thể làm tốt như anh ta; cũng giống như một số bác sĩ ở Hy Lạp từng quen thực hiện các ca phẫu thuật của họ trên các giàn giáo trước mắt dân chúng, nhằm thu hút thêm nhiều ca khám và kiếm lời. Họ nghĩ rằng những quy tắc hay ho không thể được hiểu nếu thiếu đi tiếng kèn trống. Tham vọng không phải là thói tật của những kẻ bé nhỏ, cũng chẳng phải của những phương tiện khiêm tốn như chúng ta. Ai đó từng nói với Alexander: “Cha ngài sẽ để lại cho ngài một đế chế vĩ đại, dễ chịu và hòa bình”; người thanh niên này khao khát những chiến thắng của cha mình và sự công minh trong cách trị vì của ông; ngài sẽ chẳng thèm thụ hưởng đế chế toàn cầu trong sự nhàn hạ và hòa bình. Alcibiades, trong tác phẩm của Plato, thà chết khi còn trẻ, đẹp đẽ, giàu có, cao quý và uyên bác, và tất cả những điều này ở đỉnh cao tuyệt mỹ, còn hơn là dừng chân trước một tình trạng như thế; căn bệnh này, có lẽ, có thể được tha thứ ở một tâm hồn mạnh mẽ và tràn trề như thế. Khi những tâm hồn khốn khổ, lù tù và còi cọc tự nịnh hót và dối gạt bản thân, và nghĩ rằng mình đang truyền bá danh tiếng vì đã đưa ra một phán đoán đúng đắn trong một vụ việc, hoặc duy trì kỷ luật của đội canh gác cổng thành, họ càng nghĩ rằng mình đang ngẩng cao đầu bao nhiêu, họ lại càng phô bày cái đuôi của mình bấy nhiêu. Việc làm nhỏ nhặt này chẳng có cả thể xác lẫn sinh linh; nó tan biến ngay cửa miệng đầu tiên, và chẳng đi xa hơn từ con đường này sang con đường khác. Hãy cứ bàn tán về nó với con trai hoặc người hầu của bạn, giống như lão già nọ, kẻ không có thính giả nào khác để nghe những lời khen ngợi hay kẻ công nhận sự dũng cảm của mình, đã khoe khoang với cô hầu phòng, và kêu lên rằng: “Ôi Perrete, ngươi thật có một người chủ dũng mãnh và thông minh làm sao!” Tệ nhất là, hãy tự trò chuyện với chính mình, giống như một vị cố vấn mà tôi quen biết, người sau khi tuôn ra cả một xe đầy biệt ngữ luật pháp với sự nồng nhiệt và ngu ngốc tột độ, bước ra khỏi phòng họp hội đồng để đi tiểu, đã được nghe thấy đang lầm bầm một cách đầy tự mãn giữa kẽ răng:

Kẻ nào chẳng nhận được từ bất kỳ ai khác, hãy tự trả lương cho chính mình từ chiếc ví của hắn.

Danh tiếng không bị bán rẻ với cái giá bèo bọt đến thế: những hành động hiếm hoi và gương mẫu, thứ xứng đáng nhận được nó, sẽ không thể chịu đựng nổi sự hiện diện của đám đông khổng lồ những việc làm vụn vặt hằng ngày này. Đá cẩm thạch có thể tâng bốc danh xưng của bạn đến đâu tùy thích vì bạn đã sửa chữa được một thước tường hay nạo vét một cống thoát nước công cộng; nhưng những người có óc phán đoán thì không. Tiếng tăm không đi theo mọi việc làm tốt, nếu sự mới mẻ và độ khó không đi kèm với nhau; thậm chí, theo phái Khắc kỷ, ngay cả sự kính trọng thuần túy cũng không phải là thứ dành cho mọi hành động xuất phát từ đức hạnh; và họ cũng chẳng thèm ban cho dù chỉ là một lời cảm ơn cồng kềnh đối với kẻ vì sự tiết chế mà từ chối một ả đàn bà già nua mắt nhèm. Những người từng biết đến những phẩm chất đáng ngưỡng mộ của Scipio Africanus đã tước đi của ông vinh quang mà Panaetius gán cho ông, rằng ông là kẻ biết kiềm chế trước quà cáp, coi đó không hẳn là vinh quang của riêng ông mà là vinh quang của thời đại ông. Chúng ta có những niềm vui phù hợp với hoàn cảnh của mình; chúng ta đừng tước đoạt những niềm vui của chốn cao sang: niềm vui của chính chúng ta tự nhiên hơn, và vững chãi, chắc chắn hơn ở chừng mực chúng ta thấp bé hơn. Nếu không phải vì lương tâm, thì ít nhất vì lòng tham vọng, hãy từ chối tham vọng; hãy khinh miệt thứ khát vọng vinh quang thấp hèn và hạ tiện đến mức khiến chúng ta phải đi xin xỏ nó từ đủ loại người:

bằng những phương tiện đê tiện, và với bất kỳ cái giá rẻ mạt nào: thật là nhục nhã khi được tôn vinh kiểu đó. Chúng ta hãy học cách đừng tham lam hơn khả năng chứa đựng vinh quang của mình. Việc phình to ra trước mọi hành động vô hại hoặc hữu ích chỉ dành cho những kẻ mà đối với họ những thứ đó là bất thường và hiếm hoi: họ sẽ trân trọng nó tùy theo cái giá họ phải trả. Một hiệu ứng tốt gây ra tiếng vang càng lớn, tôi càng vớt vát lại giá trị tốt đẹp của nó khi nghi ngờ rằng nó được thực hiện vì tiếng vang đó nhiều hơn là vì bản chất tốt đẹp; bày biện trên quầy hàng, nghĩa là đã bán được một nửa. Những hành động ấy sẽ có vẻ đẹp và sức hút lớn hơn rất nhiều, khi chúng tuột khỏi bàn tay của kẻ thực hiện một cách hờ hững và không tiếng ồn, để rồi sau đó một người lương thiện nào đó phát hiện ra và nâng nó lên khỏi bóng râm, đem phơi bày ra ánh sáng vì chính bản chất của nó,

kẻ phô trương nhất từng sống trên đời đã nói như thế.

Tôi chỉ việc bảo tồn và tiếp nối, những hiệu ứng thầm lặng và vô hình: sự đổi mới mang lại ánh hào quang lớn lao; nhưng nó bị cấm đoán trong thời đại này, khi chúng ta đang bị chèn ép và chẳng có gì để tự vệ ngoài những sự đổi mới. Việc ngừng làm đôi khi cũng hào phóng không kém gì việc làm; nhưng nó ít nằm dưới ánh sáng hơn, và chút ít điều tốt đẹp tôi có trong người đều thuộc loại này. Cuối cùng, những hoàn cảnh trong công việc này của tôi đã đồng lõa với tính tình tôi, và tôi thành tâm cảm ơn chúng vì điều đó. Có ai muốn bị bệnh để được thấy bác sĩ trừng mắt làm việc không? Và chẳng phải bác sĩ sẽ đáng bị đánh roi nếu hắn cầu mong dịch hứa xuất hiện giữa chúng ta, chỉ để hắn có thể đem nghệ thuật của mình ra thực hành sao? Tôi chưa bao giờ mang cái tâm địa độc ác và phổ biến đến mức mong muốn những rắc rối và hỗn loạn trong thành phố này có thể tôn vinh và nâng tầm quyền lực của mình; tôi luôn thành tâm đóng góp mọi sức lực cho sự tĩnh lặng và thư thái của họ.

Kẻ nào không cảm ơn tôi vì trật tự, sự bình yên ngọt ngào và lặng lẽ đã đi kèm với nhiệm kỳ quản lý của tôi, thì dẫu sao cũng không thể tước đi phần thuộc về tôi theo danh nghĩa của vận mệnh tốt đẹp. Và cấu trúc con người tôi là thế, tôi thà may mắn còn hơn khôn ngoan, và thà quy những thành công của mình hoàn toàn cho ơn huệ của Thượng Đế Toàn Năng, còn hơn là cho bất kỳ thao tác nào của chính mình. Tôi đã công bố rộng rãi trước thế giới về sự bất tài của mình đối với những chức vụ công cộng như thế; nhưng tôi còn có một điều tồi tệ hơn cả sự bất tài, đó là tôi không lấy làm phiền muộn lắm về điều đó, và tôi cũng chẳng bận tâm lắm để chữa trị nó, khi cân nhắc về lối sống mà tôi đã tự vạch ra cho chính mình.

Tôi cũng chưa từng thỏa mãn với bản thân trong công việc này; nhưng tôi đã tiến rất gần đến những gì mình mong đợi từ hiệu suất làm việc của chính mình, và đã vượt xa những gì tôi từng hứa hẹn với những người mà tôi giao thiệp: bởi vì tôi vốn có thói quen hứa hẹn ít hơn một chút so với khả năng mình có thể làm, và so với những gì tôi hy vọng sẽ thực hiện được. Tôi tự tin rằng mình không để lại bất kỳ sự xúc phạm hay căm hù nào đằng sau; còn việc để lại sự tiếc nuối hay khao khát tôi trong lòng họ, ít nhất tôi biết rất rõ rằng mình chưa bao giờ nhắm đến điều đó quá mức: