Vì chúng ta không thể với tới nó, hãy để chúng ta trả thù bằng cách chỉ trích nó; thế nhưng, việc vạch trần những khiếm khuyết của một thứ suy cho cùng không hẳn là bôi nhọ, bởi vì khuyết điểm vốn tồn tại trong mọi sự vật, dù cho chúng có đẹp đẽ hay đáng khao khát đến đâu đi nữa. Tôn tước, nhìn chung, có một lợi thế hiển nhiên này: nó có thể tự hạ mình xuống bất cứ khi nào nó muốn, và có quyền lựa chọn suôn sẻ giữa cả hai trạng thái; bởi vì con người ta không nhất thiết phải ngã từ mọi đỉnh cao; có những nơi mà từ đó người ta có thể bước xuống mà không cần phải rơi. Quả thực, đối với tôi, hình như chúng ta đang đánh giá nó quá cao, đồng thời cũng ca ngợi quá mức sự quyết tâm của những kẻ mà ta từng thấy hoặc từng nghe kể là đã khinh rẻ nó, hoặc tự nguyện từ bỏ nó: bản chất của nó vốn không đến mức hấp dẫn đến độ một người không thể từ chối nếu không cần đến phép lạ. Tôi thấy việc chịu đựng bất hạnh là một điều vô cùng khó khăn, nhưng việc hài lòng với một phần vận may vừa phải và tránh xa quyền lực cao sang lại là một chuyện rất dễ dàng, theo tôi nghĩ. Đó, ngẫm lại, là một đức hạnh mà một kẻ tầm thường như tôi cũng có thể đạt được mà chẳng cần tốn quá nhiều sức lực. Vậy thì, ta còn mong đợi gì ở những kẻ lại đem cả vinh quang của sự từ chối ấy ra để bàn tính, trong khi ẩn giấu trong đó có lẽ còn là một sự tham vọng tồi tệ hơn cả niềm khát khao và sự thụ hưởng quyền lực bản thân? Bởi vì tham vọng chẳng bao giờ hành động đúng bản chất của nó một cách hoàn hảo hơn là khi nó tiến bước qua những con đường tối tăm và ít ai qua lại.

Tôi khích lệ lòng dũng cảm của mình hướng tới sự kiên nhẫn, nhưng tôi cũng kìm hãm nó hết mức có thể trước những ham muốn. Tôi có nhiều điều để mong ước như bất kỳ ai khác, và thả lỏng cho những ước nguyện của mình thỏa sức tự do và bồng bột; thế nhưng chưa bao giờ tôi mơ tưởng đến đế quốc hay ngai vàng, hay sự cao sang của những bậc quyền uy hiển hách ấy: tôi không nhắm đến con đường đó; tôi yêu bản thân mình quá nhiều. Khi tôi nghĩ đến việc vươn lên cao hơn, thì điều đó chỉ diễn ra rất mực ôn hòa, bằng một bước tiến gượng gạo và rụt rè, đúng với mức độ phù hợp cho tôi về mặt quyết định, sự thận trọng, sức khỏe, sắc đẹp, và thậm chí cả sự giàu có nữa; thế nhưng danh tiếng tối cao ấy, quyền lực lớn lao ấy lại đè nặng lên trí tưởng tượng của tôi; và trái ngược hoàn toàn với nhân vật kia,—[Julius Caesar.]—có lẽ tôi thà chọn làm người đứng thứ hai hoặc thứ ba ở Perigord còn hơn là kẻ đứng đầu ở Paris; ít nhất, nói thật lòng, thà làm kẻ đứng thứ ba ở Paris còn hơn là đứng đầu. Tôi chẳng muốn tranh chấp với một kẻ phu khuân vác, một kẻ vô danh tiểu tốt, cũng chẳng muốn đám đông dạt ra tôn thờ khi tôi bước qua. Tôi đã quen với một hoàn cảnh ôn hòa, cả bằng sự lựa chọn lẫn do định mệnh; và tôi đã thể hiện rõ trong toàn bộ lối sống cùng các dự định của mình rằng tôi thà tránh né chứ không muốn leo cao hơn cái bậc mà Thiên Chúa đã đặt để tôi từ khi sinh ra; mọi thể trạng tự nhiên đều công bằng và dễ chịu như nhau. Tâm hồn tôi hèn nhát đến mức tôi không đo lường vận may tốt đẹp bằng chiều cao của nó, mà bằng sự dễ dạt của nó.

Nhưng nếu tấm lòng tôi chưa đủ lớn, thì nó cũng đủ rộng mở để sẵn sàng thừa nhận sự yếu mềm của mình theo lời thỉnh cầu của bất cứ ai. Giả sử có ai bắt tôi phải so sánh cuộc đời của L. Thorius Balbus, một người dũng cảm, khôi ngô, học thức, khỏe mạnh, hiểu biết, dồi dào mọi bề tiện nghi và thú vui, sống một cuộc đời bình lặng và hoàn toàn thuộc về riêng mình, tâm trí được chuẩn bị chu đáo để đối phó với cái chết, sự mê tín, nỗi đau đớn và những gánh nặng khác của kiếp người, để rồi cuối cùng ngã xuống trong trận chiến với thanh gươm trên tay để bảo vệ quê hương, ở một bên; và ở bên kia là cuộc đời của M. Regulus, vĩ đại và cao cả đến mức ai cũng biết, với một cái kết thật đáng ngưỡng mộ; một người vô danh tiểu tốt và không chức tước, người kia thì trở thành tấm gương mẫu mực và vinh hiển đến kỳ diệu. Chắc chắn tôi sẽ thốt lên như Cicero từng nói, giá mà tôi có thể ăn nói giỏi giang được như ông.

Nhưng nếu tôi phải so sánh chúng với cuộc đời chính mình, thì tôi cũng sẽ nói rằng cuộc đời thứ nhất vừa vặn với sức vóc của tôi, và phù hợp với những ham muốn mà tôi đã uốn nắn cho vừa tầm vóc ấy, cũng như cuộc đời thứ hai vượt xa tầm với của tôi; tôi chỉ có thể tiếp cận điều sau với lòng kính ngưỡng, trong khi điều trước thì tôi dễ dàng đạt được thông qua thói quen sinh hoạt.

Chúng ta hãy quay trở lại với quyền lực trần thế, thứ mà chúng ta vừa tạm gác lại. Tôi chán ghét mọi quyền thống trị, dù là chủ động hay bị động. Otanes, một trong bảy người có quyền tranh giành ngai vàng Ba Tư, đã hành xử đúng như điều tôi sẵn sàng làm: ông từ bỏ quyền được tiến cử lên ngôi, dù qua bầu cử hay bốc thăm, để nhường lại cho các đối thủ của mình, với điều kiện ông và dòng tộc được sống trong đế quốc mà không phải chịu bất kỳ sự cai trị hay phục tùng nào, ngoại trừ các luật lệ cổ xưa, và được hưởng mọi tự do không làm phương hại đến những luật lệ ấy, bởi ông chán ghét việc sai khiến người khác cũng như việc phải tuân lệnh người.

Công việc khổ cực và khó khăn nhất trên thế giới, theo quan điểm của tôi, chính là làm tròn bổn phận của một vị vua. Tôi tha thứ cho những lỗi lầm của họ nhiều hơn mức người ta thường làm, khi nghĩ đến trọng trách nặng nề không thể tả nổi của vị trí ấy, điều khiến tôi kinh ngạc. Thật khó để giữ được chừng mực trong một quyền lực vô biên như thế; dẫu vậy, sự thật là ngay cả đối với những kẻ không có bản tính tốt đẹp nhất, việc được đặt vào một chiếc ghế mà mọi hành động dù nhỏ nhất của bạn cũng đều được ghi chép lại, nơi mà dù chỉ một ân huệ nhỏ nhoi cũng mang lại lợi ích cho rất nhiều người, và nơi mà tài năng quản lý của bạn, cũng giống như các nhà thuyết giáo, hướng đến đại chúng — những kẻ vốn chẳng phải là quan tòa tinh tường gì, rất dễ bị lừa phỉnh và cũng rất dễ thỏa mãn — lại chính là một động lực kỳ diệu hướng tới đức hạnh. Có rất ít điều mà chúng ta có thể đưa ra những phán quyết chân thành, bởi vì có rất ít việc mà chúng ta không mang theo ít nhiều lợi ích cá nhân trong đó. Sự bề trên và kẻ dưới, quyền thống trị và sự phục tùng vốn gắn liền với sự đố kỵ và tranh chấp tự nhiên, và buộc phải luôn luôn lấn át lẫn nhau. Tôi không tin bên nào khi họ nói về quyền lợi của bên kia; vì vậy hãy để lý trí, thứ vốn không thiên vị và không bị cảm xúc chi phối, đưa ra phán quyết khi nào chúng ta có thể nhờ cậy đến nó. Chưa đầy một tháng trước, tôi đã đọc kỹ tác phẩm của hai tác giả người Scotland tranh luận về vấn đề này, trong đó người đứng về phía nhân dân thì miêu tả nhà vua có cảnh ngộ tồi tệ hơn cả một kẻ đánh xe ngựa; còn người viết ca ngợi chế độ quân chủ lại đặt nhà vua cao hơn Thiên Chúa vài bậc về quyền lực và chủ quyền.

Giờ đây, sự bất tiện của địa vị cao sang mà tôi muốn nêu lên ở đây, nhân một dịp gần đây khiến tôi nghĩ đến, chính là điều này: có lẽ chẳng có gì thú vị hơn trong sự giao du giữa nhiều người bằng những cuộc tỉ thí lẫn nhau để tranh tài cao thấp về danh dự và phẩm giá, dù là trong các bài tập thể chất hay trí tuệ, nơi mà quyền lực tối thượng hoàn toàn không thể tham gia một cách thực sự. Và quả thật, tôi vẫn thường nghĩ rằng chính vì sự nể trọng thái quá mà người ta đối xử với các bậc vương tôn công tử một cách hờ hững và bất công trong khía cạnh đó; bởi vì điều từng khiến tôi vô cùng phẫn nộ thời thơ ấu — đó là những người tập luyện cùng tôi đã cố tình không tung ra hết khả năng vì họ thấy tôi không xứng đáng để họ phải dốc toàn lực — lại là cảnh tượng mà chúng ta chứng kiến xảy ra với các bậc vua chúa hàng ngày, khi ai nấy đều thấy mình không xứng đáng để tranh tài với họ. Nếu chúng ta phát hiện ra họ có chút ít mong muốn chiến thắng mình, thì chẳng có ai là không tận tâm nhường nhịn, và thà tự phản bội lại vinh quang của bản thân còn hơn là làm tổn hại đến vinh quang của họ; và họ chỉ bỏ ra chừng ấy sức lực cốt để giữ thể diện cho các vị vua mà thôi. Thế thì họ còn chia sẻ được phần nào trong cuộc giao tranh mà ở đó mọi người đều đứng về phía họ? Tôi có cảm tưởng như mình đang nhìn thấy những hiệp sĩ dũng mãnh thời cổ đại bước vào các cuộc đấu thương và chiến trường với thứ áo giáp và thân thể đã được yểm bùa. Brisson,

khi đua ngựa đấu với Alexander, đã cố tình đánh trượt đòn và phạm lỗi trong đường chạy; Alexander đã quở trách ông vì điều đó, nhưng đáng lẽ nhà vua phải cho đánh roi ông mới phải. Xuất phát từ suy nghĩ này, Carneades từng nói rằng “những hoàng tử chỉ học được mỗi việc cưỡi ngựa cho đàng hoàng; bởi vì trong tất cả các môn tập luyện khác, ai nấy đều cúi đầu và nhún nhường trước họ; nhưng một con ngựa, vốn chẳng phải kẻ nịnh hót hay phường luồn cúi, sẵn sàng hất ngã con trai của một vị vua chẳng kém gì một đứa con trai của kẻ phu khuân vác.”

Homer đành phải chấp nhận để Venus, một nữ thần ngọt ngào và yểu điệu nhường ấy, cũng phải chịu thương tích trong trận chiến thành Troia, qua đó gán cho bà lòng can đảm và sự táo bạo — những phẩm chất vốn không thể tồn tại ở những kẻ đứng ngoài vòng nguy hiểm. Các vị thần được tạo ra để biết nổi giận, sợ hãi, bỏ chạy, ghen tuông, đau khổ, để bị cuốn đi bởi những cơn bộc phát cảm xúc, nhằm tôn vinh họ bằng những thứ đức hạnh mà trong thế giới của chúng ta lại bắt nguồn từ chính những sự khiếm khuyết đó. Kẻ nào không cùng chia sẻ hiểm nguy và gian khó, kẻ đó chẳng thể đòi hỏi bất kỳ phần nào trong vinh quang và niềm vui vốn là hệ quả của những hành động mạo hiểm ấy. Thật đáng tiếc khi một con người lại trở nên quá quyền lực đến mức vạn vật đều phải nhún nhường cúi đầu trước hắn; vận may khi ấy đẩy bạn ra quá xa khỏi cộng đồng, và đặt bạn vào một chốn cô độc quá mức. Sự dễ dãi và xuề xòa tầm thường ấy trong việc khiến mọi thứ phải khuất phục dưới chân bạn chính là kẻ thù của mọi thứ niềm vui: đó là trượt ngã chứ không phải bước đi, đó là ngủ vùi chứ không phải sống. Hãy thử hình dung một con người đi kèm với quyền năng vô hạn: bạn đang đè bẹp hắn; hắn sẽ phải đi xin xỏ những sự quấy rầy và nghịch cảnh như thể đang đi bố thí: sự tồn tại và điều tốt đẹp của hắn nằm trong sự thiếu thốn. Điều xấu đối với con người xét cho cùng lại là điều tốt, và điều tốt lại là điều xấu. Đau khổ không phải lúc nào cũng cần tránh né, và niềm vui cũng chẳng phải lúc nào cũng cần theo đuổi.

Những phẩm chất tốt đẹp của họ đã lụi tàn và mất đi; bởi vì chúng chỉ có thể được nhận ra thông qua sự so sánh, thế nhưng chúng ta lại loại bỏ họ khỏi sự so sánh đó: họ chẳng biết gì mấy về những lời ca tụng chân chính, khi đôi tai đã bị điếc đặc bởi những lời tán dương liên miên và đồng điệu. Họ phải đối phó với kẻ đần độn nhất trong số các thần dân của mình ư? Họ chẳng có cách nào để chiếm ưu thế trước kẻ đó; nếu gã chỉ thốt lên rằng: “Đó là vì ngài là vua của tôi,” gã nghĩ rằng mình đã nói đủ để bày tỏ rằng vì thế nên gã mới đành chịu khuất phục. Phẩm chất này bóp nghẹt và thiêu rụi những phẩm chất đích thực và thiết yếu khác: chúng chìm nghỉm trong vương quyền, chẳng để lại gì ngoài những hành động trực tiếp liên quan và phục vụ cho chức năng địa vị của họ; làm vua nghĩa là thế đấy, chỉ bấy nhiêu đó thôi là đủ giữ lại cho họ rồi. Ánh hào quang bên ngoài bao quanh nhà vua che đậy và giấu kín ngài khỏi tầm mắt chúng ta; tầm nhìn của chúng ta bị đẩy lùi và phân tán tại đó, bị lấp đầy và chặn đứng bởi thứ ánh sáng lấn át này. Viện nguyên lão từng trao giải thưởng hùng biện cho Tiberius; ông từ chối nó, cho rằng dẫu cho quyết định đó có công bằng đi nữa, ông cũng chẳng thể thu được lợi ích gì từ một phán quyết quá đỗi thiên vị và thiếu tự do trong việc phán xử như thế.

Cũng như việc chúng ta trao cho họ mọi lợi thế về danh dự, chúng ta cũng xoa dịu và bật đèn xanh cho mọi thói hư tật xấu cùng sự khiếm khuyết của họ, không chỉ bằng sự tán thành mà còn qua cả sự bắt chước. Tất cả những kẻ tùy tùng của Alexander đều nghiêng đầu sang một bên giống như ông; và những kẻ nịnh thần của Dionysius đã xô đẩy lẫn nhau ngay trước mặt ngài, vấp ngã và làm đổ vỡ bất cứ thứ gì dưới chân cốt để tỏ ra rằng họ cũng mù lòa chẳng kém gì ngài. Thậm chí cả bệnh thoát vị cũng từng được dùng để lấy lòng bề trên; tôi từng thấy người ta giả vờ điếc; và bởi vì nhà vua căm ghét vợ mình, Plutarch — [người tuy nhiên chỉ đưa ra một dẫn chứng duy nhất; và trong đó ông kể lại rằng người đàn ông nọ vẫn đến thăm vợ mình trong bí mật.] — đã chứng kiến các cận thần của ông rẫy bỏ những người vợ mà họ hết lòng yêu thương; và hơn thế nữa, sự nhơ nhớp cùng mọi hình thức truỵ lạc đã trở thành mốt thời thượng; cũng như sự phản bội, lộng ngôn, tàn nhẫn, dị giáo, mê tín, vô thần, sự yểu điệu õng ẹo, và những thứ tồi tệ hơn thế nữa, nếu như còn có thứ gì tồi tệ hơn; và qua một tấm gương còn nguy hiểm hơn cả những kẻ nịnh thần của Mithridates — những kẻ, vì chủ nhân của chúng tự nhận có tài chữa bệnh giỏi, nên đã đến xin nhà vua rạch da và đốt huyệt trên chân tay họ; bởi vì những kẻ sau này lại cam tâm để cho tâm hồn, một phần cao quý và thanh cao hơn, bị thiêu đốt.

Nhưng để kết thúc ở nơi tôi đã bắt đầu: Hoàng đế Adrian, khi tranh luận với triết gia Favorinus về ý nghĩa của một từ ngữ nào đó, Favorinus đã nhanh chóng nhường chiến thắng cho nhà vua; vì điều đó mà bạn bè đã quở trách ông, “Các anh nói thật ngớ ngẩn,” ông đáp; “các anh lại không muốn rằng ngài là kẻ khôn ngoan hơn tôi hay sao, khi ngài đang thống trị tới ba mươi quân đoàn?” Augustus viết thơ đả kích Asinius Pollio, và Pollio liền nói: “Tôi chẳng nói gì cả, bởi vì việc viết văn đấu khẩu với kẻ có quyền ban chiếu chỉ lưu đày chẳng phải là sự khôn ngoan.” Và họ đã đúng. Bởi vì Dionysius, vì không thể sánh bằng Philoxenus về thi ca và Plato về hùng biện, đã kết án người này vào mỏ đá và bán người kia làm nô lệ trên đảo Aegina.