Tiền bạc biết nói. Nhưng có lẽ quý vị sẽ cho rằng lời trò chuyện của một tờ mười đô la già nua, nhỏ bé ở New York chẳng khác nào một tiếng thì thầm. Ồ, tùy quý vị! Cứ việc bỏ qua cuốn tự truyện thầm thì này của một tờ X nếu quý vị thích. Nếu quý vị thuộc tuýp người thích nghe cuốn séc của John D. gầm thét qua chiếc loa phóng thanh khi lướt qua, thì cứ tự nhiên. Nhưng đừng quên rằng tiền lẻ thỉnh thoảng cũng có thể nói vài lời rất trúng trọng tâm. Lần tới, khi quý vị boa cho cậu nhân viên tiệm tạp hóa một đồng bạc twenty-five xu để được thêm chút hàng từ ông chủ của cậu ta, hãy đọc bốn từ in phía trên đầu người phụ nữ ấy. Quý vị thấy tài đáp ứng của chúng thế nào?

Tôi là một tờ bạc mười đô la do Ngân khố phát hành, sê-ri năm 1901. Chắc hẳn quý vị đã từng thấy một tờ như vậy trong tay bạn bè. Trên mặt tôi, ở chính giữa, là hình một chú bò rừng châu Mỹ, bị năm sáu mươi triệu người Mỹ gọi nhầm là trâu. Chân dung Đại úy Lewis và Đại úy Clark trang trí ở hai đầu. Mặt sau của tôi là hình dáng thướt tha của Nữ thần Tự do, nữ thần Ceres, hoặc Maxine Elliot đang đứng giữa sân khấu trên một chậu cây trong nhà kính. Căn cứ pháp lý của tôi là—hoặc là—Điều 3.588, Bộ luật Sửa đổi. Mười đô la cứng rắn, lạnh lùng—tôi không nói là bằng bạc, vàng, chì hay sắt—Bác Sam sẽ trao tận tay quý vị qua quầy nếu quý vị muốn đổi tôi ra tiền mặt.

Tôi xin quý vị thứ lỗi cho bất kỳ quãng ngắt quãng nào trong câu chuyện của tôi—cảm ơn, tôi biết là quý vị sẽ đồng ý mà—quý vị vẫn dành một chút tôn trọng ngầm và thiện cảm ngay cả với một tờ X cơ mà, phải không? Quý vị thấy đấy, một tờ tiền nhúng chàm không có nhiều cơ hội để trau dồi một cách diễn đạt chuẩn mực. Tôi chưa từng thấy một người thực sự có văn hóa và học thức nào lại có thể giữ một tờ mười đô la lâu hơn thời gian cần thiết để chạy một mạch kiểu Arthur Duffy đến tấm bảng "That's All!" hoặc cửa hàng đồ nguội gần nhất.

Mới sáu tuổi đầu, tôi đã có một vòng đời sôi động và lộng lẫy. Chắc tôi đã trả nợ nhiều không kém gì số lần một người ngỏm củ tỏi. Tôi từng thuộc sở hữu của đủ mọi hạng người. Nhưng có một hôm, một tờ bạc năm đô la nhỏ bé, rách rưới, ẩm ướt và tối màu đã khiến tôi giật mình. Tôi nằm sát bên nó trong chiếc ví vừa béo vừa bốc mùi của một tay hàng thịt.

"Này, anh Ngồi Bò," tôi lên tiếng, "đừng có chen chúc dữ vậy chứ. Dù sao đi nữa, chẳng lẽ anh không thấy đã đến lúc nên đem nộp thuế nhập khẩu để được phát hành lại rồi sao? Mang sê-ri năm 1899 mà trông anh chả khác nào một thảm họa."

"Ồ, đừng có giở giọng hách dịch chỉ vì cậu là một tờ Buffalo bill," tờ năm đô la đáp. "Cậu cũng sẽ nhũn ra thôi nếu bị nhét dưới một lớp thun dày bằng vải cotton pha sợi lanh suốt cả ngày, trong khi nhiệt độ trong tiệm chẳng dưới 85 độ."

"Tôi chưa từng nghe nói về cái loại ví nào như thế," tôi nói. "Ai mang cậu vậy?"

"Một cô nhân viên cửa hàng," tờ năm đô la đáp.

"Cái gì thế?" Tôi đành phải hỏi.

"Cậu sẽ chẳng bao giờ biết được cho đến ngày thiên niên kỷ của họ đến đâu," tờ năm đô la nói.

Vừa lúc đó, một tờ hai đô la in hình George Washington ở phía sau tôi liền chen vào nói với tờ năm đô la:

"Thôi, bớt cằn nhằn đi mấy ông. Vải lanh thì có gì là tệ? Nếu cậu bị nhét dưới đống cotton ngập đầu như tôi ngày hôm nay, lại còn bị nghẹt thở vì bụi nhà máy đến nỗi hình người phụ nữ cầm sừng sung túc trên người tôi phải hắt xì hơi nửa tá lần, chắc cậu mới có lý do để kêu ca."

Đó là ngày hôm sau khi tôi đặt chân đến New York. Tôi đến một ngân hàng ở Brooklyn nằm trong bọc 500 đô la gồm toàn các tờ mười đô la gửi từ một ngân hàng đại lý ở Pennsylvania—và tôi vẫn chưa làm quen với chiếc ví của bất kỳ người bạn nào thuộc mệnh giá năm và hai đô la cả. Với tôi, chỉ lụa là là trên hết.

Tôi là một đồng tiền may mắn. Tôi liên tục chuyển động. Có những ngày tôi đổi chủ tới hai mươi lần. Tôi chứng kiến mọi ngóc ngách của việc kinh doanh; tôi sát cánh trong mọi cuộc vui của chủ nhân. Có cảm giác như vào những tối thứ Bảy, chẳng bao giờ tôi thoát khỏi cảnh bị đập đánh bốp xuống quầy bar. Những tờ mười đô luôn bị đập mạnh xuống, trong khi các tờ một và hai đô thì được gập lại rồi đẩy nhẹ sang cho mấy người pha chế. Tôi đâm ra có thói quen tìm kiếm phần của mình, và tôi tranh thủ húp chút rượu mạnh hoặc vài giọt Martini hay Manhattan bị tràn ra bất cứ khi nào có thể. Có lần tôi bị kẹt cứng trong một cuộn tiền dày và dính mỡ nằm trong túi quần của một kẻ bán hàng rong đẩy xe đẩy. Tôi cứ ngỡ mình sẽ chẳng bao giờ được lưu thông trở lại nữa, bởi vì cái tên tương lai làm chủ trung tâm thương mại ấy chỉ sống qua ngày bằng tám xu tiền thịt chó và hành tây. Nhưng rồi tay bán hàng rong đó gặp rắc rối vì đỗ xe đẩy quá gần vạch qua đường, thế là tôi được giải cứu. Tôi sẽ mãi mãi biết ơn người cảnh sát đã vớt tôi lên. Anh ta đổi tôi ở một tiệm xì gà gần khu Bowery có mở sòng bạc xúc xắc ở phòng sau. Suy cho cùng, chính ngài Đội trưởng cảnh sát khu vực đã làm ơn cho tôi lớn nhất, khi anh ta nhận phần của mình. Anh ta vung tiền đãi rượu tôi vào tối hôm sau tại một nhà hàng trên đại lộ Broadway; và tôi thực sự cảm thấy vui mừng khôn tả khi được quay trở lại, hệt như một thành viên nhà Astor nhìn thấy ánh đèn của ga Charing Cross vậy.

Một tờ mười đô nhúng chàm quả thực tạo ra rất nhiều tiếng vang trên đại lộ Broadway. Tôi từng là tiền cấp dưỡng, được gập gọn trong một chiếc ví da chó nhỏ xíu lẫn giữa đám tiền xu mẻ. Lũ xu cứ khoe khoang về những ngày bận rộn ở Ossining mỗi khi có ba cô gái vớ được một đồng trong mùa kem. Nhưng đối với những cái tip cỏn con kiểu Bok, người ta chỉ có thể thốt lên rằng "Xe chạy chậm xin đi bên phải", nếu so với cái cách mà chúng tôi, những tờ giấy bạc in hình bò rừng, cứ nhất quyết không chịu bám trụ lấy thứ gì vào giờ cao điểm ăn tối tôm hùm.

Lần đầu tiên tôi nghe nói về tiền nhúng chàm là vào một đêm nọ, khi một gã tay chơi họ Van ném tôi cùng vài tờ bạc khác lên bàn để mua một chồng phích độc đắc.

Khoảng nửa đêm, một người đàn ông to lớn, phóng khoáng với khuôn mặt phì nhiêu như thầy tu và ánh mắt của một tay quản gia vừa được tăng lương đã vung lấy tôi cùng đám tiền bạc khác rồi cuộn tròn lại thành cái gọi là một "cục tiền" trong giới bẩn thỉu.

"Hãy ghi sổ cho tôi năm trăm," hắn bảo người nhân viên ngân hàng, "và lo liệu mọi thứ cho tốt nhé, Charlie. Tôi ra ngoài hít thở bầu không khí trong lành ở thung lũng trước khi ánh trăng phai nhạt trên đỉnh vách đá đây. Nếu có ai thấy vướng víu mái nhà thì trong góc trên bên trái của chiếc két sắt có 60.000 đô la được bọc trong một tờ phụ lục truyện tranh. Cứ mạnh dạn lên; ở đâu cũng phải mạnh dạn, nhưng đừng để bị hất cẳng nhé. Chào buổi tối."

Tôi thấy mình kẹt giữa hai tờ chứng nhận vàng mệnh giá 20 đô la. Một tờ bảo với tôi rằng:

"Này chú bò còi, tối nay chú gặp may đấy. Chú sẽ được mởm tầm mắt về cuộc đời. Lão Jack sắp biến khu Tenderloin trông giống như một miếng bít tết băm rồi đây."

"Giải thích xem nào," tôi nói. "Tôi quen với mấy chốn ăn chơi rồi, nhưng tôi không khoái món phi-lê bò sốt với loại nước sốt mà các anh dọn ra đâu."

"Xin lỗi nhé," tờ hai mươi đô đáp. "Lão Jack là chủ nhân của sòng bạc này. Tối nay lão nổi điên lên vì lão vừa hiến tặng 50.000 đô la cho một nhà thờ nhưng bị từ chối với lý do tiền của lão là tiền nhúng chàm."

"Nhà thờ là cái gì thế?" tôi hỏi.

"À, tôi quên mất," tờ hai mươi đô nói, "rằng tôi đang nói chuyện với một tờ mười đô. Dĩ nhiên là cậu không biết rồi. Cậu có giá trị quá lớn để thả vào hộp quyên góp, mà lại chẳng đủ mua món gì ở hội chợ từ thiện cả. Nhà thờ là—một tòa nhà lớn nơi người ta bán những miếng vải lót bút máy và khăn trải bàn nhỏ với giá 20 đô la một chiếc."

Tôi chẳng mặn mà gì việc lê la tán gẫu với mấy tờ chứng nhận vàng. Trong người tụi nó có pha lẫn dã tâm. Không phải thứ gì lấp lánh cũng là vàng, và không phải ai bỏ cuộc cũng tốt đẹp.

Lão Jack quả thực là một tay chơi hào phóng dát vàng. Đến lúc phải vung tiền, lão chẳng bao giờ thèm tham khảo ý kiến của chuyên gia tính toán.

Chẳng mấy chốc, tin đồn lan ra rằng lão đang đập đá giữa chốn hoang vu; và dọc theo đại lộ Broadway, lũ lượt những kẻ mõm lạnh họng nóng kéo đến bám theo dấu chân chúng tôi. Cuốn Sách Rừng Xanh thứ ba đã ở đó sẵn sàng chờ người đến bọc bìa. Tiền của lão Jack có thể mang tiếng nhúng chàm, nhưng dẫu vậy, những đơn đặt hàng phô-mai Camembert của lão cứ dồn dập gửi đến mỗi phút. Đầu tiên là đám bạn bè tề tựu quanh lão; rồi đến những kẻ mà bạn bè lão chỉ mặt đặt tên; tiếp đó là vài kẻ thù bỏ qua chuyện cũ; và cuối cùng lão mua quà lưu niệm cho quá nhiều cô thôn nữ Napoli và các nhóm vũ công bướm đêm đến mức các trưởng bồi bàn phải gọi điện khắp thị trấn giục Julian Mitchell mau đến sắp xếp lại trật tự cho bọn họ.

Cuối cùng, chúng tôi trôi dạt vào một quán cà phê ở khu thượng lưu mà tôi đã thuộc làu làu. Khi hội liên hiệp thợ hồ mặc áo khoác và tạp dề nhìn thấy chúng tôi kéo đến, tên đội trưởng liền hô lớn:

"Sáu—mười một—bốn mươi hai—mười chín—mười hai"

cho đám thuộc hạ, và chúng liền đeo mặt nạ bảo vệ mũi cho đến khi rõ ràng là chúng ta đang ám chỉ Port Arthur hay Portsmouth. Nhưng đêm đó lão Jack không hề làm việc cho các xưởng đồ gỗ hay tiệm kính. Lão ngồi lặng lẽ và ngậm ngùi hát bài "Ramble". Tờ hai mươi đô kể rằng cảmn xúc của lão đã bị tổn thương, chỉ vì món tiền hiến tặng nhà thờ bị từ chối.

Nhưng cuộc vui cứ thế tiếp diễn; và ngay cả Brady cũng chẳng thể uốn nắn nổi đám đông khát nước ấy thành một thứ mô phỏng chân thực hơn cho cơn thèm khát thứ chất lỏng được khui ra từ cổ chai bằng một chiếc khăn ăn.

Lão Jack dùng tờ hai mươi đô nằm trên tôi để trả tiền cho một vòng đồ uống, để lại tôi nằm ở ngoài cuộn tiền của lão. Lão đặt cuộn tiền lên bàn và cho gọi người chủ quán.

"Mike," lão nói, "đây là số tiền mà những người tốt đã từ chối. Nó có mua được hàng hóa của anh nhân danh quỷ dữ không? Họ bảo tiền này bị nhúng chàm đấy."

"Mua được chứ," Mike đáp, "và tôi sẽ bỏ nó vào cái ngăn kéo bên cạnh số tiền trả cho con gái của mục sư để lấy những nụ hôn ở hội chợ nhà thờ, nhằm xây nhà mới cho con gái mục sư ở."

Đến 1 giờ đêm, khi đám thợ hồ đang chuẩn bị dọn dẹp mặt tiền và chỉ giữ lại bên trong, một người phụ nữ lách cửa bước vào nhà hàng và tiến thẳng đến bàn của lão Jack. Quý vị hẳn đã quen thuộc với kiểu người này—khăn choàng đen, tóc tai dựng ngược, váy rách rưới, mặt tái mét, đôi mắt lai giữa sứ giả Gabriel và chú mèo con đau ốm—kiểu phụ nữ luôn rình rập tránh né xe hơi hoặc đội tuần tra ăn mày—và cô ta cứ đứng đó không nói một lời, đăm đăm nhìn xấp tiền.

Lão Jack đứng dậy, tách tôi ra khỏi cuộn tiền rồi cúi đầu trao tận tay cô ta.

"Thưa phu nhân," lão nói, y hệt như những diễn viên mà tôi từng nghe, "đây là một tờ bạc nhúng chàm. Tôi là một con bạc. Tờ bạc này đến với tôi tối nay từ con trai của một nhà quý tộc. Nó lấy từ đâu thì tôi không rõ. Nếu bà nể tình nhận cho, nó sẽ là của bà."

Người phụ nữ đón lấy tôi bằng bàn tay run rẩy.

"Thưa ông," cô ta nghẹn ngào, "tôi từng đếm hàng ngàn tờ bạc thuộc đợt phát hành này thành từng xấp khi chúng còn mới tinh nguyên từ nhà in. Tôi từng là nhân viên của Bộ Ngân khố. Có một vị quan chức đã ban cho tôi vị thế ấy. Các ông bảo chúng đã bị nhúng chàm rồi ư. Giá như các ông biết được—nhưng tôi sẽ không nói thêm nữa. Cảm ơn ông bằng cả tấm lòng, thưa ông—cảm ơn ông—cảm ơn ông."

Quý vị đoán xem người phụ nữ đó đã mang tôi đi đâu với dáng đi gần như chạy? Đến một tiệm bánh. Rời xa lão Jack và cuộc vui chơi phè phỡn để đến một tiệm bánh. Và tôi được đổi lấy tiền lẻ, còn cô ta thì hóa thân thành kỵ binh Sheridan phóng đi với một tá bánh mì và một phần bánh ngọt thạch to bằng cả cái bánh xe nước tuốc-bin. Dĩ nhiên là từ lúc đó tôi mất hút dấu vết của cô ấy, bởi vì tôi đã bị vùi lấp trong tiệm bánh, tự hỏi liệu ngày hôm sau mình có bị đem đi đổi ở tiệm thuốc tây qua một vụ mua bán phèn chua hay được trả cho nhà máy xi măng.

Một tuần sau, tôi tình cờ chạm mặt một trong những tờ một đô la mà người thợ bánh đã thối lại cho người phụ nữ.

"Chào cậu E35039669," tôi lên tiếng, "có phải cậu là tiền thối cho tôi ở tiệm bánh tối thứ Bảy tuần trước không?"

"Đúng thế," tờ một đô đáp với giọng điệu tự do, thoải mái.

"Mọi chuyện diễn ra thế nào rồi?" tôi hỏi.

"Cô ấy tiêu tờ E17051431 để mua sữa và thịt bò bít tết," tờ một đô cho biết. "Cô ấy giữ tôi lại mãi cho đến khi chủ nhà đến thu tiền thuê phòng. Đó là một căn phòng tồi tàn với một đứa trẻ đang ốm đau trong đó. Nhưng lẽ ra cậu phải thấy cách nó chồm lấy ổ bánh mì và lọ cồn y tế. Chắc là đói lả rồi. Sau đó cô ấy cầu nguyện một lúc. Đừng có kiêu ngạo thế chứ, tờ mười đô. Bọn tờ một đô chúng tôi nghe thấy mười lời cầu nguyện trong khi cậu mới chỉ nghe được một. Cô ấy lẩm bẩm điều gì đó đại loại như 'kẻ nào bố thí cho người nghèo'. Thôi nào, dẹp ba cái chuyện nghèo hèn đó đi. Tôi thực sự chán ngấy cái đám công ty đang giữ tôi rồi. Ước gì tôi đủ lớn để được bước chân vào giới thượng lưu cùng mấy tờ bạc nhúng chàm các cậu."

"Câm mồm đi," tôi quắt lại; "chẳng có chuyện đó đâu. Tôi biết vế sau của nó đấy. Đâu đó có câu 'cho Chúa mượn' cơ mà. Bây giờ hãy nhìn ra mặt sau của tôi và đọc những gì cậu thấy ở đó đi."

"Tờ giấy bạc này là tiền tệ hợp pháp với mệnh giá đầy đủ cho mọi khoản nợ công và tư."

"Cái thói bàn tán về tiền nhúng chàm làm tôi phát ngấy lên được," tôi nói.