Ở một khu nhỏ phía tây Quảng trường Washington, các con đường dường như phát điên lên, tự cắt xẻ thành những đoạn ngắn gọi là các “cư xá”. Những “cư xá” này tạo ra những góc cua và khúc uốn kỳ lạ. Có con đường tự cắt ngang chính nó một hai lần. Một họa sĩ nọ từng phát hiện ra một khả năng vô cùng đắt giá ở con đường này: giả sử một chủ nợ cầm hóa đơn tiền sơn, giấy và vải bạt đang rảo bước trên lối này, bỗng nhiên chạm trán chính mình đang đi ngược trở lại, mà không hề nhận được dù chỉ một xu thanh toán nợ nần!
Thế là, giới nghệ sĩ sớm kéo đến khu Greenwich Village cổ kính và kỳ lạ ấy để dòm ngó, lùng sục những khung cửa sổ hướng bắc, những mái nhà hình đầu hồi thế kỷ mười tám, những gác mái kiểu Hà Lan cùng mức giá thuê rẻ mạt. Sau đó, họ tha về vài cái vại bằng thiếc cùng một hai chiếc chảo rán từ Đại lộ số Sáu, thế là thành một “cộng đồng”.
Trên gác đỉnh của một ngôi nhà gạch ba tầng thấp tè, Sue và Johnsy đặt xưởng vẽ của họ. “Johnsy” là tên thân mật của Joanna. Một người đến từ Maine; người kia từ California. Họ đã gặp nhau tại bàn ăn trưa bình dân của một nhà hàng “Delmonico’s” trên Phố Tám, và nhận thấy gu thưởng thức nghệ thuật, xà lách rau diếp xoăn và tay áo bồng của mình hợp nhau đến mức họ quyết định chung nhau một xưởng vẽ.
Đó là vào tháng Năm. Đến tháng Mười một, một vị khách vô hình lạnh lẽo mà các bác sĩ gọi là Viêm phổi đã lang thang khắp khu cộng đồng, chạm vào người này người kia bằng những ngón tay băng giá của lão. Ở bên khu phía đông, vị thần hủy diệt này sải bước hiên ngang, đốn gục các nạn nhân từng loạt một, nhưng bước chân lão lại chậm chạp khi luồn lách qua mê cung của những “cư xá” chật hẹp phủ đầy rêu phong.
Lão Viêm phổi không phải là một quý ông hào hiệp theo cách gọi của bạn. Một người phụ nữ nhỏ nhắn với dòng máu đã bị pha loãng bởi những cơn gió nhẹ xứ California rõ ràng không phải là đối thủ xứng tầm cho một lão gã vũ phu mặt đỏ thở hồng hộc. Thế nhưng lão đã đánh gục Johnsy; và cô nằm đó, hầu như bất động trên chiếc giường sắt sơn, phóng tầm mắt qua những ô cửa sổ nhỏ kiểu Hà Lan để nhìn bức tường gạch trống hoác của ngôi nhà bên cạnh.
Một buổi sáng, vị bác sĩ bận rộn gọi Sue ra hành lang với cặp lông mày xám rậm rạp.
— Cô ấy có một phần mười cơ hội sống, — ông nói, vừa vẩy ống nhiệt kế. — Và cơ hội ấy nằm ở việc cô ấy có muốn sống hay không. Cái thói quen tự xếp hàng đứng về phía nhà đò của người ta khiến cho toàn bộ dược điển trông thật ngớ ngẩn. Cô tiểu thư của cô đã đinh ninh rằng mình sẽ không thể qua khỏi. Cô ấy có bận tâm điều gì trong lòng không?
— Cô ấy... cô ấy từng muốn vẽ Vịnh Naples vào một ngày nào đó, — Sue đáp.
— Vẽ ư?— nhảm nhí! Cô ấy có bận tâm điều gì đáng để suy nghĩ đến lần thứ hai không—chẳng hạn như một bóng hồng hay một người đàn ông?
— Một người đàn ông ạ? — Sue đáp, giọng lảnh lót như tiếng đàn môi. — Đàn ông thì đáng giá gì... nhưng không thưa bác sĩ, chẳng có chuyện gì loại đó cả.
— Vậy thì đó là do sự suy nhược, — vị bác sĩ phán. — Ta sẽ làm tất cả những gì khoa học, trong khả năng nỗ lực của ta, có thể đạt tới. Nhưng bất cứ khi nào bệnh nhân của ta bắt đầu đếm số chiếc xe tang trong đoàn đưa ma của mình, ta sẽ trừ đi 50 phần trăm hiệu quả chữa bệnh của thuốc men. Nếu cô có thể khiến cô ấy thốt lên dù chỉ một câu hỏi về kiểu tay áo áo choàng mùa đông mới ra, ta hứa với cô cơ hội một phần năm thay vì một phần mười.
Sau khi bác sĩ ra về, Sue bước vào phòng làm việc và vò nát một chiếc khăn giấy kiểu Nhật cho đến tả tơi. Rồi cô nghênh ngang bước vào phòng Johnsy với tấm ván vẽ trên tay, miệng huýt sáo một điệu nhạc ragtime.
Johnsy nằm đó, hầu như không tạo ra một gợn sóng dưới lớp chăn, mặt hướng ra phía cửa sổ. Sue ngừng huýt sáo, tưởng rằng cô bạn đã ngủ.
Cô sắp xếp tấm ván vẽ và bắt đầu phác thảo bằng bút mực minh họa cho một câu chuyện trên tạp chí. Những họa sĩ trẻ phải dọn đường đến với Nghệ thuật bằng cách vẽ tranh cho những câu chuyện tạp chí do những nhà văn trẻ viết nhằm dọn đường đến với Văn chương.
Khi Sue đang phác họa một chiếc quần cưỡi ngựa cùng chiếc kính một mắt sang trọng lên nhân vật người anh hùng—một cao bồi xứ Idaho, cô nghe thấy một âm thanh nhỏ, lặp đi lặp lại mấy lần. Cô vội vã tiến lại gần giường.
Đôi mắt Johnsy mở to thao láo. Cô đang nhìn chăm chú ra ngoài cửa sổ và đếm—đếm ngược.
— Mười hai, — cô nói, và lát sau — mười một; rồi — mười, chín; rồi — tám và — bảy, gần như liên tiếp nhau.
Sue lo lắng nhìn ra cửa sổ. Có cái gì để mà đếm cơ chứ? Chỉ có một cái sân trơ trọi, ảm đạm và bức tường gạch trống hoác cách đó hai mươi bước chân. Một dây thường xuân già cỗi, sần sùi và mục nát ở gốc, leo lên được nửa bức tường gạch. Hơi thở lạnh lẽo của mùa thu đã cướp đi những chiếc lá của dây leo, khiến những cành cây trơ xương của nó bám chặt, gần như trụi lủi, vào những viên gạch đang mục nát.
— Gì thế em yêu? — Sue hỏi.
— Sáu, — Johnsy thì thào gần như không thành tiếng. — Chúng rụng nhanh hơn rồi. Ba ngày trước có gần một trăm chiếc. Đếm chúng làm đầu em đau nhức cả lên. Nhưng giờ thì dễ rồi. Lại một chiếc nữa rơi kìa. Bây giờ chỉ còn lại năm chiếc thôi.
— Năm cái gì cơ, em yêu. Hãy nói cho Sudie nghe nào.
— Những chiếc lá. Trên dây thường xuân ấy. Khi chiếc cuối cùng rụng xuống, em cũng phải đi thôi. Em đã biết điều đó từ ba ngày nay rồi. Chẳng lẽ bác sĩ không nói với chị sao?
— Ồ, chị chưa từng nghe thấy điều gì ngớ ngẩn đến thế, — Sue càu nhàu với vẻ khinh bỉ tột độ. — Những chiếc lá thường xuân già cỗi thì liên quan gì đến chuyện mau lành bệnh của em? Mà dạo trước em vẫn thường yêu quý dây leo đó lắm cơ mà, cô bé hư này. Đừng có ngốc nghếch thế chứ. Sáng nay bác sĩ vừa bảo với chị rằng cơ hội bình phục nhanh chóng của em là—để xem ông ấy nói chính xác thế nào—ông ấy bảo cơ hội là mười ăn một cơ mà! Chà, cơ hội đó gần như tốt bằng khi chúng ta đi xe điện ở New York hay đi ngang qua một tòa nhà mới xây vậy. Cố húp một chút nước húp đi nào, rồi để Sudie quay lại với tranh vẽ của mình, để cô ấy có thể bán tranh cho tay biên tập viên, và mua rượu vang đỏ cho đứa em ốm yếu, cùng sườn heo cho cái bụng tham ăn của chính mình.
— Chị không cần phải mua thêm rượu nữa đâu, — Johnsy nói, vẫn dán chặt mắt ra ngoài cửa sổ. — Lại một chiếc nữa rơi kìa. Không, em không muốn ăn nước húp đâu. Thế là chỉ còn đúng bốn chiếc. Em muốn nhìn thấy chiếc cuối cùng rơi xuống trước khi trời tối. Rồi em cũng sẽ đi theo.
— Johnsy em yêu, — Sue cúi người xuống chỗ cô, — em có hứa với chị là sẽ nhắm nghiền mắt lại và không nhìn ra cửa sổ cho đến khi chị làm xong việc không? Chị phải nộp những bức vẽ đó vào ngày mai. Chị cần ánh sáng, bằng không chị đã kéo rèm xuống rồi.
— Bộ chị không thể vẽ ở phòng bên cạnh sao? — Johnsy lạnh lùng hỏi.
— Chị muốn ở đây cạnh em hơn, — Sue đáp. — Vả lại chị không muốn em cứ nhìn chằm chằm vào mấy chiếc lá thường xuân ngớ ngẩn đó.
— Hãy bảo em ngay khi chị vẽ xong nhé, — Johnsy nhắm mắt lại, nằm tái nhợt và bất động như một bức tượng sa sút, — bởi vì em muốn nhìn thấy chiếc lá cuối cùng rơi xuống. Em mệt mỏi vì phải chờ đợi rồi. Em mệt mỏi vì phải suy nghĩ. Em muốn buông xuôi mọi thứ, và trôi dạt xuống mãi, xuống mãi, giống y như những chiếc lá tội nghiệp, mệt mỏi kia vậy.
— Cố ngủ đi em, — Sue nói. — Chị phải gọi Behrman lên làm người mẫu vẽ cho nhân vật lão thợ mỏ ẩn sĩ đây. Chị đi chỉ một phút là về ngay. Đừng có cố cử động cho đến khi chị quay lại nhé.
Lão Behrman là một họa sĩ sống ở tầng trệt ngay dưới phòng họ. Lão đã hơn sáu mươi tuổi và sở hữu bộ râu y hệt như của bức tượng Môsê do Michelangelo chạm trổ, uốn lượn từ cái đầu của một tên dâm thần dọc xuống thân hình của một tiểu quỷ. Behrman là một kẻ thất bại trong nghệ thuật. Suốt bốn mươi năm, lão đã vung cọ mà chưa từng đến gần được dải áo của Nàng Thơ. Lão luôn miệng định vẽ một kiệt tác, nhưng cho đến nay vẫn chưa hề bắt đầu. Trong suốt mấy năm trời, lão chẳng vẽ gì ngoài chốc chốc lại bôi bác vài nhát trong lĩnh vực thương mại hay quảng cáo. Lão kiếm chút ít bằng cách làm người mẫu cho những họa sĩ trẻ trong khu cộng đồng không đủ khả năng trả tiền cho thợ chuyên nghiệp. Lão uống rượu gin quá độ, và vẫn huyên thuyên về kiệt tác sắp ra mắt của mình. Về cơ bản, lão là một lão già cục cằn, gay gắt chế nhạo sự yếu đuối ở bất cứ ai, và tự coi mình như một con chó ngao canh gác tận tụy để bảo vệ hai nữ họa sĩ ở xưởng vẽ trên lầu.
Sue tìm thấy Behrman đang nồng nặc mùi quả bách xù trong căn phòng tối tăm ở tầng dưới của lão. Trong một góc phòng là một tấm vải bạt trắng tinh dựng trên giá vẽ đã nằm chờ ở đó suốt hai mươi lăm năm để đón nhận nét vẽ đầu tiên của kiệt tác. Cô kể cho lão nghe về ảo tưởng của Johnsy, và nỗi sợ của cô rằng Johnsy, mỏng manh và yếu ớt tựa một chiếc lá, sẽ thực sự bay đi khi sợi dây liên kết mong manh của cô với thế giới này ngày càng suy yếu.
Lão Behrman, với đôi mắt đỏ ngầu rướm lệ, hét lên sự khinh miệt và chế nhạo đối với những suy nghĩ ngớ ngẩn như vậy.
— Pạ! — lão gào lên. — Trên đời này có những kẻ ngốc nghếch đến mức muốn chết chỉ vì lá rụng khỏi một dây leo chết tiệt nào đó sao? Tao chưa từng nghe thấy chuyện như thế bao giờ. Không, tao sẽ không làm người mẫu cho cái trò ẩn sĩ-đần độn ngốc nghếch của tụi mày đâu. Sao mày lại để cái thứ suy nghĩ ngớ ngẩn đó lọt vào đầu nó hả? Cha chả, tội nghiệp cô bé Johnsy nhỏ nhắn.
— Con bé đang rất ốm và yếu, — Sue nói, — và cơn sốt đã khiến tâm trí nó trở nên lệch lạc và đầy rẫy những ảo tưởng kỳ lạ. Thôi được, thưa ông Behrman, nếu ông không muốn làm người mẫu cho tôi thì thôi vậy. Nhưng tôi nghĩ ông đúng là một lão—lão hâm hấp đáng ghét.
— Cô đúng là cái đồ đàn bà! — Behrman quát lên. — Ai bảo là tao không làm mẫu hả? Đi thôi. Tao đi cùng mày đây. Cả nửa tiếng nay tao đang cố nói là tao đã sẵn sàng làm mẫu rồi cơ mà. Chúa ơi! đây không phải là nơi để một người tốt bụng như cô Yohnsy phải nằm ngả bệnh. Có ngày tao sẽ vẽ một kiệt tác, và tất cả chúng ta sẽ cùng rời khỏi đây. Chúa ơi! đúng thế.
Johnsy đang ngủ lúc họ bước lên gác. Sue kéo rèm xuống tận bệ cửa sổ, rồi ra hiệu cho Behrman bước vào căn phòng bên kia. Ở đó, họ lo lắng nhìn trộm qua cửa sổ ra dây thường xuân. Rồi họ lặng lẽ nhìn nhau một thoáng không nói năng gì. Một trận mưa lạnh dầm dề đang rơi, hòa lẫn với tuyết. Behrman, mặc chiếc áo sơ mi xanh cũ kỹ, ngồi xuống chiếc ấm nước úp ngược đóng vai tảng đá dành cho người thợ mỏ ẩn sĩ.
Khi Sue thức dậy sau một giấc ngủ kéo dài một tiếng đồng hồ vào sáng hôm sau, cô thấy Johnsy đang mở trừng trừng đôi mắt đờ đẫn nhìn tấm rèm xanh đã kéo xuống.
— Kéo nó lên đi; em muốn nhìn, — cô thì thào ra lệnh.
Sue mệt mỏi vâng lời.
Nhưng ôi chao! Sau trận mưa quất tơi bời và những cơn gió giật dữ dội kéo suốt đêm dài đằng đẵng, vẫn còn lại bám trụ trên bức tường gạch một chiếc lá thường xuân. Đó là chiếc lá cuối cùng trên dây. Vẫn giữ một màu xanh sẫm gần cuống, nhưng với những rìa răng cưa ngả sang màu vàng của sự tàn lụi và mục rữa, nó vẫn hiên ngang treo mình trên một cành cây cách mặt đất chừng hai mươi bước chân.
— Đó là chiếc lá cuối cùng, — Johnsy nói. — Em cứ nghĩ chắc chắn nó sẽ rơi trong đêm nay. Em đã nghe tiếng gió mà. Hôm nay nó sẽ rụng thôi, và em cũng sẽ chết cùng lúc đó.
— Trời ơi là trời! — Sue thốt lên, áp gương mặt hốc hác xuống gối, — hãy nghĩ cho chị đi, nếu em không chịu nghĩ cho chính mình. Chị sẽ ra sao đây?
Nhưng Johnsy không trả lời. Điều cô đơn nhất trên cõi đời này chính là một tâm hồn khi nó đang chuẩn bị bước vào chuyến hành trình xa xôi và đầy bí ẩn. Ý nghĩ ấy dường như càng chiếm lĩnh cô mạnh mẽ hơn khi từng sợi dây liên kết cô với tình bạn và với cõi trần cứ thế rời rạc buông lơi.
Ngày trôi qua, và ngay cả trong ánh chạng vạng, họ vẫn có thể nhìn thấy chiếc lá thường xuân cô độc bám chặt vào cuống áp vào bức tường. Và rồi, khi màn đêm buông xuống, cơn gió bắc lại nổi lên, trong khi mưa vẫn tiếp tục quất vào các cửa sổ và tí tách rơi từ những mái hiên thấp kiểu Hà Lan.
Khi trời vừa đủ sáng, Johnsy nhẫn tâm ra lệnh kéo rèm lên.
Chiếc lá thường xuân vẫn ở đó.
Johnsy nằm lặng đi một lúc lâu để ngắm nhìn nó. Rồi cô gọi Sue, người đang khuấy nồi cháo gà trên bếp gas.
— Em đã là một đứa hư hỏng, Sudie ạ, — Johnsy nói. — Có cái gì đó đã bắt chiếc lá cuối cùng ấy phải ở lại để cho em thấy mình tàn ác đến nhường nào. Muốn chết là một tội lỗi. Bây giờ chị có thể mang cho em một chút nước húp, và một ít sữa pha chút rượu vang đỏ, và—không; trước tiên hãy mang cho em một chiếc gương cầm tay, rồi chèn gối quanh người em, em sẽ ngồi dậy và nhìn chị nấu ăn.
Một giờ sau cô nói.
— Sudie, một ngày nào đó em hy vọng sẽ được vẽ Vịnh Naples.
Vị bác sĩ đến vào buổi chiều, và Sue có cớ để đi ra hành lang lúc ông chuẩn bị về.
— Ngang ngửa rồi đấy, — bác sĩ nói, nắm lấy bàn tay gầy gò đang run rẩy của Sue. — Với sự chăm sóc chu đáo, cô sẽ thắng. Và giờ tôi phải đi khám một ca bệnh khác ở dưới nhà. Tên hắn là Behrman—hình như cũng là họa sĩ thì phải. Lại thêm một ca viêm phổi nữa. Hắn là một lão già yếu ớt, và cơn bệnh đang ở giai đoạn cấp tính. Không còn hy vọng nào cho hắn nữa; nhưng hôm nay hắn được đưa đến bệnh viện để được chăm sóc thoải mái hơn.
Ngày hôm sau, bác sĩ nói với Sue: — Con bé đã qua cơn nguy hiểm. Cô đã thắng rồi. Dinh dưỡng và sự chăm sóc thôi—chỉ cần thế là đủ.
Và vào buổi chiều hôm đó, Sue tiến đến chiếc giường nơi Johnsy đang nằm, tay thỏa thuê đan một chiếc khăn quàng vai bằng len màu xanh ngắt chẳng mấy tích sự gì, rồi vòng một tay ôm lấy cô, bất chấp cả gối đắp.
— Chị có chuyện này muốn kể cho con chuột bạch nghe đây, — cô nói. — Hôm nay ông Behrman đã qua đời vì bệnh viêm phổi trong bệnh viện rồi. Ông ấy chỉ ốm có hai ngày thôi. Người gác cổng tìm thấy ông ấy vào sáng ngày đầu tiên trong phòng ở tầng dưới, hoàn toàn bất lực vì đau đớn. Giày dép và quần áo của ông ấy ướt sũng và lạnh ngắt như băng. Họ không thể tưởng tượng nổi ông ấy đã đi đâu trong một đêm khủng khiếp như thế. Và rồi họ tìm thấy một chiếc đèn lồng vẫn còn đang cháy, một chiếc thang bị kéo lê khỏi vị trí cũ, vài chiếc cọ vẽ vứt vưởng, cùng một bảng màu dính đầy màu xanh và vàng được trộn lẫn vào nhau, và—nhìn ra cửa sổ đi em yêu, vào chiếc lá thường xuân cuối cùng trên tường đi. Chẳng lẽ em chưa từng thắc mắc vì sao nó chẳng bao giờ rung rinh hay chuyển động mỗi khi gió thổi hay sao? Ồ, em yêu, đó chính là kiệt tác của ông Behrman—ông ấy đã vẽ nó lên đó vào đêm chiếc lá cuối cùng rơi xuống.
