Đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ khung cảnh hoành tráng khi Đông Phong số 8 khởi công. Hàng vạn lao động đổ về thị trấn Du Phường, họ xẻ dọc toàn bộ đất đai thị trấn, mở ra một khoang bụng khổng lồ đang say ngủ, dọn dẹp tạp vật bẩn thỉu. Dưới sự lãnh đạo của bộ chỉ huy tạm thời, người ta trải lại cho thị trấn này một thực quản bằng nhựa đường, ruột bằng xi măng, dạ dày bằng kim loại và cả một trái tim tự động hóa. Sau này tôi mới hiểu rõ, lời đồn đoán xung quanh tòa nhà tổng hợp là chính xác nhất: Đông Phong số 8 chẳng phải hầm phòng không gì cả, mà là công trình đầu mối đường ống dẫn dầu lớn nhất lịch sử vùng Kim Tước Hà, là công trình tác chiến trọng điểm được bảo mật.
Mùa thu năm ấy đúng dịp trăm năm có một trận lũ lụt, dường như bầu trời trên sông bị ai đó chọc một lỗ thủng, nước mưa tích tụ hàng thế kỷ đều đổ xuống. Mực nước liên tục dâng cao, đất đai sụt lún nghiêm trọng, lũ quét trên thượng nguồn Kim Tước Hà bùng phát, ảnh hưởng đến cả vùng trung và hạ lưu, các thị trấn dọc bờ hầu như đều bị ngập. Giao thông đường bộ hoàn toàn bị cắt đứt, gần như toàn bộ việc vận chuyển đều phải đi đường thủy. Sóng gió cuồn cuộn mới thấy rõ bản lĩnh anh hùng, Kim Tước Hà tràn bờ, đội tàu của chúng tôi cũng bộc lộ bản lĩnh anh hùng. Tôi chưa bao giờ thấy nhiều đội tàu trên Kim Tước Hà như vậy, tất cả tàu vận tải đều đến thị trấn Du Phường, vô số con tàu làm tắc nghẽn mặt sông rộng lớn, cột buồm san sát, nhìn từ xa, trên mặt sông như xuất hiện thêm một thị trấn nổi.
Đội tàu Hướng Dương bị kẹt trên sông hai ngày hai đêm. Ngày đầu tiên tôi rất hứng thú với thị trấn nổi đặc biệt này. Tôi dáo dác nhìn quanh từ mũi tàu, nhận ra các đội tàu khác phần lớn đều cắm cờ đỏ "Đội tàu vận tải Vinh Quang", còn đội tàu Hướng Dương của chúng tôi thì không. Các tàu khác chở hàng, còn chở cả chiến sĩ Giải phóng quân, dân binh, đội tàu Hướng Dương chúng tôi chỉ chịu trách nhiệm chở dân công từ nông thôn đến. Tôi kể sự khác biệt này với cha, cha bảo, con biết gì chứ, đội tàu chúng ta thành phần chính trị rất phức tạp, để chúng ta chở dân công là đã được tổ chức tin tưởng rồi.
Ngày thứ hai, tôi bất ngờ phát hiện trên sông xuất hiện một đội tuyên truyền lưu động. Họ cải tạo nóc cabin của một chiếc tàu thành sân khấu tạm thời, một nhóm nữ diễn viên nghiệp dư mặc đỏ đội xanh, đại diện cho công, nông, binh, học, thương, đang biểu diễn ngâm thơ "Bài ca chiến đấu" dưới mưa. Tôi kinh ngạc phát hiện bóng dáng mẹ trên sân khấu tạm thời, bà là nữ diễn viên lớn tuổi nhất trong nhóm, đóng vai một nữ công nhân trẻ, mặc bộ quần áo lao động màu xanh, quấn chiếc khăn trắng trên cổ. Nước mưa gột rửa lớp phấn son và chì kẻ mày trên mặt bà, lộ ra một khuôn mặt phờ phạc chằng chịt nếp nhăn. Bà không hề hay biết, thần thái rất nhập tâm, diễn rất hăng say. Người khác hô lớn: "Đấu tranh với trời nha!" - bà giơ tay, vung nắm đấm, đáp lại bằng giọng cao vút: "Niềm vui của chúng ta vô tận!"
Trên bờ tôi không nhìn thấy mẹ, ngược lại trên sông lại thấy bà. Nói già là già ngay, nói xấu xí là xấu xí ngay, không biết tự lượng sức mình, cứ nhất quyết chen chúc trong đám con gái trẻ trung, tôi nghi ngờ người ta đều đang cười nhạo bà, vậy mà bà còn tự mãn. Cuộc gặp gỡ kiểu này khiến tôi bực dọc, tôi quay lại tàu, thấy cha đang cúi người bên cửa sổ mạn tàu, nhìn về phía sân khấu lưu động đằng xa.
Cha nói: "Là tiếng của mẹ con, giọng bà ấy cách bao xa cha cũng nghe ra. Mẹ con, bà ấy thế nào rồi?"
Tôi hỏi ngược lại cha: "Thế nào là thế nào?"
Cha ngập ngừng một chút rồi nói: "Mọi mặt, không, ý cha là tinh thần của bà ấy thế nào?"
Tôi suýt nữa muốn nói: "Bà ấy rất đáng ghét", nhưng không thốt nên lời, "Không thế nào cả", tôi nói, "tinh thần vẫn như thế thôi".
"Cha đã lâu không gặp bà ấy", cha nói, "tàu chặn tàu, nghe được tiếng bà ấy, nhưng lại không thấy được người".
"Cha nhìn bà ấy làm gì? Có ích gì chứ? Cha muốn nhìn bà ấy, bà ấy đâu có muốn nhìn cha".
Cha tôi cúi đầu, bất mãn nói: "Con chỉ biết nói có ích gì, có ích gì, đây là chủ nghĩa hư vô, phải phê bình". Ông nhấc chiếc nón lá từ trên tường xuống, đột nhiên hỏi tôi: "Nếu cha đội nón lá ra ngoài, người ta có nhận ra cha không?"
Tôi biết ý ông, tôi nói: "Nhận ra thì đã sao? Cha cứ trốn trong cabin cả ngày cũng chẳng phải cách, muốn ra thì ra, muốn nhìn thì cứ đi nhìn, ai ăn thịt cha được?"
Cha đặt nón lá xuống, ông đặt tay lên trán, nhìn ngắm phong cảnh trăm tàu chờ xuất phát trên sông Kim Tước, đột nhiên phấn chấn hẳn lên: "Kích động lòng người, kích động lòng người thật đấy! Cha không ra ngoài nữa, cha sẽ làm một bài thơ, tiêu đề đã có rồi, gọi là Mùa thu kích động lòng người!"
Đây đương nhiên là một mùa thu kích động lòng người, hàng trăm con tàu vậy mà làm tắc nghẽn sông Kim Tước suốt hai ngày hai đêm. Đội tàu Hướng Dương chưa bao giờ ở sát cạnh các đội tàu khác như vậy. Trước đây tôi vẫn luôn cho rằng tất cả các con tàu trên thế giới đều là một mái nhà, nhưng lần đó tôi phát hiện một đội tàu kỳ lạ bị chen ép ở giữa dòng. Sáu chiếc tàu toàn là những cô gái trẻ, thủy thủ đoàn trên tàu kéo cũng là nữ, mũi tàu phấp phới một lá cờ đỏ nổi bật, viết năm chữ to "Đội tàu Sắt", đuôi tàu treo những chiếc áo sơ mi và nội y sặc sỡ của các cô gái, trông như những hàng cờ quốc tế. Đội tàu kỳ lạ này không biết từ đâu đến, cha tôi rất căng thẳng, luôn giám sát nhất cử nhất động của tôi. Ban ngày ông không cho tôi ra mạn phải, ban đêm treo một tấm bảng đen nhỏ trên cửa sổ bên phải của cabin, ông không cho tôi nhìn những "cô gái Sắt" trên tàu. Vợ của Đức Thịnh cũng cấm Đức Thịnh nhìn sang phía đội tàu "cô gái Sắt", chỉ cần nhìn một cái, trên lưng Đức Thịnh sẽ bị vợ đập một gậy tre. Đức Thịnh bị đánh đến phát cáu, ép vợ dùng gậy tre đẩy con tàu của người ta ra, ông ta nói: "Cô có bản lĩnh thì đi đẩy tàu của người ta đi! Cô chọc đi, cô đẩy đi! Cô không có bản lĩnh đẩy tàu của người ta thì đừng quản mắt tôi nhìn đi đâu!" Vì đội tàu "cô gái Sắt" bên cạnh, tôi và cha hờn dỗi suốt hai ngày hai đêm, vợ chồng Đức Thịnh cũng suýt nữa trở mặt. May mà ngày thứ ba, tàu bắt đầu di chuyển, luồng lạch bị tắc nghẽn dần được thông suốt, một nhóm dân binh vũ trang nhảy lên tàu, vai trái đeo súng, vai phải đeo loa, họ tạm thời thiết lập trật tự vận tải đặc biệt, tất cả tàu thuyền không được cập bờ, chỉ được đi về phía đông, tàu vận tải "Vinh Quang" xếp hàng đầu, các đội tàu khác xếp phía sau. Quy định này quả nhiên có hiệu quả, luồng sông bị cưỡng ép thông suốt, tất cả đội tàu đều khởi hành. Khoảng ba trăm con tàu như một dòng lũ, xuyên mưa vượt sương, xuôi dòng, cuối cùng cập bến thị trấn Du Phường trong một trận mưa tầm tã.
Tôi không nhận ra thị trấn Du Phường nữa, chia xa nhiều ngày, nơi này cuối cùng cũng đón chào ánh hào quang trong truyền thuyết. Tôi vốn giỏi bôi bác linh tinh, không giỏi diễn đạt tình cảm, tôi không biết nên hình dung thị trấn Du Phường trong mùa thu kích động lòng người năm ấy thế nào. Xin cho phép tôi mượn những câu thơ cha dày công sáng tác: "Đến đây, đến đây, lũ lụt thì có sá gì, lũ lụt trải đường tiến lên cho chúng ta. Trong mùa thu kích động lòng người này, cờ đỏ phấp phới, bài ca khải hoàn vang dội, chúng ta tiến lên, tiến lên, lao về phía thiên đường lao động, chính là lao về phía tiền tiêu của cách mạng!"
Rất khó khăn, chúng tôi mới lao đến tiền tiêu, nhưng đội tàu Hướng Dương lại bị xếp hàng cuối lên bờ. Trên bến cảng chiêng trống vang trời, từ xa có thể thấy các em thiếu nhi đội mưa chờ đợi, các em nam đứng hai hàng, giơ cao tay chào kiểu Đội thiếu niên, các em nữ như chim én lao về phía cầu tàu, cài những đóa hoa đỏ thắm cho những người từ tàu "Vinh Quang" bước xuống. Lễ đón tiếp diễn ra trên bến cảng, còn cuộc chiến đã sớm nổ ra ở khắp các ngóc ngách của thị trấn Du Phường. Ở thị trấn Du Phường đâu đâu cũng là lực lượng lao động vác xẻng gánh cuốc, tiếng mưa rơi bắn tung tóe nhấn chìm những tiếng hò lao động từ công trường. Trong lúc chờ cập bến, những người lái tàu lắng nghe chiếc loa phóng thanh trên bến cảng, từ trong loa truyền ra giọng nói đầy lo âu của một người đàn ông: "Đội tàu Cờ Đỏ, bắt đầu lên bờ! Đội tàu Đông Phương Hồng, tranh thủ thời gian, bắt đầu lên bờ rồi!" Người lái tàu đều đã chuẩn bị sẵn sàng, nhưng chiếc loa đột nhiên hát lên, phát một đoạn nhạc cao vút hùng tráng. Đợi nhạc dừng lại, loa phát ra vài tiếng nhiễu sóng sột soạt, đột nhiên, lại vang lên giọng nói đầy lo âu của người đàn ông đó: "Đồng chí A B C, xin lập tức đến Bộ chỉ huy công trường, có việc quan trọng cần bàn bạc!"
Những người lái tàu của đội tàu Hướng Dương đều đứng cả trên mũi tàu, chờ đợi sự triệu tập của loa phóng thanh. Nhưng xem ra việc vận chuyển của chúng tôi là kém quan trọng nhất, đội tàu "Trường Thành" chịu trách nhiệm chở thịt heo, rau củ, gạo đều đã được gọi đi, chúng tôi vẫn còn đang đợi. Tôn Hỷ Minh chạy lên bờ, phàn nàn với một người phụ trách mặc áo mưa trên bờ: "Chúng tôi là chở người, sao lại xếp sau tàu chở thịt heo vậy?" Người phụ trách đó lớn tiếng quát: "Bây giờ là lúc nào rồi, các anh còn tranh giành thứ tự gì nữa? Bây giờ người hay hàng lên bờ đều phải đăng ký, còn không hiểu sao? Đăng ký hàng hóa nhanh, đăng ký người chậm, chúng tôi chỉ có mấy người này, đương nhiên phải đăng ký thịt heo trước!" Đến lúc này mọi người mới vỡ lẽ. Tôi nghe thấy vợ của Đức Thịnh đang hỏi Đức Thịnh: "Chúng ta cũng vất vả như nhau, có cài hoa đỏ cho chúng ta không?" Đức Thịnh nói: "Cách mạng không phải là mời khách ăn cơm, cô muốn cài hoa thì tự xuống nước mà vớt một đóa hoa lục bình về mà cài".
Mưa nhỏ dần, trong cabin có người kêu: "Ngột ngạt quá, mau cho chúng tôi thở chút đi". Tôi vén tấm bạt khoang trước, một mùi mồ hôi chua xen lẫn mùi thuốc lá, mùi nước tiểu và mùi nôn mửa bốc lên. Rất nhiều đầu của dân công cũng nhô lên từ trong khoang, nam nhiều nữ ít, đa số là thanh niên trai tráng, trên lưng mỗi người đều buộc một bọc hành lý, chen chúc đẩy người khác, nóng lòng muốn giành chỗ để nhìn thấy thiên đường lao động trong truyền thuyết. Họ há hốc miệng, vừa hít thở vừa nhìn ngắm cảnh tượng lao động trên bến cảng. Có người phụ nữ kêu lên: "Ôi chao, đây chẳng phải là lật tung đất lên sao, mệt chết người mất". Cô ta kêu không đúng lúc, liền bị người khác quát: "Cô tưởng cho cô đến đây để lười biếng, làm việc cầm chừng đấy à? Không chịu nổi khổ cực thì đừng đến thị trấn Du Phường!" Rất nhanh, tiếng ồn ào trong khoang đã dứt. Một người có vẻ là quân nhân phục viên đi cùng tàu cầm một danh sách, bắt đầu điểm danh. Điểm được vài người, loa phóng thanh trên bờ đột nhiên gọi đến đội tàu Hướng Dương, người quân nhân phục viên liền nhảy phắt lên cầu tàu, vung vẩy danh sách bắt đầu ra lệnh: "Đội cảm tử số 3, đứng vào đây! Đội cảm tử số 4, ở đằng kia! Đội cảm tử Cao Trang, Đội cảm tử Lý Gia Độ, tất cả đứng ra phía sau!"
Hóa ra đều là đội viên cảm tử. Một khoang tàu toàn đội viên cảm tử ồn ào như vậy, nói đi là đi hết, khoang trước rộng lớn bỗng chốc trống trơn, chỉ còn bảy tám cái thùng phân chia thành hai hàng vẫn "trấn thủ" trong khoang, cái nào cũng đầy ắp, tỏa ra thứ mùi hôi thối nồng nàn nhiệt tình về phía tôi. Chắc chắn thùng phân đã bị đổ, nước thải vàng úa chảy lênh láng trên sàn khoang, trông rất kinh tởm, ngửi rất buồn nôn. Tôi đi thay đôi ủng cao su, cầm chổi tre xuống quét khoang, đột nhiên phát hiện các đội viên cảm tử để lại một đống đồ kỳ lạ, được bọc trong áo mưa quân dụng, vứt ở góc. Tôi qua dùng chổi quét thử, bọc đồ vậy mà cử động được, một bàn chân nhỏ xíu của đứa trẻ thò ra, đá tôi một cái, làm tôi giật bắn mình. Từ trong áo mưa chui ra cái đầu bù xù của một bé gái, tôi nghe thấy tiếng phản đối lanh lảnh: "Cái người này, sao lại quét vào chân cháu?"
Là hai người đang trốn trong chiếc áo mưa quân dụng đó. Một người phụ nữ ngoài ba mươi tuổi ôm một bé gái, trông như hai mẹ con, cơ thể họ co quắp, hai đôi mắt giống hệt nhau, một đôi thì thẫn thờ, một đôi thì sáng ngời, đều đang nhìn trừng trừng vào tôi trong trạng thái nửa mê nửa tỉnh.
Tôi dùng chổi gõ vào sàn khoang: "Dậy, dậy đi, tôi phải quét khoang".
Họ đứng dậy, tôi nhận ra người phụ nữ trông rất mệt mỏi, khuôn mặt trắng bệch như có bệnh. Trong chiếc áo mưa quân dụng đó giấu rất nhiều đồ, người phụ nữ vội vàng trải chiếc áo mưa quân dụng ra, bà ta rất thông minh, tận dụng mọi thứ có thể, dùng áo mưa làm vải gói đồ. Một chiếc túi đeo chéo căng phồng và một chiếc chăn đã cuộn chặt, còn có cả một cái túi lưới đựng chậu rửa mặt và hộp cơm, tất cả đều được bà ta gói gọn vào trong áo mưa, sau đó túm phần mũ và hai ống tay áo lại, thắt một cái nút, một bọc đồ khổng lồ cứ thế được bà ta xách trên tay. Cô bé kia làm việc cũng không kém cạnh, trong lòng ôm một con búp bê vải, trên cổ đeo một chiếc bình nước quân dụng màu xanh, tay còn xách một tấm bảng đen nhỏ. Tôi nhìn thấy trên bảng có mấy chữ viết bằng phấn nét chữ còn non nớt: "Đông Phong số 8. Huệ Tiên. Mẹ".
"Hai người là thế nào vậy?" Tôi gắt gỏng trách cứ người phụ nữ đó, "Người ta đều lên bờ rồi, hai người vẫn còn ngủ nướng trên tàu, hai người là ai?"
"Chúng cháu là ai, cứ không nói cho chú biết đấy". Bé gái trừng mắt với tôi ra vẻ thách thức, con bé giành nói trước mẹ nó, không cho bà trả lời thắc mắc của tôi, "Mẹ ơi, người này dữ quá, chúng ta cứ mặc kệ chú ta".
"Đây là tàu của đội cảm tử, sao hai người lại lọt lên được?" Tôi nói.
"Chúng cháu không có lọt lên". Bé gái thách thức hét vào mặt tôi: "Chúng cháu là bay lên đây, chỉ là không cho chú nhìn thấy thôi!"
Người phụ nữ dùng tay vuốt lại mái tóc bù xù, ánh mắt bà đã vội vã nhìn lên bờ, miệng mắng con: "Huệ Tiên, không được như vậy, không có lễ phép!" Bản thân bà thì rất lịch sự, nhanh chóng thu ánh mắt từ trên bờ về, mỉm cười với tôi như muốn xin lỗi. Tôi nhớ rất rõ cảnh người phụ nữ đó dẫn con lên bờ, bà xách bọc đồ được làm từ áo mưa, dắt con trèo ra khỏi khoang, trông có chút do dự, có chút mệt mỏi, vừa trèo vừa giải thích với tôi: "Tôi cũng là đội viên cảm tử, trách tôi ngủ mê mệt quá, ban đêm tôi không dám chợp mắt, ban ngày mới ngủ, tôi mệt quá".
Hai mẹ con ra khỏi khoang, rất lâu không thấy động tĩnh gì, tôi tưởng họ lên bờ rồi. Ngẩng đầu lên, thấy người phụ nữ đó đang ôm bé gái đứng trên cầu tàu, quan sát bức tranh xây dựng chưa từng có trên bờ, tôi nghe rõ tiếng người phụ nữ lầm bầm: "Đây chính là thị trấn Du Phường à? Loạn quá".
