Vusponski là một thanh niên khoảng hai mươi lăm - hai mươi bảy tuổi, người cao, vai rộng, khuôn mặt trông dễ thương và cởi mở. Anh ta mặc một áo vét màu nâu nhàu nát, chiếc áo sơ mi bẩn, không rõ màu gì, đi đôi giày có màu vàng đã vẹt gót.
- Mời anh ngồi. Các đồng chí công an biên phòng báo với tôi là anh muốn báo cáo một việc quan trọng - Phomin nói rồi đưa mắt nhìn Vusponski.
- Vâng. Đúng thế, thưa ngài đại úy - Vusponski đứng dậy nói với tác phong quân sự.
- Anh cứ ngồi, không cần phải đứng dậy - Phomin chuyển sang nói bằng tiếng Đức - Trước tiên, anh cho tôi biết lai lịch của anh. Anh là ai? Từ đâu đến? Và vì sao phải vượt qua biên giới tìm đến chúng tôi?
- Vâng. Tôi hiểu. Tên tôi là Sigimun Vusponski, người Ba Lan, năm nay hai mươi sáu tuổi. Cuối năm 1943, bọn Đức bắt tôi và mẹ tôi sang Đức. Chúng tôi bị bắt làm công cho một tên địa chủ người Đức ở miền Nam Bavaria cho đến năm 1945. Sau đó chúng tôi bị đuổi đến Hannover và bị tống vào trại tập trung hỗn hợp. Ở đây, mẹ tôi bị ốm nặng. Mặc dù tôi đã cố gắng chạy chọt để được về nước nhưng mọi cố gắng của tôi đều chỉ tốn công vô ích…
Vusponski nói rành rọt. Anh ta nhìn thẳng vào mặt đại úy Phomin và nói tiếng Đức rất sõi, hầu như không pha giọng Ba Lan. “Anh ta nói tiếng Đức khá đấy” - Phomin nhủ thầm, anh vẫn ngồi im nghe Vusponski nói, thỉnh thoảng lại cúi đầu xuống quyển sổ trước mặt, ghi chép.
- Ban quản trị trại không thích những ai tỏ ý muốn trở về Tổ quốc - Vusponski nói tiếp - Những ai khăng khăng đòi về thì hoặc là bị đánh đập đến tàn tật, hoặc là bị treo cổ. Nhưng ai cũng được tự do xin vào làm ở các mỏ đồng. Nếu không có mẹ đang ốm bên cạnh thì hồi đó tôi đã tìm cách để trở về Tổ quốc Ba Lan thân yêu của tôi rồi - Vusponski nói một cách chân thành, cởi mở.
- Thôi thế là tạm đủ. Bây giờ anh hãy cho tôi biết lý do anh vượt biên giới? - Phomin hỏi và đưa thuốc mời. Vusponski lấy một điếu, thong thả vuốt lại cho thẳng, châm lửa rồi khoan khoái rít liền mấy hơi dài. Sau đó anh ta đặt nó lên mép chiếc đĩa gạt tàn, cúi đầu ngồi im hồi lâu. Phomin cũng ngồi im, kiên nhẫn chờ đợi.
- Tôi được biết là cách đây hai ngày, Henric Mevit đã bí mật vượt biên giới - Vusponski nói tiếp - Hồi còn chiến tranh, Mevit là đại tá trong quân đội phát xít
- Mevit là ai? Và anh biết những gì về con người đó?
- Hồi Ba Lan bị quân Đức chiếm đóng, Mevit đã là chỉ huy bọn tiếp vận ở Ba Lan. Nếu tôi không nhầm thì bọn này có nhiệm vụ tiếp nhận và chuyên chở các hàng chiến lược… Nhưng tôi muốn gặp ngài tư lệnh không phải vì chuyện đó - Nói đến đây, Vusponski dừng lại, lộ vẻ hồi hộp - Tôi cho rằng hiện nay Mevit đang hoạt động cho cục tình báo Anh… Tôi có mang theo một tấm bản đồ… ở trong chiếc phong bì mà đồng chí công an vừa đưa cho ngài… Đáng lẽ tôi không nhúng tay vào việc này, dù sao đây cũng là một việc nguy hiểm. Nhưng tôi nghĩ… - Vusponski không nói hết câu, nhún vai rồi im bặt.
Phomin rút từ chiếc phong bì ra tấm bản đồ được gấp nhiều lần và trải nó lên bàn. Chỉ cần nhìn lướt qua cũng đủ biết đó là một bản đồ quan trọng, trong đó có ghi vị trí đóng quân của Hồng quân Liên Xô và nhiều cơ quan hành chính khác.
- Anh lấy tấm bản đồ này ở đâu? Tại sao anh lại đưa nộp tấm bản đồ cho chúng tôi? Và một điều quan trọng nữa là anh có thể cho tôi biết tấm bản đồ này là của ai? Và người đó hiện giờ đang ở đâu?
Nhận thấy Vusponski nhìn bao thuốc lá với vẻ thèm thuồng, Phomin mỉm cười nói:
- Anh cứ hút tự nhiên.
- Cám ơn! - Vusponski châm thuốc hút rồi nói - Nếu ngài cho phép, tôi sẽ xin kể trước chuyện tôi gặp Mevit, như thế có lẽ ngài dễ hiểu hơn mọi chuyện.
- Vâng. Anh kể đi.
- Hồi còn ở Hannover, tôi không có việc làm ổn định. Nhiều lúc tôi làm thuê cho xưởng sửa chữa ô tô trên đường Công tước Anbestrasse. Lúc thì lau xe, lúc thì nạp xăng hay làm một số công việc nguội đơn giản. Một hôm, hồi ấy là đầu tháng ba, tôi đang làm việc ở xưởng thì một chiếc xe thể thao phóng như bay đến rồi dừng lại trước cổng. Chủ xe yêu cầu đổ thêm xăng vào thùng và lau chùi xe. Tôi nhận ra người đó nhưng không tài nào nhớ được là đã gặp ở đâu, lúc nào. Ông ta đưa chìa khóa xe cho chủ xưởng để sau này cho người đánh xe đến nhà số 22 trên đường Công tước Anbestrasse.
Lúc mọi việc đã xong đâu đấy, tôi xung phong lái xe đến giao cho ông kia. Thấy tôi, ông ta gọi lại, mời hút thuốc và cho tôi một đồng mark. Trở về xưởng, cuối cùng tôi đã nhớ ra là người kia ở… xin lỗi, ngài cho tôi xin cốc nước - Vusponski đột nhiên im lặng.
- Mời anh - Phomin đưa cho Vusponski cốc nước. “Đúng chỗ hồi hộp nhất thì anh ta lại im lặng - Phomin nghĩ - Anh ta có ý định gì chăng? - Phomin không dám chắc rằng sự im lặng vừa rồi của Vusponski là có một cái gì đó cố ý, nhưng dù sao, anh vẫn quyết định đối phó lại bằng cách cho tạm dừng cuộc nói chuyện. Chờ anh ta uống hết cốc nước, Phomin rót thêm cốc nữa. Vusponski chậm rãi uống từng ngụm như muốn cố tình kéo dài sự im lặng nặng nề. Lúc này Phomin hiểu ra rằng sự im lặng của Vusponski là cố tình.
- Xin lỗi, - Phomin nói - Hình như từ sáng đến giờ anh chưa ăn gì thì phải? Thế mà tôi lại quên không hỏi xem anh có đói hay không, thật là…
- Không sao, không sao, tôi có thể nán thêm một chốc nữa - Vusponski đáp, vẻ bối rối - Xin phép được tiếp tục?
- Không. Anh đi ăn sáng đã, và nghỉ ngơi vài tiếng. Chúng ta sẽ gặp sau…
Tiễn Vusponski và người lính bảo vệ vào phòng bên, Phomin quay ra nói với đồng chí trực ban mang cơm vào cho anh ta, rồi đi ăn sáng. Vì là chủ nhật nên anh không muốn làm phiền cấp trên của mình một khi chưa nói chuyện xong với Vusponski. Mà thực ra, một vài giờ trong lúc này cũng chẳng có gì quan trọng lắm. Nhìn đồng hồ, Phomin quyết định sẽ tiếp tục câu chuyện vào lúc chín giờ rưỡi…
Phomin vừa ngồi ăn sáng vừa suy nghĩ đến người thanh niên Ba Lan vừa rồi. Thực tình, anh ta đã để lại cho anh những ấn tượng khá tốt, và anh muốn tin vào những lời nói của người thanh niên đó. Nhưng Phomiri cảm thấy rằng hình như Vusponski đang cố tình chơi trò ú tim với anh. Và việc đột nhiên anh ta dừng lại đúng ở chỗ hồi hộp, gay cấn nhất đã nói lên điều đó. “Nhưng sao anh ta lại không làm bộ một tí cơ chứ? Không phải tự nhiên mà anh ta tìm đường tới đây tán gẫu. Anh ta đến để nói một chuyện quan trọng. Suy cho cùng, trong mỗi một con người đều có cái tính tự cao mà nhiều lúc họ muốn nhân mạnh. Mình lại mò vào lĩnh vực tâm lý rồi! - Phomin tự nhủ - Đây mới chỉ là mở đầu, mình còn đủ thời gian xem xét…
- Chuyện xảy ra vào năm 1943 - Vusponski kể tiếp khi hai người gặp lại - Hồi đó tôi làm thợ nguội trong một xưởng sửa chữa ô tô trên tuyến đường Warszawa - Keniberg. Có cần kể tỉ mỉ không ạ? Hay là bỏ qua những chi tiết nhỏ nhặt?
- Không, chính những chi tiết nhỏ nhặt lại là những điều cần thiết - Phomin bình tĩnh trả lời - Anh hãy cổ nhớ rõ ngày? tháng, họ tên.
- Một hôm, hồi ấy tôi còn nhớ là vào đầu năm 1943, chúng tôi đang cặm cụi làm việc thì một chiếc xe loại to, màu đen, nhãn hiệu Mercedes 8 đến xưởng. Theo nó là mấy chiếc ô tô đi hộ tống. Cửa mở, một sĩ quan Đức bước ra. Nhìn phù hiệu, tôi biết hắn là đại tá công binh. Chủ xưởng, ngài Cavanski, nhìn thấy một sĩ quan cao cấp như thế thì đâm hoảng, xun xoe chạy đi chạy lại. Thằng sĩ quan Đức, bằng tiếng Ba Lan, ra lệnh cho chủ xưởng phải chữa ngay xe cho hắn, còn hắn cùng với mấy tên sĩ quan cận vệ đi vào một khách sạn nhỏ cạnh xưởng.
Theo lệnh chủ xưởng, tôi và hai thợ lành nghề khác là Dacretski và Sepic cho xe lên cầu chữa.
Phần vì sợ, phần thì muốn thằng sĩ quan Đức xéo đi cho khuất mắt, chúng tôi làm việc rất khẩn trương. Chữa xong, chúng tôi liên báo ngay cho chủ xưởng. Thằng sĩ quan Đức lên xe chuồn thẳng. Sepic ghé tai tôi nói nhỏ: “Anh có biết thằng ấy là ai không? Hắn là Henric Mevit, chỉ huy cái bọn cướp phá Ba Lan đấy. Lính của hắn ngày ngày vẫn vơ vét nguyên liệu và thiết bị kỹ thuật của ta”.
Nói đến đây, Vusponski thở dài, ngả lưng vào ghế:
- Thật đáng ngạc nhiên, phải không ngài đại úy? Từ đó đến nay, bấy nhiêu năm trôi qua, chủ nghĩa phát xít đã diệt vong từ lâu, thế mà tôi, một công dân Ba Lan vẫn không được trở về Tổ quốc, và vì mẩu bánh mì, tôi vẫn phải làm việc cho kẻ đã từng cướp bóc, giày xéo lên quê hương thân yêu của tôi như bốn năm trước đây.
- Vâng, tôi biết anh đang dằn vặt, đau khổ - Phomin nói - Thế bây giờ anh định làm gì?
- Thưa đại úy, tôi sẽ hành động… Qua báo chí, tôi được biết hiện nay tòa án quân sự tối cao đang lùng bắt và xét xử bọn tội phạm chiến tranh. Tôi nghĩ chính quyền chiếm đóng Anh thế nào cũng quan tâm đến Mevit. Tôi đã viết một bức thư nói rõ những điều tôi biết, nhưng chờ mãi vẫn không thấy trả lời. Trong lức đó, tôi vẫn tiếp tục theo dõi Mevit. Tôi biết hắn đã đến đây, và điều làm tôi ngạc nhiên là bây giờ hắn không phải là Mevit nữa, mà là Gans Ioakhim Kliughe, một thương gia giàu có. Tôi đã gửi thêm một bức thư tố giác. Trong, thư, tôi có nói rằng Mevit hiện đang núp sau một tên giả. Nhưng rồi tôi cũng lại không nhận được một điều gì.
Phomin nhìn Vusponski và nhận thấy ánh mắt anh ta đầy vẻ căm thù thực sự.
- Rồi cuối cùng những cố gắng của anh kết thúc ra sao?
- Ồ, chuyện dài lắm! Tôi không làm. ngài mệt đấy chứ?
- Không, anh cứ kể tiếp đi.
- Một hôm, nhân có dịp tốt, tôi đánh xe tới nhà hắn. Một cô gái đi ra. Tôi khen nịnh cô ta và chúng tôi nói chuyện với nhau. Thì ra cô ta là người hầu gái của Kliughe. Sáng hôm sau, tình cờ trong lúc đi dạo phố, tôi lại gặp cô gái đó và được biết cô ta tên là Elza. Từ đó, tôi lân la đến gặp và tán tỉnh Elza luôn. Nhiều lần, tôi gạn hỏi Elza về Mevit nhưng cô ta, vì mới được vào làm nên không biết gì cả.
Một lần, tôi đến tìm gặp Elza, Kliughe không có nhà. Thấy tôi, Elza sợ hãi báo rằng Kliughe dặn là không được cho bất cứ ai vào nhà khi hắn đi vắng. Tôi đã phải nói khéo: “Anh đến đây với em chứ đâu phải đến với Kliughe”, rồi tôi đi thẳng vào căn phòng cô ta đang dọn dẹp. Vừa bước vào đến nơi, tôi trố mắt ngạc nhiên… Ngài có biết tôi thấy gì treo trên tường không? Cạnh chiếc bàn làm việc là bức ảnh Mevit oai vệ trong bộ quân phục đại tá. Sau đó, tôi nhìn thấy tấm bản đồ, cái làm tôi rất quan tâm.
- Anh đã làm thế nào để lấy được tấm bản đồ ấy? - Phomin hỏi.
- Lúc đó tôi không lấy ngay. Tôi giả vờ tán tỉnh Elza. Một lát sau, nhân lức cô ra khỏi phòng, tôi đến gần bàn nhìn thật kỹ tấm bản đồ và hiểu ra rằng vì sao những bức thư tố giác của tôi không được trả lời. Người xưa có câu: “Diều hâu thì không bao giờ móc mắt diều hâu” mà, Mevit bây giờ là nhân viên tình báo của Anh. Và còn điều này nữa, thưa đại úy. Trên bàn có tấm hộ chiếu ghi tên Kliughe do đồn công an thành phố Venigherot cấp. Mà theo chỗ chúng tôi biết, thưa ngài đại úy, thì thành phố này thuộc địa phận Đông Đức..
Hai hôm sau, tôi lại tìm gặp Elza. Lần này, Elza cho tôi biết Kliughe đi vắng, bởi vậy chúng tôi có thể ở với nhau. Hôm ấy, tôi đã lấy cắp tẩm bản đồ lúc đó vẫn nằm nguyên trên bàn như cũ, nhưng được gấp lại cẩn thận thế này - Vusponski hất đầu về phía chiếc bản đồ.
Ngay đêm hôm ấy, tôi quyết định đến đây tìm ngài… Còn sau đó thế nào thì ngài đã biết rõ.
- Mevit hay Kliughe, năm nay bao nhiêu tuổi?
- Khoảng bốn hai, bốn lăm gì đó.
- Anh có thể viết lại tất cả những gì anh vừa nói với tôi được chứ?
- Vâng, tất nhiên.
Phomin dẫn Vusponski vào căn phòng đối diện với phòng trực ban, đặt lên bàn chiếc bút máy và tập giấy rồi đi ra,
- Ai đấy? - Trung úy Skitalech đến thay ban, nhìn thấy Vusponski đang ngồi viết, hỏi Phomin.
- Một người vừa ra trình diện. Và phải nói rằng đó là một người đáng quan tâm. Nếu những điều anh ta vừa nói với tôi là sự thật thì một “vị khách” quan trọng sẽ bí mật vượt biên giới sang địa phận chiếm đóng của chúng ta, nếu không muốn nói là đã sang rồi.
