Cuối tháng năm năm 1940, đoàn ủy lạo Hoa kiều hơn ba mươi người vừa mới đặt chân đến Tây Kinh nổi danh. Ngay đêm trước khi họ đến, tòa thành cổ "hiện đại hóa" này đã phải hứng chịu một trận không kích, mấy quả bom đã rơi xuống dãy phố sầm uất. Những ngôi nhà bị bom làm bay mất mái ngói, chấn động đổ sập tường vách và cửa nẻo vẫn chưa được bắt tay vào dọn dẹp, đống đổ nát còn lẫn lộn quần áo và đồ dùng. Có một mảng tường đổ đứng sừng sững trơ trọi, vẫn còn treo một cây sào phơi quần áo, một chiếc áo lót phụ nữ màu hồng phấn vẫn đang phấp phới trong gió, nhưng người chủ còn sống hay đã chết thì chẳng ai hay.

Trên đường phố thường xuyên có những cỗ quan tài của người mới mất được khiêng qua, người nhà mặc áo tang đi theo sau; cũng có những đám dùng đến ba bốn đội nhạc quân đội thổi kèn đánh trống. Ngày hôm đó, nắng cháy chói chang, trời không một gợn mây, quần áo của mọi người đều đã thay sang đồ mùa hè. Khoảng hai giờ chiều, còi báo động lại vang lên, dòng người và xe cộ lấy tháp chuông làm điểm trung tâm, như những dòng nước chảy cuồn cuộn đổ về sáu cửa thành. Nhưng máy bay địch lại không hề tiến vào không phận thành phố.

Đoàn ủy lạo Hoa kiều được đón tiếp tại một nhà khách Tây Kinh nổi tiếng. Đây là khách sạn đẹp nhất Tây An, kiến trúc phương Tây chính gốc, có những người phục vụ đã qua đào tạo (không ít người trong số đó đến từ Thượng Hải). Tuy nhiên cũng chỉ có thể nói trong Tây An hiện tại, nó là khách sạn đẹp nhất mà thôi. Thế nhưng tôi tin rằng cái tên "nhà khách Tây Kinh" này sẽ trường tồn vĩnh cửu cùng lịch sử Trung Quốc, bởi vì một phần của sự kiện "Song Thập Nhị" đã được diễn ra tại đây. Có điều, đại sảnh ăn uống đó từ lâu đã bị bom đánh thủng một lỗ, đến nay vẫn chưa được tu sửa.

Sau trận ném bom, đèn điện vẫn chưa sửa xong, đêm đó trên thành phố Tây An ánh nến lung linh, bóng người chập chờn, khá là đặc sắc. Thế nhưng ánh trăng lại sáng vằng vặc, trong sân nhà khách Tây Kinh đỗ hai chiếc xe tải và một hai chiếc xe hơi nhỏ, dường như đã dự liệu đêm nay sẽ còn một trận báo động nữa. Quả nhiên, khoảng bảy giờ, còi báo động vang lên, nhà khách lập tức trở nên hỗn loạn. Thực tế lúc đó khách của nhà khách Tây Kinh chỉ có hai nhóm lớn, một là đoàn ủy lạo Hoa kiều, nhóm kia chính là đội quân nào đó thuộc Chiến khu thứ hai, hai chiếc xe tải trong sân vừa vặn mỗi nhóm một chiếc. Tuy nhiên ngày hôm đó trong nhà khách còn có vài "khách lẻ" — cũng có thể nói là một nhóm nhỏ, họ đều là lần đầu đến Tây An, cái gì cũng không biết đầu đuôi ra sao. Còi báo động vang lên, nhân viên phục vụ lập tức đến khóa cửa phòng, mấy vị "khách lẻ" này ngơ ngác chạy ra sân lớn, đoán định mấy chiếc xe này chắc chắn là nhà khách chuẩn bị cho hành khách lánh nạn, thế là chen chúc lại gần xe. Lúc này, đột nhiên phát hiện ra một số lượng lớn cảnh sát (sau này mới biết họ đến để bảo vệ đoàn ủy lạo Hoa kiều đó), lại có thêm vài nhân vật kỳ quặc mặc thường phục, đang ồn ào náo loạn trong sân, dường như một mặt đang đợi người thúc giục, một mặt lại kiểm kê quân số. Một trong hai chiếc xe tải đã đứng đầy người, còn chiếc kia thì liên tục có người leo lên, cũng có người xuống, giống như đang tìm kiếm lẫn nhau. Nhóm "khách lẻ" đó có năm người, trong đó một vị C quân vóc dáng vạm vỡ, lảo đảo leo lên chiếc xe tải đã đứng đầy người kia. Bốn người còn lại, vợ chồng S quân cùng con cái họ, thì "tấn công" sang chiếc xe tải kia, nhưng đôi thiếu gia tiểu thư đó vừa mới chen được lên xe thì chiếc xe đã chạy mất. Vợ chồng S lập tức chuyển mục tiêu sang một chiếc xe hơi nhỏ khác, cửa xe đang mở, bên trong có người vẫy tay ra hiệu, hai người cũng chẳng hỏi một tiếng, liền chui vào. Họ tuyệt đối không ngờ rằng, đây là xe tư nhân; sau khi ngồi yên vị mới nhìn rõ người trong xe là một người đàn ông trung niên trông giống sĩ quan quân đội, mà người trông giống sĩ quan kia cũng nhìn rõ hai người vừa lên xe này không phải là người anh ta cần đón. Thế nhưng ngay lúc này, có một người lính cần vụ mang súng lục hộp chạy đến ngoài cửa xe nói: "Phu nhân tìm không thấy cô ấy, tình hình là đã đi chuyến xe đó rồi." Thế là người trông giống sĩ quan liền gọi lái xe đi.

Chiếc xe ra khỏi cửa thành, liền đạp hết tốc lực; bên đường rất hoang vắng, chỉ thấy phía trước lờ mờ cũng có xe. Ba người ngồi trong xe đều không nói lời nào. Sau khi đi qua một dải rừng cây, bên đường đã có một chiếc xe tải đỗ ở đó, chiếc xe hơi nhỏ đuổi kịp vượt qua một đoạn ngắn rồi cũng dừng lại; người trông giống sĩ quan lập tức xuống xe. Vợ chồng S lo lắng cho hai đứa trẻ liền hỏi tài xế S rằng: "Ở ngay đây sao? Sao không thấy hai chiếc xe tải kia?"

"Cái gì, chiếc xe tải nào?"

"Chính là chiếc đỗ cùng ở sân nhà khách ấy."

"Cái đó thì không biết."

"Ồ — các anh không phải cùng đi sao?"

"Không phải." Nói xong câu này, tài xế đó mở cửa xe xuống đi mất.

Vợ chồng S cảm thấy không ổn, cũng xuống xe, hóa ra bên trái đường là một vùng đất cao, trồng lúa mạch, có khá nhiều người ở đây, rõ ràng đều là đến lánh nạn. Vợ chồng S leo lên dốc, đi đến bờ ruộng lúa mạch, lại thấy hai đứa con ngồi trên mặt đất, hóa ra xe của chúng đến trước, cũng đang nhìn vào đám đông tìm bố mẹ.

Bây giờ mới hiểu: bốn người họ ngồi đều là xe tư nhân. Hơn nữa nơi này cách thành phố chắc cũng không xa, vì đó chẳng phải là thành phố Tây An sao, dưới ánh trăng trông như một đám khói lớn.

Khí đêm ngày càng lạnh, bầu trời trong trẻo, trong ruộng lúa mạch có vài con côn trùng kêu râm ran. Máy bay địch rốt cuộc có đến hay không, chẳng có dấu hiệu gì. Vợ chồng họ bốn người chọn một nơi vắng vẻ ngồi xuống, kiên nhẫn chờ đợi. Đột nhiên có một thanh niên nhẹ nhàng bước tới, nằm xuống ngay ruộng lúa mạch gần họ, thân cây lúa mạch dày đặc che khuất cơ thể anh ta.

Bốn người S bàn tính lát nữa quay về thành bằng cách nào, cảm thấy chen lên chiếc xe lúc đến thì hơi ngại. "Lại không biết cách thành phố bao xa, cũng không biết đường!" Bà S do dự nói. Nhưng cậu con trai của họ đảm bảo đường không xa, hơn nữa cứ đi dọc theo đường cũ quay về là không sai được. Lúc này trong ruộng lúa mạch đột nhiên có tiếng người chen vào: "Không xa, nhiều nhất là bảy tám dặm." Vợ chồng S bất ngờ giật mình, nhưng ngay sau đó nhớ ra đây chính là giọng của chàng thanh niên đang nằm đó, không khỏi mỉm cười.

Chàng thanh niên lúc này cũng ngồi dậy, dùng ngón tay chỉ phía bên kia đường nói: "Cũng có thể thuê xe. Bên kia chẳng phải có mấy chiếc sao? Xe kéo ở Tây An cũng chạy lánh nạn đấy."

"E là có người thuê trước rồi chăng?" nhìn về phía đó nói. "Người ngồi ra đây, chẳng lẽ lại ngồi quay về?"

"Không nhất định." Chàng thanh niên trả lời, "Khi báo động giải trừ quay về, thong thả hơn nhiều, có người không định ngồi xe nữa." Dừng một lát, anh ta lại nói, "Các người là mới đến Tây An phải không? Trước đây đã đến bao giờ chưa?"

"Chưa. Chiều nay mới đến. Vừa nhận phòng khách sạn thì gặp báo động." Bà S nói.

Lúc này, họ đã nhìn rõ khuôn mặt chàng thanh niên đó, một khuôn mặt vuông vức, ngũ quan đoan chính, nhưng tóc tai bù xù, sắc mặt cũng lộ vẻ tiều tụy. Chàng thanh niên nhìn S quân mấy lần, môi khẽ động, dường như muốn nói điều gì đó mà lại do dự, cuối cùng ngượng ngùng nói khẽ: "Ông... ông là S tiên sinh phải không? Sao cũng đến Tây An vậy?"

"Ồ —" S quân mỉm cười, ậm ừ đáp một tiếng, quay mặt cười với phu nhân.

"Ông là S tiên sinh!" Chàng thanh niên khẳng định nói. "Năm ngoái ông có một buổi diễn thuyết ở L thành, tôi cũng đến nghe. Có điều, ông gầy hơn trước một chút."

Thế là câu chuyện bắt đầu nhiều thêm, chàng thanh niên tự kể, anh ta đến Tây An đã nửa tháng, là định đi nhờ cậy một người bạn để tìm việc, ai ngờ sau khi đến, vừa mới gặp mặt một lần, công việc còn chưa đâu vào đâu, người bạn đó của anh ta đột nhiên không biết đi đâu mất. Nói đến đây, anh ta do dự nhìn S quân một cái, rồi lại nói khẽ tiếp: "Chẳng phải là quá kỳ lạ sao? Một người đang yên đang lành đột nhiên lại không biết đi đâu mất, nhưng không lâu sau tôi cũng hiểu là chuyện gì. Tôi đã là bạn với anh ấy thì nên nghĩ cách thay anh ấy. Tôi tìm được vài người bạn của anh ấy, nhờ họ giúp đỡ, nhưng mà..." Anh ta lần thứ hai ngập ngừng, cúi đầu xuống.

"Có lẽ là bạn của bạn anh cũng đột nhiên không biết đi đâu mất phải không?" S quân nói khẽ, chàng thanh niên lại ngẩng đầu lên, nhìn quanh bốn phía một cái, thở dài lắc đầu.

Một lát sau, S quân cảm thấy anh ta không muốn nói thêm nữa, thế là đổi chủ đề hỏi: "Vậy bây giờ cậu dự định thế nào, đã tìm được việc chưa?"

"Nhưng mà —" Chàng thanh niên không trả lời câu hỏi của S quân, vẫn tiếp tục câu chuyện nói dở của mình, "Có một ngày, bản thân tôi, tôi đang đi trên phố, đột nhiên bị vài người chặn lại, đưa tôi đến một nơi. Trường học không ra trường học, doanh trại cũng không ra doanh trại, vào rồi là không cho ra. Ngày đầu tiên bị bỏ đói. Ngày thứ hai mới mò được chút dưa muối. Hơn nữa có người đến nói chuyện với tôi: hỏi tôi là người ở đâu, trước đây làm gì, đến đây làm gì? Tôi đều kể hết. Lại lấy một tấm ảnh ra cho tôi xem, hỏi tôi có quen người trong ảnh không —"

"Ồ! Người đó là ai? Cậu có quen không?" Bà S nói.

"Chính là người bạn đó của tôi. Quen, tôi trả lời họ, tôi quen. Họ liền thẩm vấn tôi: người bạn này của cậu đã nói với cậu những gì, hứa sẽ tìm cho cậu công việc gì?..."

"Hầy! Nhưng người bạn đó của cậu rốt cuộc phạm tội gì?"

"Tôi cũng không biết mà! Nhưng tôi tin anh ấy không có tội gì cả. Anh ấy đang dạy học ở một trường trung học tư thục rất tốt." Chàng thanh niên có vẻ hơi kích động, nhưng sau đó lại chán nản nói, "Lúc đó tôi trả lời: chỉ nói vài câu không liên quan, anh ấy rất bận, chúng tôi chia tay." Anh ta cúi đầu xuống, hai tay ôm lấy mặt, lại nói thêm một câu, "Thẩm vấn đến đó là hết."

Lúc này nghe thấy có người bên dưới dốc gọi: "Báo động khẩn cấp rồi. Đừng đứng bên đường! Lên dốc đi, ruộng lúa mạch cũng được, bên dưới gốc cây kia cũng được!"

Mọi người đều ngồi xổm xuống. Tạm thời mọi người đều không nói gì. Nhìn bầu trời, một màu xanh thẳm, chẳng có gì cả. Một lát sau, lũ trẻ của S quân kéo vạt áo bà S, nói nhỏ: "Nhưng tại sao anh ấy lại được thả ra?"

Nhưng chàng thanh niên đã nghe thấy, liền cười khổ một tiếng, nói nhỏ: "Tôi cũng không rõ. Qua ba bốn ngày, họ nói cậu đi đi, thế là tôi ra."

"Ồ! Nhưng cậu đừng đi lung tung nữa, cũng đừng tìm người bừa bãi nhé!" S ám chỉ nói.

Thế là mọi người đều im lặng. Chàng thanh niên nằm sấp xuống, hai tay chống nửa thân người, kéo một đốt cây lúa mạch ngậm trong miệng, vô thức nhai.

Trên không trung lờ mờ truyền đến một tiếng o o, người gần đó hạ giọng kêu: "Mọi người đừng động đậy! Máy bay đến rồi!" Tiếng o o dường như rõ ràng hơn, nhưng một lát sau, lại không nghe thấy nữa. Khu vực lân cận lại có người nói: "Tôi nhìn thấy rồi, hai chiếc!" Cũng có người nói "Ba chiếc!" Tiếp đó liền có người đứng dậy, hơn nữa còn nhanh nhẹn gọi đồng bạn của mình: "Xuống đi! Máy bay đi qua rồi, sắp giải trừ báo động rồi." Bóng dáng một số người đang di chuyển, đều chạy xuống dốc.

Chàng thanh niên cũng ngồi dậy, nói với S quân: "Sắp giải trừ báo động rồi." Trầm ngâm một lát, S lại nói tiếp: "Tiên sinh, định nhờ vả một việc, được không?" "Việc gì nào? Cậu cứ nói xem đã rồi tính." S quân cảm thấy hơi đột ngột.

"Ông không phải là muốn đi Trùng Khánh sao? Bên đó tôi có mấy người bạn, nhờ ông gửi một phong thư, thế nào?"

S quân cũng trầm ngâm. Cảm thấy có người kéo vạt áo mình, ngước mắt lên thì thấy ánh mắt bà S đang nhìn trên mặt ông. Ông nhìn về phía chàng thanh niên, cuối cùng trả lời: "Được. Tôi viết địa chỉ của một người bạn cho cậu, cậu gửi thư đến đó chuyển cho tôi là được."

Nhưng khi S quân nói ra tên người bạn đó, sắc mặt chàng thanh niên liền thay đổi, mở to mắt, lộ ra vẻ nghi hoặc sợ hãi.

"Không liên quan," S quân mỉm cười giải thích, "Anh ấy là một người tốt rất sẵn lòng giúp đỡ, cậu yên tâm đi. — Ừm, thực ra cậu đến gặp anh ấy trò chuyện cũng không sao."

"Ồ, ồ" Chàng thanh niên miệng đáp lại, nhưng vẻ nghi hoặc sợ hãi trong mắt anh ta không hề tiêu tan. Ba năm trước bị rắn cắn một lần, nhìn thấy sợi dây thừng cũng sợ: S quân hiểu được tâm lý này của cậu ta, ông còn muốn giải thích thêm vài câu, nhưng cuối cùng đành thôi. Đồng thời, tiếng người dưới dốc đột nhiên vang lên rõ rệt, những tiếng hoan hô nối tiếp nhau: "Giải trừ rồi, giải trừ rồi, đi thôi!" Tiếng động cơ xe hơi cũng ồn ào nổi lên. S quân gật đầu cười với chàng thanh niên đó, rồi cùng bà S và lũ trẻ xuống dốc, khi đến đường cái, những chiếc xe đó đều đã khởi động rồi. Họ thong thả đi bộ quay về, chưa đến một tầm tên bắn đã thuê được xe kéo. Xem đồng hồ, đã mười hai giờ.

Sáng hôm sau S quân đi thăm bạn trở về, vừa mới bước vào tiền sảnh nhà khách thì có một người mặc âu phục chặn ông lại hỏi: "Tìm ai vậy?" S quân nhìn người đó một cái, thấy người này không phải là nhân viên phục vụ, cũng không phải là nhân viên công tác, vô cùng kỳ lạ, liền trả lời ngay: "Không tìm ai cả. Tôi ở đây." Nhưng người này lại hỏi: "Ở phòng số mấy?" S quân càng cảm thấy kỳ lạ hơn, chưa kịp trả lời, một nhân viên phục vụ của nhà khách lại đi tới nói với người đó: "Ông ấy là khách phòng số ×. Người khác." Người đó "Ồ" một tiếng, liền đi mất. S quân nhìn thấy anh ta đi đến cửa tiền sảnh nói chuyện với một cảnh binh, đồng thời cũng nhìn thấy trong hành lang từ tiền sảnh đến phòng khách bên kia còn có năm sáu cảnh binh nữa.

S quân về đến phòng mình, vừa ngồi xuống, đồng bạn C quân tới. C quân vừa lau mồ hôi trên trán vừa nói: "Thời tiết đẹp! Không chừng sẽ có không kích đấy." Thế là cầm bình nước trên bàn rót một cốc nước, uống được một nửa, lại nói, "Hôm nay ở đây có cảnh binh lại có cả mật vụ, ông có để ý không?"

"Vừa nãy đều nhìn thấy rồi. Hình như còn thẩm vấn người ra vào nữa!"

"Ồ ồ, ông cũng gặp rồi sao? Tôi đang thấy lạ đây." C quân nói xong, uống cạn cốc nước đó, rồi ngồi xuống ghế sô pha. "Nghe nói là vì đoàn ủy lạo ở đây, nên phải —"

"Phải bảo vệ đặc biệt chăng." S quân tiếp lời mỉm cười, nhìn về phía phu nhân.

"Nhưng người ta là từ nước ngoài chạy đến ủy lạo mà..." Bà S cũng tham gia câu chuyện, lúc này bà đang thu dọn một chiếc hòm quần áo.

"Cho nên mới phải bảo vệ đặc biệt chứ!" S quân lặp lại một câu, quay mắt nhìn sang phía C quân. "Đồng thời e rằng cũng bao hàm ý nghĩa chiêu đãi đặc biệt. Ví dụ như, những người đến thăm có một số là nên chặn lại, dứt khoát chặn luôn, chẳng phải là tránh cho khách phương xa quá vất vả, cũng đỡ cho chủ nhà phiền phức sao. C quân, ông nói suy luận này có đúng không?"

"Đúng!" C quân chống cằm, gật đầu, "Nhưng phong cách này, cách thức này — ôi chao!"

Lúc này bà S đã thu dọn xong hòm quần áo, liền kể chuyện gặp được tối hôm qua khi lánh nạn cho C quân nghe, muốn ông đưa ra một phán đoán. C quân chống cằm trầm ngâm một lát, nói: "Có thể lắm! Có thể! Đối với một thanh niên, còn tùy tiện hơn." Đột nhiên ông hạ giọng nghiêm trọng, quay mặt về phía con của S quân: "Song Song, đừng chạy ra ngoài lung tung một mình nữa, muốn đến nơi nào chơi, chúng ta cùng đi. — Ồ, có một rừng bia đá, có thể đến xem thử."

"Cùng đi ăn cơm đi, sắp mười hai giờ rồi." S quân vươn vai đứng dậy.

Ăn trưa ở quán gần đó, lại đi dạo một vòng ở con phố náo nhiệt gần tháp chuông. Đây là nơi tinh hoa của thành phố Tây Kinh, máy bay địch từng ném bom ở đây, tuy nhiên nhìn chung con phố này vẫn chỉnh tề náo nhiệt. Mười phần sáu cửa tiệm trên cửa sổ đều không có kính, bị đóng lên lớp gạc mỏng.

Hơn ba giờ chiều quay lại nhà khách, lại thấy trong sân lớn đỗ hai ba chiếc xe tải, một số nhân viên phục vụ đang vác hàng loạt giường chiếu bàn ghế lên xe. Một nhân viên của nhà khách mồ hôi nhễ nhại đi qua đi lại chỉ đạo. "Lại là vì sao thế? Chuyển đến nơi an toàn à?" Bà S thắc mắc nói. Sau đó hỏi nhân viên phục vụ, mới biết suy đoán của bà S đúng được một nửa; hóa ra đúng là vì mưu cầu an toàn, nhưng không phải là đám đồ đạc đó, mà là người, nghe nói vì mấy ngày nay thường có báo động, đoàn ủy lạo ở đây không phải là cách an toàn, cho nên muốn mời đến Hoa Sơn ở, giường chiếu ghế bàn là mượn của nhà khách.

"Hoa Sơn ở đâu? Cách đây bao xa?" Bà S hỏi.

"Chắc là mấy chục dặm đường." C quân trả lời, "Không có nhà cửa gì mấy, phong cảnh có lẽ không tệ."

"Ha, thế là an toàn tuyệt đối rồi, hơn nữa, về mặt bảo vệ và chiêu đãi, cũng tiện!" S quân cười nói, cảm thấy hiện nay có vài chuyện thông minh đúng là người xưa tuyệt đối không thể sánh kịp.

Nghe nói trưa hôm đó, vì có văn phòng nào đó mời đoàn ủy lạo ăn cơm, tạm thời làm nảy sinh thêm hai bữa tiệc nữa, kết quả là các vị đoàn viên ăn liền hai bữa cơm trưa vẫn không được nhàn rỗi, chỉ còn cách không quấy rầy bữa cơm của văn phòng nọ nữa, bữa tối thì, tình hình là phải đến Hoa Sơn mới được ăn, nhưng thực sự không có tài liệu chính xác, tạm thời cứ để đó vậy.

[Ghi chú] Bài này khi đăng đã bị kiểm duyệt viên của Quốc dân đảng cắt xén không ít. Bản thảo gốc từ lâu đã thất lạc, hiện nay không nhớ rõ những nội dung bị cắt xén đó là gì, chỉ lờ mờ nhớ rằng, đó là dùng giọng điệu châm biếm, chỉ rõ việc đoàn ủy lạo Hoa kiều đó tại sao lại bị "mời" đến Hoa Sơn ở, bề ngoài là vì an toàn, thực tế là sợ đoàn ủy lạo tiếp xúc với quần chúng. Trưởng đoàn ủy lạo là ông Trần Gia Canh.

Ngày 13 tháng 11 năm 1958, tác giả bổ chú.