Từ mùa hè năm 1928 đến mùa xuân năm 1930, tôi làm một kẻ vong mệnh ở Nhật Bản. Sự việc đã qua nửa thế kỷ. Những điều tai nghe mắt thấy ở Nhật Bản thời đó, phần lớn tôi không còn nhớ nổi nữa. Hơn nữa, để duy trì cuộc sống của bản thân ở Nhật Bản cũng như chi tiêu cho gia đình vẫn còn ở Thượng Hải, tôi không thể không vùi đầu viết lách, gửi bài cho báo chí trong nước để lấy nhuận bút. Vì vậy, tôi không có thời gian du ngoạn để tìm hiểu phong thổ nhân tình của Nhật Bản.

Thế nhưng, có một hai chuyện trong ký ức đã phủ bụi của tôi đến nay vẫn chưa hề phai nhạt. Tạm viết ra đây để làm kỷ niệm.

Khi mới đến Nhật Bản, tôi ở tại một lữ quán tại Tokyo. Nhưng khi tôi đăng ký đi tàu hỏa từ Kobe đến Tokyo, đã có một người Nhật mặc âu phục (thời đó người Nhật phần lớn đều mặc hòa phục) dùng tiếng Anh đàm luận với tôi, chuyện trên trời dưới biển, không đầu không cuối, nhưng có một câu nói khiến tôi kinh ngạc. Hắn bảo: "Tôi ngưỡng mộ đại danh của ông đã lâu". Giả danh tôi dùng ở Nhật Bản là Phương Bảo Tông, mà người này lại nói "ngưỡng mộ đại danh", thực khiến tôi thấy khó hiểu. Khi đó tôi không tỏ thái độ khẳng định hay phủ định, cứ giả vờ nói chuyện sang hướng khác. Đến Tokyo ở lữ quán, vừa sắp xếp hành lý xong, người Nhật này lại đến bái phỏng, sau khi nói vài câu khách sáo, đột nhiên nói: "Tên thật của ông là Thẩm Nhạn Băng, bút danh là Mâu Thuẫn, là một đảng viên cách mạng và nhà văn nổi tiếng, tôi cá nhân rất khâm phục ông." Lúc này tôi mới hiểu ý nghĩa câu nói "ngưỡng mộ đại danh" mà hắn nói khi lần đầu đàm luận với tôi trên tàu hỏa. Khi đó tôi đoán hắn có lẽ là đảng viên cộng sản Nhật Bản, nhưng cũng không dám đàm luận sâu, chỉ khiêm tốn vài câu rồi chuyển chủ đề sang những lời xã giao thông thường. Người Nhật này vừa đi, một người Trung Quốc mặc hòa phục (lúc đó tôi đang mặc âu phục) gõ cửa bước vào, nhìn kỹ thì là người quen, Trần Khải Tu, giáo sư Đại học Bắc Kinh thời kỳ "Ngũ Tứ", chủ bút tờ "Trung ương Nhật báo" tại Vũ Hán thời kỳ đại cách mạng năm 1927, lúc đó tôi là chủ bút tờ "Hán khẩu Dân quốc Nhật báo", vì là "đồng hành" nên thường xuyên qua lại. Ông vốn là lưu học sinh tại Nhật, nói tiếng Nhật rất lưu loát. Ông vào thẳng vấn đề: "Tôi cũng ở lữ quán này, nếu ông có việc cần giao tiếp với chủ lữ quán hoặc người hầu, tôi sẽ làm phiên dịch cho." Ông lại nói nhỏ: "Người Nhật vừa đến bái phỏng ông là đặc cao, chuyên điều tra hành động của người Trung Quốc lưu vong tại Nhật Bản. Ông ra ngoài mua đồ, thăm bạn bè đều có người dòm ngó đấy." Lúc này tôi mới bừng tỉnh đại ngộ, hiểu tại sao người Nhật kia lại "ân cần" với mình như vậy. Trần Khải Tu lại nói: "Tôi đổi tên là Trần Báo Ẩn, đặc cao cũng biết rõ gốc gác của tôi, cũng thường đến, nhưng tôi đến Nhật cũng là để tị nạn, không làm hoạt động chính trị, mặc cho chúng điều tra thế nào thì điều tra." Tôi hỏi ông: "Tại sao anh cũng phải tị nạn?" Ý tôi là Tưởng Giới Thạch đâu có lệnh truy nã ông, sao phải "nạn" mà tị? Ông cười cười nói: "Ở Hán Khẩu, chẳng phải tôi đã nói với ông rồi sao, các ông mắng tôi là chó săn của Cố Mạnh Dư, nhưng Cố Mạnh Dư đâu có coi tôi là chó săn." Đây là chỉ việc khi Hạ Đấu Dần làm phản, Trần hỏi Cố tình thế ra sao, lúc đó Cố đã mua xong vé tàu đi Thượng Hải, chuẩn bị chạy trốn, lại nói với Trần rằng Hạ Đấu Dần không chịu nổi một đòn, Vũ Hán vững như Thái Sơn. Trần cảm thán nói: "Từ thời kỳ đó, tôi biết Cố Mạnh Dư sớm đã không tín nhiệm tôi, tôi cũng bắt đầu không tin tưởng Cố Mạnh Dư nữa. Hiện tại rất khó nói, có lẽ họ vẫn coi tôi là đảng viên cộng sản, cho nên tôi vẫn phải tị nạn, an toàn một chút."

Trong cuộc đàm thoại với Trần, tôi biết ông đến Nhật đã hơn nửa năm, viết một tập truyện ngắn, trong đó có một thiên tên là "Tương sắc đích tâm", tức là lấy làm tên tổng của tập tiểu thuyết. Ông tặng tôi một cuốn, bảo là xin "chỉ giáo". Tôi nói: "Thật không ngờ anh là vị giáo sư pháp khoa Đại học Bắc Kinh lừng lẫy, vậy mà cũng viết tiểu thuyết." Ông khổ sở cười: "Viết cho tiêu khiển thôi. "Tương sắc đích tâm", chỉ những người nào đó mà ông và tôi đều quen biết thời Vũ Hán, cũng chỉ chính bản thân tôi. Hồng đen hỗn hợp gọi là tương sắc. Người nào đó sở dĩ là tương sắc là do cái nhìn của những người hoàn toàn đỏ thấu thời đó đối với họ, tôi sở dĩ là tương sắc, là cái nhìn của những người hiện tại hoàn toàn đen đối với tôi. Thôi vậy, tôi đành thản nhiên nhận lấy, dùng làm đề mục tiểu thuyết."

Thời đó ở Ginza Tokyo có chợ đêm. Đây là sạp hàng ven đường. Chỉ cần trải một tấm vải dầu hoặc vải thô trên vỉa hè, thậm chí đơn giản hơn là vài tờ báo, bày ra đủ các loại hàng hóa, chủ sạp ngồi ngay giữa đống hàng đó, cất giọng rao bán. Hàng hóa có đồ dùng gia đình, đồ chơi trẻ em, cho đến sách cũ, sách tiếng Nhật, Anh, Pháp, Đức, còn có cả tiếng Trung. Những sạp hàng này có lớn có nhỏ, nghe nói phải đóng thuế, tùy theo kích thước sạp mà thuế cũng ít nhiều khác nhau. Vận khí tốt thì làm được vài vụ làm ăn; vận khí xấu, không có giao dịch nào, thế là không chỉ uổng công mất mấy tiếng đồng hồ rao bán đến khan cả cổ, mà còn mất cả tiền thuế. Mỗi lần đi dạo chợ đêm, nhìn những người bất chấp gió đêm lạnh lẽo, kiên trì đến tận nửa đêm để kiếm lấy chút lợi nhuận ít ỏi, tôi lại nghĩ đến cái quốc gia tư bản chủ nghĩa phát đạt này, ngay tại khu Ginza hào hoa này, một bên là quán cà phê cao quý, vũ trường, một bên lại có những sạp hàng đáng thương này, đây chẳng phải là biểu hiện của mâu thuẫn xã hội tư bản chủ nghĩa sao?

Thế nhưng những hiện tượng quái gở của xã hội tư bản chủ nghĩa không chỉ dừng lại ở đó. Tôi đọc được bài báo như thế này: Cảnh sát phong hóa cưỡng hiếp một nữ phục vụ quán cà phê. "Cảnh sát phong hóa" là gì nhỉ? Nguyên là loại cảnh sát đặc chủng chuyên duy trì phong hóa, chuyên đi kiểm tra trong công viên, trong sân đền thờ, xem có đôi lứa nào làm chuyện "có hại phong hóa" hay không. Đây e là "chế độ" đặc hữu của Nhật Bản chăng? Nhật Bản tuy du nhập và mô phỏng văn minh phương Tây nhưng rốt cuộc vẫn có đặc sắc "phương Đông". Bởi vì, ở Nhật Bản thời đó, "luyến ái" là tự do, nhưng "dã hợp" là phạm pháp. Cảnh sát phong hóa thấy đôi nào "dã hợp", liền đưa đôi đó về đồn cảnh sát, tra hỏi địa chỉ, nghề nghiệp, xem có thuộc về nhau không, hoặc đã đính hôn mà chưa cưới hỏi, hoặc là giao dịch trước rồi mới bàn chuyện cưới xin. Tóm lại, rất phiền phức, cảnh quan khi thấy cần thiết, có thể phán giam giữ vài ngày hoặc phạt tiền vài khoản. Chuyện cảnh sát phong hóa cưỡng hiếp nữ phục vụ quán cà phê ở đây xảy ra tại Osaka, đô thị lớn. Có một vị cảnh sát "phong hóa" đặc biệt trung thành với chức vụ, thường xuyên đi tuần tra khắp nơi cả đêm, duy trì "phong hóa". Có một lần, vào lúc ba giờ sáng trên phố đã tĩnh mịch, công viên, trong đền thờ ngay cả bóng người cũng không có, hắn xông vào một quán cà phê đã đóng cửa để kiểm tra xem có ai làm chuyện tổn thương "phong hóa" không. Quả nhiên, trời không phụ lòng người, hắn phát hiện một đôi đang nằm ngủ chung đầu trên lầu quán cà phê. Nữ là nữ phục vụ của quán, nam không biết là ai. Đôi bị phát hiện này trình bày rất nhiều lý do, lại khổ sở cầu xin, nhưng cảnh sát "phong hóa" chỉ biết "phong hóa", không biết có "tình người". Hắn không hỏi gì cả, ra lệnh cho đôi này rời khỏi quán cà phê đó, nói là phải đưa về "bản thự". Nhưng trên đường đi, vị cảnh sát "phong hóa" này đổi ý, nói nam có thể không đi, chỉ cần nữ đi. Sau khi tách ra như vậy, hắn tự mình đóng giả làm "người nam" đã bỏ đi, khi cái miệng lớn của hắn áp vào mặt người nữ, thì ăn ngay một cái tát giòn giã, người nữ cũng quay người bỏ chạy, cảnh sát "phong hóa" lại không chịu bỏ qua, đuổi theo đến trước sân vận động một trường tiểu học, đuổi kịp rồi, hắn phát điên kéo người nữ vào sân vận động, cưỡng hiếp ngay tại đó. Vị cảnh sát "phong hóa" này nỗ lực muốn khiến người nữ "giữ bí mật", nhưng vô hiệu, ngày thứ hai, nữ phục vụ quán cà phê này tố cáo đến đồn cảnh sát, đương nhiên cũng được các báo biết đến, thế là "dư luận" xôn xao. Quan trưởng đồn cảnh sát không giam giữ tên tội phạm cưỡng hiếp để bình ổn "dư luận", nói với các phóng viên báo chí: "M là cảnh sát kiểu mẫu ở đây. Sự thất thái lần này, có lẽ là sai lầm nhất thời, tuy nhiên vì kỷ luật, chúng tôi cảm thấy phạt hắn là tốt, nhưng không cần trương dương chuyện đó. Chúng tôi đã giải chức hắn."

Chuyện này làm dấy lên trong tôi cảm tưởng như thế này: Quy định nghề nghiệp của một người là chuyên đi tra hỏi những "uế tiết" giữa nam nữ, trên thực tế là dẫn dụ người này đi làm chuyện "có hại phong hóa", nhưng lại mỹ hóa tên gọi chức nghiệp này là "duy trì phong hóa", đây thật là sự trào lộng đối với bản năng con người, làm sao có thể trách hắn không "thất thái". Đây cũng là "pháp luật" chỉ những kẻ thống trị xã hội văn minh mới nghĩ ra được.

Khoảng mùa xuân năm 1929, tôi di cư đến Kyoto, trên tàu hỏa vẫn như lệ cũ gặp phải tên đặc cao đó, đến Kyoto ổn định xong, cũng thường xuyên có đặc cao đến bái phỏng, nhưng là một người khác rồi. Tôi di cư đến Kyoto vì bạn cũ vợ chồng Dương thị cùng anh em họ Cao và một số người bạn khác đều đã sớm ở Kyoto, người quen nhiều, náo nhiệt hơn; hơn nữa cũng vì chi phí sinh hoạt ở Kyoto rẻ. Vợ chồng Dương thị và những người bạn khác không ở lữ quán mà thuê nhà của người Nhật, điều này rẻ hơn ở lữ quán. Nhà ở ngoại ô, đối diện một cái ao nhỏ, một dãy ba bốn gian, anh em họ Cao ở hai gian, tôi liền làm hàng xóm với họ. Chủ nhà ở gian bên cạnh hơi rộng hơn. Nơi này không gần đường cái, con đường nhỏ bên hồ trước cửa, chỉ có mấy người Trung Quốc chúng tôi ra ngoài tản bộ. Không lâu sau, một người Nhật và người vợ trẻ đẹp của ông ta đến ở gian thứ tư của dãy nhà này, cũng làm hàng xóm với chúng tôi. Người nam chừng bốn mươi tuổi, gầy gò thương lão, mặt dài hẹp, trán hói. Nơi đây môi trường u tĩnh, xa xa có một dải sơn phong, nhập đêm, trên đỉnh ngọn núi cao nhất của dải sơn phong này có ánh đèn trông như bảo miện được kết bằng kim cương. Tôi xa trông ánh đèn này, mỗi lần đều khơi gợi những tưởng tượng phiêu diểu.

Đôi hàng xóm mới đến này, mỗi ngày sáng sớm, chồng đã đi làm, đến khi trời tối mịt mới trở về. Người vợ trẻ đẹp nọ mỗi ngày quét dọn con đường trước cửa nhà mình, cũng tiện thể quét luôn con đường trước cửa nhà chúng tôi. Vì chúng tôi không giỏi tiếng Nhật, chỉ đành cười chào gật đầu với cô ấy, biểu thị lòng biết ơn. Ban ngày, vị hàng xóm phương này ngồi trên tấm ván gỗ trước cửa nhà mình, lặng lẽ nhìn về phía xa trầm tư. Chúng tôi bàn luận riêng với nhau, cho rằng tâm cảnh của cô ấy rất tịch mịch. Hơn nữa, ngày tháng lâu hơn một chút, càng chứng minh tâm cảnh của cô ấy là tịch mịch. Bởi vì, mỗi khi tiểu thương bán đậu phụ đẩy xe nhỏ đến, sau khi mua đậu phụ, cô liền lải nhải chuyện trò với người đó. Có khi kéo dài tới nửa giờ. Cô cũng thường làm thủ thế khi chúng tôi tản bộ trên con đường nhỏ để biểu thị tình cảm hữu hảo của mình đối với chúng tôi, đáng tiếc ngôn ngữ bất thông, đôi bên chỉ có thể làm thủ thế. Tôi bây giờ nghĩ lại, diện mạo của vị thiếu phụ Nhật Bản nhàn nhã, thiện lương này vẫn còn uyển chuyển hiện ra trước mắt.

Ở Kyoto, vì đã có vợ chồng Dương thị (Dương có thể nói tiếng Nhật, nhưng không lưu loát lắm) và anh em họ Cao, nên cũng ra ngoài du ngoạn. Chúng tôi đến Lam Sơn ngắm hoa anh đào, cũng đến vùng phụ cận xem lá đỏ. Mùa xuân ngắm hoa anh đào, mùa thu xem lá đỏ, là ngày hội giải trí của nhân dân Nhật Bản.

Thế nhưng, điều phá vỡ cuộc sống cư trú thanh tĩnh của tôi thời đó, là tin tức về việc cả nhà tự sát đăng tải trên báo chí. Chuyện tự sát, hầu như ngày nào trên báo cũng có. Nhiều nhất là "tình sát": Một đôi lứa trẻ yêu nhau vì sự ngoan cố của gia đình, cùng nhau buộc y phục vào nhau, gieo mình xuống nước mà chết. Đây là sự phản kháng đối với gia đình ngoan cố.

Nhưng lần này việc cả nhà tự sát được báo chí đăng đậm, đăng lớn, lại khiến người nghe cảm thấy vô cùng khó chịu, tiếc nuối, đồng tình, bi ai, các loại tình tự trộn lẫn vào nhau, khiến tâm tình người ta lâu ngày khó lòng bình tĩnh.

Sự việc xảy ra ở Tokyo. Một người mắc bệnh lao phổi, đã đến giai đoạn cuối, người vợ hai mươi tám tuổi của anh ta lại là một người phụ nữ vô cùng cuồng loạn. Họ có một con gái bảy tuổi và con trai năm tuổi. Vì cảm thấy bệnh lao phổi không có hy vọng chữa khỏi, chồng và vợ liền thương lượng tự sát, vợ cũng đồng ý. Ngày 17 tháng 3 hôm đó, người chồng bóp cổ vợ và con trai con gái, nhưng bản thân anh ta lại ra ngoài đi lãng du. Trải qua tròn bốn mươi ngày, anh ta đột nhiên từ nơi nào đó gọi điện thoại cho người anh trai đang làm việc ở Bộ Ngoại giao, nói là đã giết vợ và con trai con gái. Người anh trai đó đại khái không tin là có chuyện đó (vì em trai anh ta không thiếu tiền, huống hồ vốn đã có nghề nghiệp), nên không quan tâm. Mãi đến ngày 29 tháng 7, người anh trai đến nhà em trai, mới phát hiện bốn thi thể hủ lạm. Bên cạnh thi thể cô bé, xếp đặt rất nhiều "búp bê", rất trịnh trọng làm theo quy tắc lễ nghi "búp bê" mà các cô bé thường chơi. Đây là ý từ ái cuối cùng của người cha tự sát đối với con gái mình. Nghe nói vào ngày 20 tháng 5 hôm đó, người cha mắc bệnh lao này còn rút một ngàn năm trăm nguyên trong tiền tiết kiệm ngân hàng của anh ta, do đó suy đoán việc cuối cùng anh ta tự sát chí ít là sau ngày 20 tháng 5.

Người tự sát này có lẽ cho rằng, một người đã không thể làm việc tốt, không thể sống có ý nghĩa, thì chẳng bằng chết đi. Anh ta có lẽ do loại tư tưởng này mà chọn con đường tự sát. Nhưng, tự sát rốt cuộc là tiêu cực, không thể giải quyết vấn đề từ gốc rễ. Mà điều khiến tôi càng không thể lý giải là tại sao ngay cả hai đứa trẻ cũng bóp chết? Có lẽ vì cả hai cảm thấy sau khi mình chết, hai đứa trẻ cũng không sống nổi, chi bằng cùng chết cho xong chuyện. Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, vận mệnh của hai đứa trẻ quả thực sẽ là bi thảm.

Có một chuyện nhỏ, khiến tôi ấn tượng cực kỳ sâu sắc. Đó là khi ra ngoài gặp mưa, đến bất cứ một tiệm tạp hóa nhỏ nào cầu mượn một chiếc ô, đều luôn được chủ tiệm vui vẻ đồng ý. Đều là dùng thứ tiếng Nhật rất gượng gạo giải thích muốn mượn một chiếc ô, ngày mai sẽ đem trả không sai lệch. Chuyện nhỏ này, minh chứng cho sự hữu hảo và tín nhiệm của nhân dân Nhật Bản đối với người Trung Quốc, hơn nữa thái độ khiêm cung, hoàn toàn khác với những lãng nhân Nhật Bản mà tôi nhìn thấy ở Thượng Hải lúc đó.

Những sự việc đã qua hơn năm mươi năm này, khiến tôi khi hồi ức lại hôm nay, cảm thấy cứ như chuyện ngày hôm qua, cảm thấy một năm hơn tôi làm kẻ vong mệnh ở Nhật Bản, từng không có cảm giác ở nơi đất khách quê người, thâm cảm tình nghị hữu hảo của nhân dân Nhật Bản đối với nhân dân Trung Quốc, ý nghĩa này là trọng đại.

Hiện nay tình hữu nghị của nhân dân hai nước Trung Nhật đã đến một giai đoạn mới rồi, chúc nguyện nhân dân hai nước chúng ta đời đời kiếp kiếp hữu hảo với nhau! [Phụ chú] Vì là sự việc của hơn năm mươi năm trước, ký ức của tôi có thể có sai sót. Hy vọng những người bạn Nhật Bản và bạn Trung Quốc hiểu rất rõ phong thổ nhân tình Nhật Bản năm mươi năm trước không tiếc chỉ giáo.

Ngày 10 tháng 5 năm 1979 tại Bắc Kinh.