Hôm ấy là ngày mùng mười tháng sáu âm lịch, vào một buổi chập tối mây đen giăng kín, mặt đất vốn đang náo nhiệt tưng bừng của giữa mùa hè bỗng nhiên chìm vào tĩnh mịch; ngay cả những con sâu bọ vốn thích kêu ran nhất cũng đều im bặt, dường như đang ở trong một sự chờ đợi bồn chồn nôn nóng. Mặt đất không một gợn gió bụi, ếch nhái dưới sông thi nhau nhảy tót lên bờ, tháo mạng nhảy thốc về phía những thửa ruộng và con đường cái ở hai bên bờ. Trời oi bức ngột ngạt như một cái chõ đồ xôi khổng lồ, những đám mây đen kịt đang từ phía núi Lão Ngưu ở mé tây ùn ùn kéo tới. Nơi đường chân trời đã bắt đầu xuất hiện những tia chớp vụn vặt và ngắn ngủi, nhưng sấm vẫn chưa giáng xuống. Chỉ nghe thấy tiếng vo ve trầm đục, liên miên không dứt từ bầu trời phương xa truyền lại, đem đến cho lòng người một thông điệp đáng sợ —— một trận mưa dông dữ dội sắp sửa ập đến.

Lúc này, Cao Gia Lâm, người con trai một làm giáo viên dân lập của Cao Ngọc Đức ở thôn Cao Gia, đang cởi trần lội qua khúc sông nhỏ trước làng, gần như cắm đầu chạy về phía nhà mình. Anh vừa đi họp hội nghị giáo viên ở công xã về, lúc này toàn thân mồ hôi đầm đìa, chiếc áo lót cùng chiếc áo hè bằng vải dacron màu lam đậm tuyệt đẹp cầm gọn trong tay. Anh vội vã vào thôn, bước lên khoảng đất trước sân rồi lao thẳng vào trong nhà. Anh vừa mới đứng trên nền đất trong căn diêu động của nhà mình thì đã nghe thấy từ bên ngoài vọng lại tiếng sấm rền trầm đục gầm vang.

Cha anh đang để chân trần ngồi xổm trên phản hút thuốc lào, một tay nhàn nhã vuốt chỏm râu trắng dưới cằm. Mẹ anh thì bước những bước chân bó nhỏ thoăn thoắt bưng cơm lên phản.

Hai ông bà thấy con trai trở về, hai khuôn mặt nhăn nheo như vỏ quả óc chó lập tức nở nụ cười tươi như hoa. Rõ ràng họ thấy may mắn vì con trai đã kịp về tới nhà trước cơn mưa lớn. Đồng thời, trong mắt họ, đứa con trai yêu quý rời nhà không phải năm ngày, mà như thể đã đi biệt tăm năm năm; tựa như vừa trở về từ chốn chân trời góc bể nào đó. Lão cha lập tức ghé sát vào ngọn đèn dầu hỏa, cười hì hì dùng chiếc móng tay dài chuyên tâm để dành ở ngón út gạt phăng một đóa tàn đèn, cả gian hầm lập tức sáng sủa hẳn lên. Ông âu yếm ngắm nhìn con trai, mấp máy môi mấy lần nhưng chẳng thốt nên lời. Bà mẹ vội vàng bưng đám màn thầu bột ngô vừa đặt lên phản xuống lại, đặt lên mặt bếp lò, bắt đầu tất bật chuẩn bị rán trứng, tráng bánh mì trắng cho con trai; bà còn dùng thứ tình cảm thương yêu quá đỗi của mình, lảo đảo bước tới, lấy chiếc áo con trai để trên phản khoác lên thân thể trần trụi đang nhễ nhại mồ hôi của anh, hờn dỗi bảo: "Đồ bướng bỉnh! Coi chừng cảm lạnh đấy!"

Cao Gia Lâm chẳng nói một lời. Anh nhấc chiếc áo mẹ vừa khoác lên người để lại xuống phản, đến giày cũng không buồn cởi, cứ thế nằm vật ra đống chăn màn cuộn ở mép phản trước. Mặt anh quay về phía khung cửa sổ tối om om, nói: "Mẹ, mẹ đừng nấu cơm nữa, con chẳng muốn ăn gì đâu."

Gương mặt của hai ông bà thoắt cái lại co rúm về hình dạng vỏ quả óc chó, bất giác đưa mắt nhìn nhau, thầm nghĩ trong bụng: Thằng bé hôm nay không biết đã xảy ra chuyện gì mà trong lòng khó chịu thế kia? Một tia chớp gần như chiếu sáng rực toàn bộ khung cửa sổ, tiếp theo đó, một tiếng sét nổ kinh hoàng vang lên như long trời lở đất. Nghe thấy bên ngoài lập tức nổi gió lớn, cát bụi quất vào giấy dán cửa sổ kêu bành bạch.

Hai vợ chồng già ngơ ngác nhìn bóng lưng con trai hồi lâu, không hiểu rốt cuộc nó làm sao?

"Gia Lâm, có phải trong người con không khỏe không?" Mẹ anh run giọng hỏi, một tay vẫn cầm chiếc gáo múc bột mì.

"Không phải..." Anh đáp.

"Cãi nhau với ai à?" Cha anh nối tiếp lời mẹ hỏi dồn.

"Không..."

"Thế rốt cuộc là làm sao?" Hai ông bà gần như đồng thanh hỏi.

Chao ôi! Gia Lâm từ trước tới nay có bao giờ như thế này đâu! Lần nào từ trên huyện về, anh cũng ríu rít kể chuyện nọ chuyện kia cho họ nghe, lại còn mang về một đống đồ ăn: nào là bánh mì, nào là bánh ngọt, cứ dúi chặt vào tay bố mẹ; bảo răng cỏ bố mẹ kém rồi, mấy thứ này vừa có "chất bổ", lại mềm mại, ăn vào bụng dễ tiêu hóa. Hôm nay rõ ràng là đã xảy ra chuyện lớn gì rồi, nhìn xem thằng bé sầu não đến nông nỗi nào kìa! Cao Ngọc Đức liếc nhìn nét mặt sầu thảm của vợ, chẳng màng đến chuyện hút thuốc nữa. Ông gõ tàn thuốc vào thanh đá chắn mép phản, dùng chiếc khăn tay buộc ở cúc áo trước ngực quệt đi giọt nước mũi trong veo nơi đầu mũi, nhích người về phía con trai đang nằm, hỏi han: "Gia Lâm, rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì? Con nói cho bố mẹ nghe xem nào! Con xem mẹ con sốt ruột đến mức nào rồi kìa!"

Cao Gia Lâm chống một cánh tay, chầm chậm gượng dậy, thân thể nặng trĩu như thể vừa phải chịu vết thương nặng nề. Anh tựa vào cuộn chăn màn, cũng chẳng nhìn cha mẹ, đôi mắt thẫn thờ nhìn vào bức tường đối diện, cất lời: "Con không được đi dạy học nữa rồi..."

"Cái gì?" Hai vợ chồng già đồng thanh thốt lên kinh hãi, cái miệng há hốc nửa ngày trời cũng không khép lại được.

Gia Lâm vẫn giữ nguyên tư thế ấy, nói: "Chân giáo viên dân lập của con bị cắt rồi. Hôm nay trong cuộc họp người ta tuyên bố."

"Con phạm phải phép tắc triều đình gì chứ? Trời đất ơi..." Chiếc gáo múc bột trong tay bà mẹ bỗng rơi tõm xuống mặt bếp lò, vỡ toác làm đôi.

"Có phải là giảm biên chế giáo viên không? Mấy năm nay giáo viên dân lập chẳng phải liên tục tăng thêm sao? Sao tự dưng lại bắt đầu cắt giảm rồi?" Người cha căng thẳng gặng hỏi.

"Không giảm..."

"Thế trường Mã Điếm chẳng phải bị thiếu mất một giáo viên sao?" Mẹ anh cũng xích lại gần bên anh.

"Không thiếu..."

"Thế sao lại không thiếu được? Không cho con dạy nữa, thì chẳng phải là thiếu rồi sao?" Người cha lộ vẻ mặt kỳ quặc khó hiểu.

Cao Gia Lâm bực bội quay ngoắt mặt lại, nổi cơn lôi đình với cha mẹ: "Bố mẹ ngốc thật đấy! Không cho con dạy nữa, người ta không biết bảo người khác dạy à?"

Đến lúc này hai vợ chồng già mới vỡ lẽ. Người cha sốt ruột lấy bàn tay gầy gò xoa xoa bàn chân trần, nén giọng xuống hỏi khẽ: "Thế bọn họ bảo ai dạy?"

"Ai? Ai! Còn ai vào đây nữa! Tam Tinh!" Cao Gia Lâm lại quẳng mạnh mình xuống đống chăn màn, kéo một góc chăn trùm kín mít đầu lại.

Hai ông bà già lập tức đờ đẫn, cả gian hầm bao trùm một bầu không khí chết chóc nặng nề.

Lúc này, nghe thấy bên ngoài những hạt mưa đã dồn dập gõ xuống mặt đất, tiếng gió và tiếng mưa dần dần lớn hơn, càng lúc càng dữ dội. Giấy dán cửa sổ chốc chốc lại bị ánh chớp rọi sáng, tiếng sấm sét hung hãn nối đuôi nhau gầm rú. Toàn bộ đất trời bên ngoài dường như đều bị nhấn chìm trong một mớ hỗn loạn. Cao Gia Lâm vẫn trùm kín đầu, giọt nước mũi trong veo nơi đầu mũi cha anh khẽ run rẩy, chực rơi xuống đến nơi mà ông lão cũng chẳng buồn lau; bàn tay thô ráp ấy cũng chẳng còn tâm trí đâu mà nhàn nhã vuốt ve chỏm râu trắng dưới cằm nữa, chuyển sang cứ xoa mãi lấy bàn chân trần. Mẹ anh còng lưng gục xuống thanh đá chắn phản, liên tục lấy tạp dề chùi nước mắt. Trong hầm yên ắng lạ thường, chỉ nghe thấy tiếng thở khò khè của con mèo vàng già phía sau bếp lò.

Cơn gầm thét của giông bão bên ngoài càng thêm dữ dội. Trong tiếng mưa gió, bỗng nhiên truyền đến một tràng âm thanh "ầm ầm" rung chuyển —— đó là lũ quét từ lòng sông đang cuồn cuộn đổ dồn về.

Tròn một khắc đồng hồ, căn hầm đất với ánh đèn leo lét lay lắt này đã mất đi mọi sinh khí, cả ba con người đều chìm sâu trong sự khổ sở và đau đớn.

Đòn giáng này đối với gia đình này hiển nhiên là vô cùng nặng nề. Còn đối với Cao Gia Lâm, việc tốt nghiệp cấp ba mà không đỗ đại học vốn đã là một vết thương tinh thần rất lớn. Nhờ có ba năm dạy học này, anh vừa không phải tham gia vào những công việc lao động chân tay nặng nhọc, lại vừa có thời gian tiếp tục học tập, nghiên cứu sâu hơn về mảng văn khoa mà mình hằng yêu thích. Gần đây anh đã đăng được hai, ba bài thơ và tản văn trên tờ báo của địa khu, tất cả đều là kết quả của chuỗi ngày nghiền ngẫm dùi mài khổ sở trong suốt thời gian qua. Giờ đây tất cả những thứ đó đều chấm dứt, anh sẽ buộc phải bắt đầu kiếp sống làm nông dân giống hệt như cha mình. Tuy anh chưa từng thực sự lao động cày cuốc trên mảnh đất này, nhưng anh là con em nông dân, anh biết rõ việc làm một người nông dân ở chốn vùng núi cằn cỗi này có ý nghĩa thế nào, hỡi những người nông dân, toàn bộ nỗi gian truân vĩ đại của họ anh đều thấu suốt tận tường! Dù anh chưa từng coi khinh bất kỳ người nông dân nào, nhưng chính bản thân anh lại chưa bao giờ chuẩn bị tâm lý để làm một người nông dân! Chẳng cần phải giấu giếm, hơn mười năm trời anh liều mạng học hành, chính là để không phải giống như cha mình, cả đời làm chủ nhân (hoặc theo một cách nói khác của anh là làm nô lệ) của đất đai. Dẫu mấy năm nay chỉ làm một giáo viên dân lập, nhưng nghề nghiệp này đối với anh vẫn tràn đầy hy vọng. Vài năm nữa, thông qua thi cử, biết đâu anh sẽ được chuyển thành giáo viên biên chế chính thức của nhà nước. Đến lúc đó, anh sẽ nỗ lực hơn nữa, tranh thủ vươn tới một công việc mà anh cho là tốt đẹp hơn. Nhưng giờ đây, những ảo tưởng và hy vọng mà anh ấp ủ đã hoàn toàn tan thành mây khói. Giờ phút này, anh nằm ở đây, khuôn mặt giấu dưới góc chăn co giật đau đớn, một bàn tay túm chặt lấy mớ tóc của chính mình một cách dữ dội.

Còn đối với vợ chồng già Cao Ngọc Đức, tin dữ tối nay chẳng khác nào một gậy giáng thẳng xuống đầu họ. Trước hết họ xót xa cho đứa con trai độc nhất của mình: từ nhỏ nó đã được nuông chiều, chưa từng nếm mùi gian khổ, da thịt non nớt thế kia, sau này những chuỗi ngày lao động gian khổ đằng đẵng biết làm sao mà chịu thấu! Huống hồ, mấy năm nay Gia Lâm đi dạy học, kiếm được điểm công của một lao động chính, cuộc sống của ba miệng ăn nhà họ không đến nỗi túng thiếu. Nếu con trai không đi dạy nữa, lại chưa kịp quen với đồng áng, ngày tháng sau này của họ chắc chắn sẽ chẳng dễ dàng gì. Hai thân già đều đã có tuổi rồi, chẳng còn như những năm xưa, chỉ dựa vào bốn bàn tay cày xới trên đất cũng có thể nuôi con ăn học "kiếm tìm công danh". Nghĩ tới tất cả những hậu quả đáng sợ này, họ vừa đau lòng, lại vừa hoảng loạn. Mẹ Gia Lâm sụt sùi khóc không thành tiếng; bố anh tuy không khóc, nhưng trông vẻ mặt còn khó chịu hơn cả khóc. Lão xoa bàn chân trần hồi lâu, bắt đầu tự lẩm bẩm than thở ai oán: "Minh Lầu à, mày khôn ranh quá mức rồi! Mày giỏi giang quá mức rồi! Mày ngang ngược quá mức rồi! Cậy mày làm bí thư đại đội mà chuyện vô lý nào mày cũng dám làm ư! Thằng Gia Lâm nhà tao dạy học yên ổn ba năm trời, thằng Tam Tinh nhà mày năm nay mới tốt nghiệp cấp ba cơ mà! Mày nỡ lòng nào hãm hại con tao hả? Mày không cần lý lẽ, đến liêm sỉ cũng vứt đi rồi sao? Minh Lầu! Mày làm chuyện này là táng tận lương tâm đấy! Ông trời ắt có ngày mở mắt ra nhìn! Tội nghiệp cho đứa con số khổ của tao! Ái chà chà chà chà..." Lão Cao Ngọc Đức rốt cuộc không kìm được nữa òa khóc thành tiếng, hai hàng nước mắt già nua đục ngầu chảy tràn trên khuôn mặt nhăn nheo, lăn vào giữa chỏm râu trắng dưới cằm.

Cao Gia Lâm nghe thấy tiếng cha mẹ khóc, đột ngột vùng dậy khỏi đống chăn màn, trong hai con mắt lóe lên những tia hung quang đáng sợ. Anh gầm lên với cha mẹ: "Bố mẹ khóc cái gì! Con liều cái mạng này, cũng phải một mất một còn với cái thằng ranh Cao Minh Lầu kia!" Dứt lời, anh liền tung người nhảy phắt xuống phản. Hành động này làm Cao Ngọc Đức hoảng hốt tột độ. Ông cũng để chân trần nhảy bổ xuống phản, vội vàng túm chặt lấy cánh tay trần của con trai. Đồng thời, mẹ anh cũng thoăn thoắt bước chân nhỏ vòng qua, lưng ép chặt vào cánh cửa. Hai ông bà già chặn đứng đứa con trai mình trần ngay giữa gian nền đất.

Cao Gia Lâm nóng nảy nói với hai người già đang hoảng hốt luống cuống: "Kìa bố mẹ! Con có phải đi giết người đâu! Con muốn viết đơn kiện ông ta! Mẹ, mẹ đi lấy cây bút máy trong bàn học ra đây cho con!" Cao Ngọc Đức nghe con trai nói thế, còn kinh hoàng hơn cả việc nhìn thấy con vơ lấy hung khí đi hành hung. Ông ghì chặt cánh tay trần của con, van nài: "Tổ phụ của tôi ơi! Con ngàn vạn lần đừng có gây ra cái họa này! Người ta có ô dù thông tận trời xanh đấy! Lên trên công xã, bước chân người ta dẫm đất cũng rung rinh. Con kiện ông ta, chẳng giải quyết được việc gì thì chớ, sau này người ta bóp nghẹt cả nhà mình chết mất! Bố già rồi, không tranh nổi cái hơi này đâu; con còn non nớt, đỡ không nổi đòn thù trả đũa của người ta đâu. Con tuyệt đối không được làm chuyện này..."

Mẹ anh cũng bước tới níu lấy cánh tay trần còn lại của anh, tiếp lời chồng, cũng tha thiết van vỉ: "Con ngoan của mẹ ơi, bố con nói đúng lắm đấy! Lòng dạ Cao Minh Lầu hiểm độc lắm, con kiện ông ta thì cả nhà mình sau này không còn đường sống đâu..."

Toàn thân Cao Gia Lâm cứng đờ như một khúc gỗ mục, mũi miệng phì phò thở ra những luồng hơi nóng, căn bản không thèm nghe lời khuyên can của hai đấng sinh thành, lớn tiếng nói: "Dù sao sống mà phải chịu uất ức thế này, thà liều mạng với cái đồ chó đẻ ấy còn hơn! Thỏ cùng đường còn biết cắn người nữa là, con người chúng ta sống ra cái thể thống gì thế này! Con mặc kệ có giải quyết được hay không, con nhất định phải kiện ông ta!" Anh vừa nói vừa ra sức giằng hai cánh tay trần ra khỏi bốn bàn tay già nua suy kiệt. Nhưng bốn bàn tay ấy lại càng siết chặt anh hơn. Hai người già khóc lóc thảm thiết. Mẹ anh lảo đảo, chực ngã quỵ xuống đất, trong miệng dồn dập van nài: "Con ngoan của mẹ ơi, con mà còn bướng bỉnh, mẹ quỳ xuống lạy con đấy..." Cao Gia Lâm nhìn thấy bộ dạng đáng thương của cha mẹ, sống mũi cay cay, vội đỡ lấy người mẹ sắp ngã nhào, đầu lắc lắc đau đớn, nói: "Mẹ, mẹ đừng làm thế, con nghe lời bố mẹ, con không kiện nữa..."

Hai ông bà già lúc này mới buông con trai ra, lấy mu bàn tay và lòng bàn tay lau những vệt nước mắt trên mặt. Thân hình Cao Gia Lâm cứng đờ tựa vào thanh đá chắn mép phản, nặng nề cúi gằm đầu. Bên ngoài, dẫu không còn chớp giật sấm rền nữa, nhưng mưa vẫn như trút nước rào rào trút xuống. Nơi lòng sông vọng lại tiếng gầm rú của dòng lũ quét như quái thú hung tợn, khiến người ta rợn tóc gáy.

Mẹ anh thấy anh đã nguôi ngoai, bèn lục từ trong rương ra một chiếc áo vải lam, khoác lên thân hình trần trụi lạnh ngắt của anh, sau đó thở dài một tiếng, quay ra phía bếp lò đằng sau nấu cơm cho anh. Cha anh lần mò châm một tẩu thuốc, tay run lẩy bẩy quẹt đến mười mấy que diêm mới thắp được lửa —— mà quên mất rằng ngọn lửa của cây đèn dầu hỏa đang chập chờn nhảy múa ngay trước mắt mình. Ông rít một hơi thuốc, còng lưng bước vòng tới trước mặt con trai, tính toán đắn đo bảo: "Chúng ta ngàn vạn lần không dám kiện người ta. Thế nhưng, cứ thế này cũng vẫn chưa được... Đúng thế, cứ thế này là không xong đâu!" Ông quả quyết kêu lên.

Cao Gia Lâm ngẩng đầu lên, chăm chú lắng nghe xem cha mình còn có cao kiến gì khác để trừng phạt Cao Minh Lầu.

Cao Ngọc Đức cúi gằm đầu hút thuốc, lộ vẻ mưu mô tính toán sâu xa. Một lúc lâu sau, ông mới ngẩng khuôn mặt già nua nhăn nheo từng trải sự đời của một người làm nông lên, bảo với con trai: "Con nghe cho kỹ đây! Con không những không được phép kiện người ta, mà sau này hễ gặp Minh Lầu còn phải chủ động cất tiếng chào chú nữa đấy! Mặt mũi không được xầm xì, phải tươi cười! Lúc này người ta chắc chắn đang để mắt xem thái độ của nhà mình thế nào đấy!" Ông lại quay mái đầu bạc phơ, dặn dò bà vợ đang nấu cơm: "Mẹ thằng Gia Lâm, bà nghe đây! Sau này bà gặp người nhà Minh Lầu, phải tươi cười với người ta! Năm nay nhà Minh Lầu không trồng được cà tím, ngày mai bà hái một sọt cà tím ở mảnh đất phần trăm nhà mình đem sang biếu người ta. Nhưng chớ có để người ta nhìn ra là mình cố ý nịnh bợ đấy nhé! Than ôi! Nói đi nói lại thì tiền đồ sau này của thằng Gia Lâm nhà mình vẫn phải trông cậy vào người ta đoái hoài giúp đỡ! Con người ta phận thấp hèn thì phải biết luồn cúi theo kiểu thấp hèn thôi... Mẹ thằng Gia Lâm, bà nghe thấy chưa?"

"Ừm..." Phía bên bếp lò vọng lại một tiếng đáp nghe nghẹn ngào như tiếng khóc.

Những giọt nước mắt cuối cùng cũng trào ra từ khóe mắt Cao Gia Lâm. Anh thoắt quay người lại, gục đầu vào thanh đá chắn mép phản, đau đớn khóc nức nở.

Cơn mưa bên ngoài tạnh từ lúc nào không hay, chỉ nghe thấy tiếng nước chảy róc rách trên mặt đất hòa lẫn cùng tiếng gầm thét dữ dội của lũ quét dưới lòng sông, khiến cho đêm nay mãi mãi chẳng thể nào lắng lại được sự bình yên...