Tiếp nối phần đầu phim, từ bãi gốc rạ vang lên tiếng cuốc đất đơn điệu. Đất trồng bị lật lên. Lưỡi cuốc rơi xuống đất. Chúng ta dần nhìn thấy đó là Cao Gia Lâm. Cậu ta ở trần, đi chân đất, xắn quần lên tận đùi, máy móc vung cuốc, vã mồ hôi như tắm mà liều mạng cuốc đất.

Ở đằng xa, ông Đắc Thuận đang hò hét dắt bò cày đất. Cách chỗ Cao Gia Lâm không xa ở đầu ruộng có đặt một bình nước.

Khu ruộng ngô ở lòng chảo. Bên cạnh con đường nhỏ giữa ruộng ngô, có đặt một chiếc xô nước cùng vài bộ quần áo lộn xộn, đủ loại giày dép.

Trong ruộng ngô, một đám phụ nữ đang xới đất. Trên sườn đồi đối diện vọng lại tiếng cuốc đất của Gia Lâm. Mấy người phụ nữ xới đất ngẩng lên nhìn sườn đồi đối diện rồi bàn tán.

Phụ nữ A: "Hừ, hành hạ đứa nhỏ mệt muốn chết!"

Phụ nữ B: "Cao Minh Lầu cũng quá vô lý rồi, người ta Gia Lâm dạy học ba năm, con trai ổng vừa tốt nghiệp, dựa vào đâu mà chèn ép người ta xuống?"

Phụ nữ A: "Gia Lâm không phải năm nào cũng được bình xét là giáo viên hạng nhất toàn công xã sao?"

Phụ nữ B: "Là giáo viên kiểu mẫu!"

Phụ nữ A: "Ồ, kiểu mẫu..."

Phụ nữ C: "Kiểu mẫu đáng một xu! Bây giờ có đi cửa sau thì làm gì cũng ăn đứt!"

Phụ nữ A: "Không ngờ lại có chuyện vô lý thế này."

Phụ nữ C: "Sao lại không ngờ? Cậu cứ như đứa trẻ còn đang bú sữa ấy!"

Mấy người xới đất cười ha hả. Phụ nữ A trừng mắt nhìn phụ nữ C: "Đồ con rùa..."

Chỉ có duy nhất một cô gái không cười. Đó là Xảo Trân. Lúc mọi người đang bàn tán, cô ấy chỉ cúi đầu xới đất. Bây giờ cô ấy cắm cuốc xuống đất, đôi chân trần bước qua ruộng ngô, đi đến cạnh xô nước ở đầu ruộng. Cô ấy cầm gáo múc một ít nước trong xô, nhấp vài ngụm, ngẩn ngơ nhìn Cao Gia Lâm đang cuốc đất ở sườn đồi đối diện.

Bãi gốc rạ. Gia Lâm vẫn đang cuốc đất, ông Đắc Thuận dắt bò cày liếc mắt về phía Gia Lâm một cái. Bàn tay rướm máu của Gia Lâm đã nhuộm đỏ cán cuốc. Ông Đắc Thuận dừng bò lại, bước qua, cưỡng chế ngăn cậu ta lại.

Ông Đắc Thuận: "Á chà, cậu nhóc cứng đầu này! Đừng có dở chứng ngang ngược nữa!"

Ông ấy bốc một nắm đất vàng từ dưới đất bôi lên đôi tay đang nát bét của Gia Lâm! "Đất vàng cầm máu đấy... Mới bắt đầu lao động, nhất định phải phân phối sức cho đều, ngày tháng sau này hãy còn dài..."

Gia Lâm: "Ông Đắc Thuận, cháu vừa bắt đầu đã muốn nếm cho hết những thứ khổ cực nhất, sau này sẽ không sợ bất kỳ việc nặng nhọc nào nữa... Bây giờ tâm trí cháu đang rối bời, lao động khổ một chút, da thịt đau một chút, cháu sẽ quên đi những chuyện không vui này... Tay có nát thì cứ để mặc nó nát!"

Cậu ta lộ ra vẻ mặt tàn nhẫn với chính mình, vung cuốc lên lại liều mạng cuốc.

Ông Đắc Thuận bất lực thở dài một hơi, qua lấy bình nước đặt ở bên cạnh Gia Lâm.

Khu ruộng ngô ở lòng chảo. Xảo Trân vẫn ngẩn ngơ nhìn sườn đồi đối diện. Tiếng cuốc đất ở sườn đồi đối diện đang chấn động trái tim cô.

Dưới ruộng ngô vọng lên tiếng của Lưu Lập Bản: "Ố — Xảo Trân! Ố — Xảo Trân!"

Xảo Trân vội vàng trốn vào trong rừng ngô.

Dưới ruộng ngô vọng lại tiếng của Cao Minh Lầu: "Thông gia, hò hét gì thế?"

Tiếng Lập Bản: "Mã Thuyên ở Mã Điếm đến xem mắt, con nhóc chết tiệt này trốn không chịu gặp người ta..."

Minh Lầu: "Ông bây giờ gọi nó làm gì? Lát nữa là thu công rồi còn gì!"

Lập Bản: "Hừ..."

Trong ruộng ngô. Mấy người phụ nữ đùa giỡn với Xảo Trân.

Phụ nữ C: "Xảo Trân, sao còn không mau về đi gặp con rể của cô đi?"

Phụ nữ D: "Mã Thuyên, Mã Thuyên, sắp trói chặt cô lại rồi kìa!"

Mấy người phụ nữ cười ha hả, Xảo Trân đuổi theo hất đất, đùa giỡn với họ.

Đầu làng. Minh Lầu và Lập Bản đi song song với nhau vào trong làng.

Lập Bản: "Tam Tinh được lên lớp rồi à?"

Minh Lầu: "Ừ."

Lập Bản: "Vẫn là ông - kẻ có tài lớn này mới có cách."

Minh Lầu: "Thông gia tốt ạ, tôi bây giờ sao có thể sánh bằng ông - kẻ có tài thứ hai, làm ăn buôn bán, kiếm được đống tiền khiến người ta đỏ mắt cơ chứ!"

Lập Bản: "Thông gia, đường lớn thênh thang, mỗi người đi một ngả. Ông nắm quyền của ông, tôi kiếm tiền của tôi!"

Hai người vừa nói vừa cười đi vào trong làng.

Toàn cảnh thôn Cao Gia Giao. Từng cột khói bếp bay lên từ những ngôi nhà lộn xộn. Ông Đắc Thuận dắt bò, Gia Lâm vác cuốc, đi song song với nhau vào trong làng.

Ông Đắc Thuận dắt bò đi về phía chuồng nuôi, một mình Gia Lâm vác cuốc đi đến đầu cầu trong làng. Mã Thuyên đạp một chiếc xe đạp hoa hòe hoa sói đi ngược chiều tới.

Mã Thuyên: "Thầy Cao, trường học đã khai giảng rồi, sao anh vẫn ở nhà?"

Gia Lâm: "Tôi không dạy học nữa rồi — Cậu ăn diện giống hệt tân lang thế này, đi đâu về đấy?"

Mã Thuyên ngại ngùng liếc nhìn bộ quần áo mới nổi bật của mình, nói: "Đi đón vợ..."

Gia Lâm: "Ai thế?"

Mã Thuyên: "Con gái thứ hai của Lưu Lập Bản."

Gia Lâm nói đùa: "Thế thì cậu đã nhổ mất bông hoa đầu mùa ở cái thung lũng này rồi. Cậu không nghe người ta nói, Xảo Trân là 'Đạt Mãn Xuyên' sao?"

Mã Thuyên: "Quả là một quả ngon, chỉ sợ không ăn được vào miệng chúng ta thôi!"

Gia Lâm và Mã Thuyên đều cười.

Giữa ruộng ngô. Mấy người phụ nữ xới đất đều đã về nhà, một mình Xảo Trân ngẩn ngơ ngồi đó. Xảo Linh cầm một cuốn sách đi về phía cô ấy.

Xảo Linh đi đến trước mặt Xảo Trân nói: "Chị hai, mau về ăn cơm thôi."

Xảo Trân: "Mã Thuyên đi chưa?"

Xảo Linh: "Đi rồi."

Xảo Trân đứng dậy, cùng Xảo Linh đi xuyên qua ruộng ngô.

Buổi trưa. Nhà Lập Bản, Xảo Trân ném cuốc vào góc tường sân, hậm hực bước vào trong hang đá. Mẹ Xảo Trân và Xảo Anh đang nấu cơm, Lập Bản đang đếm một xấp tiền.

Lập Bản: "Sao giờ mày mới về? Người ta Mã Thuyên chạy ba chuyến một vòng năm chuyến một lượt, mày kiểu gì mà không thể gặp người ta lấy một lần? Mày là cái thá gì chứ? Mày..."

Mẹ Xảo Anh: "Con bé vừa lao động về, đến hơi thở còn chưa kịp hít, ông đã cằn nhằn nó, ông... ông chỉ được cái tài giỏi!"

Xảo Trân không nói một câu nào, bước ra khỏi hang đá.

Hang đá của Xảo Trân. Cô đang rửa mặt, Xảo Anh vạchh mành đi vào.

Xảo Anh: "Trân Trân, mày cũng hơn hai mươi tuổi rồi, lại không phải trẻ con. Mày đồng ý hay không, chẳng lẽ không thể gặp người ta lấy một lần..."

Xảo Linh đi tới tựa vào khung cửa, nói: "Chị cả, chị xen vào chuyện bao đồ thế hả?"

Xảo Trân: "Bố kiếm cho mày một nhà tốt thì mày cứ đi nhà tốt của mày, mày quản chuyện của tao làm gì? ... Mày nói xem, bố chồng mày có còn là con người không? Người ta Gia Lâm dạy học ba năm, là giáo viên kiểu mẫu của toàn công xã, bố chồng mày hất cẳng người ta ra, đi cửa sau cho con trai ổng lên, bá đạo thế là cùng!"

Xảo Linh: "Tam Tinh học ở trường cấp hai dốt nát tồi tệ, toán toàn ăn trứng ngỗng, mà còn có thể làm giáo viên cơ á?"

Xảo Anh: "Úi chà, xem hai đứa mày đạo mạo chưa kìa! Chó nhà người ta cắn ra ngoài, hai người tụi mày chuyên gia cắn người nhà mình! ... Chuyện này cũng không thể trách hoàn toàn bố chồng tao, là do cán bộ giáo dục công xã Mã Chiếm Thắng làm..."

Xảo Trân: "Bố chồng mày và Mã Chiếm Thắng mặc chung một cái quần!"

Xảo Linh bật cười. Xảo Anh hậm hực quay người bước ra khỏi hang đá của Xảo Trân.

Trong sân nhà Minh Lầu. Xảo Anh và vợ Minh Lầu đang quay cối xay ở góc tường sân.

Minh Lầu ngồi xổm trên mặt đất, tay cầm van xe, Tam Tinh đang lắc lư bơm xe đạp.

Minh Lầu: "Xe đạp hai ngày nữa phải lau chùi cho sạch... Mày đừng có mà lêu lổng nữa! Bố mày vất vả lắm mới kiếm được cho mày một vị trí này, mày mà còn quậy phá nữa, bố mày sẽ mặc kệ mày đấy... Mày có nghe thấy không?"

Tam Tinh đang không biết nhìn cái gì ở đằng xa, vội vàng đáp: "Nghe thấy rồi..."

Minh Lầu rút ống bơm ra, đầu ngón tay bôi một ít nước bọt, xoa lên van xe để xem có bị xì hơi không.

Đêm, nhà Cao Ngọc Đức. Bên ngoài có tiếng gió mưa lác đác.

Mẹ Gia Lâm ngồi bên bếp lò, ánh lửa leo lắt của bếp lò chiếu lên mái tóc bạc và khuôn mặt nhiều nếp nhăn của bà. Bà đang khóc sụt sùi, Cao Ngọc Đức đi chân đất ngồi xổm trên kang, rít một nồi thuốc lào bên ngọn đèn dầu hỏa. Một con mèo vàng già đang ngáy khò khò ở đầu kang.

Cao Gia Lâm ngửa người dựa vào một chồng chăn đệm, nhìn chằm chằm ra cửa sổ. Những hạt mưa hắt qua lỗ thủng trên giấy dán cửa sổ, rơi xuống phiến đá bên bệ cửa.

Trong hang đá tĩnh lặng không có tiếng động, bao trùm một bầu không khí ngột ngạt.

Gia Lâm đột ngột chồm người dậy từ đống chăn đệm, trong mắt lóe lên một tia hung quang đáng sợ, gào lên: "Mẹ, mẹ khóc cái gì! Con liều cái mạng này, cũng phải một phen sống mái với tên Cao Minh Lầu!"

Gia Lâm nói xong liền nhảy phắt khỏi kang.

Bố cậu ta cũng hoảng hốt nhảy xuống kang, tóm lấy một cánh tay cậu; mẹ cậu chạy tới, lấy thân mình chặn vào cánh cửa, ngăn con trai lại.

Gia Lâm nôn nóng nói: "Ô hay! Con có phải đi giết người đâu! Con muốn viết đơn khiếu nại kiện ổng! Mẹ! Mẹ lấy bút máy cho con!"

Cao Ngọc Đức: "Tổ tông của tao ơi! Mày ngàn vạn lần đừng có gây ra rắc rối này! Người ta có ô dù chống lưng to lắm đấy!"

Mẹ Gia Lâm: "Mày kiện ổng, người nhà mình sau này không còn đường sống nữa đâu..."

Gia Lâm: "Người nhà mình sống thế này là thế quái nào! Con mặc kệ có tác dụng hay không, nhất định phải kiện ổng!"

Gia Lâm cố sức giãy giụa khỏi đôi tay già nua của bố mẹ, nhưng mẹ cậu lại ôm chặt lấy cậu không buông. Mẹ Gia Lâm vừa khóc vừa cầu xin: "Con ngoan của mẹ ơi, mày mà còn bướng bỉ, mẹ quỳ xuống lạy mày đấy!"

Gia Lâm vội đỡ lấy người mẹ sắp ngã quỵ, đau lòng nói: "Mẹ, mẹ đừng như thế, con... không kiện nữa..."

Mọi thứ dần bình tĩnh lại. Mẹ Gia Lâm lại ngồi xuống bếp lò. Gia Lâm tựa vào thành đá bên kang trầm mặc không nói gì.

Bàn tay cầm điếu cày của Cao Ngọc Đức run lẩy bẩy, nói với Gia Lâm: "Con không chỉ không dám kiện người ta, sau này gặp Minh Lầu, phải gọi người ta là chú! Mặt mày không được xị ra, phải cười!"

Ông quay sang nói với mẹ Gia Lâm: "Bà nó này, sau này bà gặp người nhà của Minh Lầu, phải nở nụ cười với người ta. Năm nay Minh Lầu không trồng được cà tím, ngày mai bà hái một gánh cà tím ở mảnh đất tự tạc của nhà mình mang qua đó, nhưng đừng để người ta nhìn ra là chúng ta cố ý nịnh bợ người ta đấy... Bà có nghe thấy không?"

Mẹ Gia Lâm đáp lời bên bếp lò, rồi đau đớn khóc òa lên.

Cao Gia Lâm nặng nề và đau khổ cúi gằm đầu xuống.

Ban ngày. Một con mương lớn ngoài làng. Trên sống núi có người đang cày bừa, trên sườn mương đàn cừu đang lang thang gặm cỏ. Gia Lâm đang cuốc đất bên mép một thửa ruộng lúa mì trên sườn đồi.

Xảo Trân đi tới từ con đường nhỏ quanh co trên sườn mương ở đằng xa, miệng cất tiếng hát bài Tín thiên du ngọt ngào mang hương vị đồng quê:

Trên sông (ấy) vịt xuống sông ngỗng.

Từng đôi (ấy) mắt liếc tìm anh.

Xảo Trân xách giỏ cỏ lợn, ngẩng đầu nhìn về phía Gia Lâm.

Gia Lâm đang cắm cúi cuốc đất. Xảo Trân đi ngang qua mép ruộng, rụt rè gọi một tiếng: "Gia Lâm..."

Gia Lâm quay đầu lại. Xảo Trân móc từ trong giỏ cỏ ra hai quả dưa bở, đặt lên mép ruộng, nói: "Đất tự tạc nhà chúng tôi... tôi trồng đấy..."

Gia Lâm không nói gì, gật gật đầu, rồi lại tiếp tục cuốc đất.

Hoàng hôn. Đầu làng. Gia Lâm vác cuốc, đi song song với bố vào làng. Gia Lâm cầm điếu thuốc lào của bố rít một hơi, sặc cho ho khụ khụ, rồi lại trả điếu thuốc cho bố.

Cao Ngọc Đức thở dài một hơi, nói: "Bố bàn thế này, mai chợ huyện họp phiên, chi bằng bảo mẹ mày hấp một nồi bánh bao trắng, con xách ra chợ bán, cách này nhẹ nhàng hơn lao động khổ cực, lại còn có thể mua cho con một tút thuốc lá nữa..."

Gia Lâm không nói gì. Hai cha con bước vào làng trong màn chiều chập choạng.

Đêm. Nhà Gia Lâm. Gia Lâm tựa lưng vào cuộn chăn đọc sách. Mẹ đứng dưới đất, tay đang xoa xoa một bộ quân phục màu vàng trên kang. Cao Ngọc Đức vừa hút thuốc, vừa dùng tay xoa xoa đôi chân trần. Ông liếc nhìn bộ quân phục màu vàng, nói: "Đây chẳng phải là bộ quần áo người chú thứ hai gửi về đấy à?"

Mẹ Gia Lâm: "Ồ, đúng thế đấy..."

Ngọc Đức ngẫm nghĩ một lúc, nói: "Nghe nói chú thứ hai của nó làm quan to ở quân đội Tân Cương rồi... Nghe nói là phó chính ủy sư đoàn? Haizz, chi bằng để Gia Lâm đến Tân Cương tìm ông bác thứ hai của nó, xem có kiếm được công việc nào không... Nghe nói ở đó dân cư thưa thớt, dễ tìm việc làm..."

Gia Lâm không đọc sách nữa, lắng nghe bố nói chuyện.

Mẹ Gia Lâm: "Đường xa thế... Thằng bé lại chưa từng đi xa nhà, làm sao người ta yên tâm được... Tôi không cho đi..."

Nói xong liền dùng vạt áo lau mắt.

Gia Lâm không nói một lời nào, lại cúi xuống đọc sách.