Lưu Xảo Trân đã đánh răng. Chuyện này vốn dĩ rất bình thường, nhưng một khi xảy ra ở người như cô, lập tức liền truyền đi trong thôn với đủ mọi lời đàm tiếu. Trong mắt dân làng, đánh răng là phong cách của cán bộ và người có chữ nghĩa, đám nhà quê bọn họ ai còn câu nệ chuyện này? Cao Gia Lâm đánh răng, Cao Tam Tinh đánh răng, em gái Xảo Trân là Xảo Linh đánh răng thì ai nấy đều không thấy lạ, duy chỉ có nữ xã viên không biết chữ Lưu Xảo Trân đánh răng là khiến mọi người vừa mới lạ vừa thấy không quen.

"Hừ, đứa con gái thứ hai của Lưu Lập Bản đúng là sắp bay lên trời rồi! Đứa nhỏ đang yên đang lành, sao tự dưng lại học cái thói này thế không biết?"

"Cả ngày chẳng thèm ra khỏi cửa, chữ to một bắp không biết một chữ, lại học đòi văn minh cơ đấy!"

"Vệ sinh với chả văn sinh, lợn nái còn chẳng thèm nói chuyện vệ sinh, trong bụng đẻ một lứa mười mấy con lợn béo kìa!"

"Chà chà, các người không thấy đấy thôi, sáng sớm tinh mơ đã ngồi xổm bên bờ sông, máu me tòng tongầy ngập cả mồm! Trông có buồn cười không cơ chứ?"

... Trong thôn, một số ít người tư tưởng cổ hủ, không quen với văn minh hiện đại, trên núi, ngoài đường, trong nhà, bắt đầu bàn tán rôm rả về "cảnh tượng Tây" mới xuất hiện ở thôn họ.

Lưu Xảo Trân hoàn toàn mặc kệ những lời bàn tán đó, cô nhất định phải đánh răng! Bởi vì đây là anh Gia Lâm yêu dấu bảo cô làm thế mà! Cô gái si tình vì để người đàn ông mình yêu mến vui lòng, can đảm nào cũng có thể gom đủ. Cô mặc kệ thiên hạ chê cười; vì tình yêu của Gia Lâm, cô chịu đựng gì cũng được.

Sáng hôm ấy, cô cầm chiếc ca đựng bàn chải, lại ngồi xổm bên bờ sông nhà mình bắt đầu đánh răng. Đánh được mấy cái, chiếc bàn chải cứng ngắc nhanh chóng làm lợi của cô rướm máu, đúng như lời đồn trong thôn là "máu me trào ra đầy miệng". Nhưng cô mặc kệ, cứ thế dùng sức đánh tiếp. Xảo Linh bảo cô, mới bắt đầu đánh răng, làm rách lợi là chuyện bình thường, đánh mấy lần là quen thôi. Đúng lúc đó, mấy người phụ nữ chuẩn bị lên núi đi ngang qua trước cửa nhà cô, cười cợt đứng lại xem cô làm trò hề; một lũ trẻ con trong thôn thấy mấy người phụ nữ tụ tập ở đây, không biết có chuyện gì cũng chạy tới hóng hớt; tiếp theo đó, mấy ông già đi lượm phân dạo qua đây buổi sáng cũng tò mò ghé lại xem.

Những người này vây quanh người đang đánh răng, bàn tán xôn xao, âm thanh ù ù vang lên một mảng. Mấy ông già lượm phân thậm chí còn ngồi xổm xuống ngay trước mặt cô, giống như đang quan sát một con bê bị bệnh, vừa chỉ trỏ vào miệng cô vừa nêu lên đủ mọi ý kiến. Một ông già đến sau thấy miệng cô sùi đầy bọt máu, còn tưởng cô mắc bệnh cấp tính nào đó, liền hô hoán lên với mấy ông già khác: "Còn không mau đi mời bác sĩ đến đây?" Làm đám đông có mặt được trận cười ha hả. Xảo Trân vốn định thanh minh vài câu với những người xung quanh, đàng hoàng nói một câu đùa để giải vây cho mình, ngặt nỗi miệng không tài nào nói được. Cô cũng mặc kệ luôn, cứ thong thả bình tĩnh đánh răng của mình. Cô vốn định dừng lại, nhưng lại nổi tính bướng bỉnh nghĩ: Mình cứ đánh thêm lúc nữa cho bọn họ xem, để họ nhìn cho quen mắt thì thôi!

Bàn tay phải vụng về khoắng chiếc bàn chải trong miệng một hồi lâu, cô mới lấy bàn chải ra, múc một ngụm nước trong ca, súc miệng thật kỹ, nhổ bọt kem đánh răng xuống đất, rồi lại múc một ngụm nước khác để súc miệng. Ánh mắt của đám người vây xung quanh từ trong cái ca đánh răng chuyển lên miệng cô, rồi từ miệng cô nhìn xuống mặt đất.

Lúc này, bố Xảo Trân đang lùa hai con bò từ dưới khe nước đi lên bờ sông nhà ông. Người nông dân kiêm thương nhân này mấy hôm trước vừa mua thêm hai con bò, vẫn chưa kịp bán lại, ban nãy vừa lùa gia súc xuống khe uống nước.

Lập Bản chừng năm mươi tuổi, khuôn mặt trắng pha chút hồng, ít nếp nhăn, trông hãy còn trẻ. Ông mặc bộ đồ vải ca-ki màu xanh sạch sẽ, nhưng kiểu dáng vẫn là của nhà nông; đội trên đầu chiếc mũ vải trắng trông chẳng giống nông dân cho lắm, ít nhất cũng giống anh nuôi phết ở cơ quan trong thị trấn. Lưu Lập Bản lùa bò lên bờ sông, thấy một đám người vây quanh Xảo Trân xem cô đánh răng, cơn giận dữ đã bốc lên ngùn ngụt từ lâu! Ông phát hiện những ngày này Xảo Trân hết thay quần áo ba lần một ngày lại chải đầu mãi không thôi, nay lại còn học đòi chải cả răng nữa chứ. Mấy hôm trước ông đã muốn nổi trận lôi đình rồi, nhưng nghĩ con gái đã lớn, sợ nó chịu không nổi nên mới cắn răng nhịn không lên tiếng.

Bây giờ tận mắt thấy Xảo Trân mất mặt trước đông đảo người dân, ông tức đến mức không thể chịu đựng thêm được nữa. Ông bỏ mặc hai con bò, mặt đỏ từng bừng, rẽ đám đông xông vào, lớn tiếng quát mắng: "Đứa mặt dày này, còn không mau cút về nhà cho tao! Lại chạy ra cửa làm trò mất mặt hả!"

Một tiếng quát mắng của Lưu Lập Bản đã giải tán toàn bộ đám người hóng hớt. Mấy đứa trẻ con chuồn trước, mấy ông già vội vã xách giỏ lượm phân, lủi thủi rời khỏi cái nơi vốn dĩ họ không nên đặt chân tới này. Xảo Trân tay cầm chiếc ca đánh răng, đôi mắt ngấn hai giọt lệ nói: "Bố, bố mắng người làm gì chứ? Con đánh răng giữ gìn vệ sinh thì có gì là sai?"

"Vệ sinh cái con khỉ! Mày là cái đồ nhà quê, đầy mồm bọt trắng, cả làng đang cười vào cái mặt phá gia chi tử nhà mày kìa! Mày làm nhục cả tổ tông đấy!"

"Dù thế nào đi nữa, đánh răng thì có gì là sai chứ!" Xảo Trân bướng bỉnh cãi lại: "Bố nhìn răng bố xem, mới năm mươi tuổi mà đã rụng bao nhiêu cái thế kia, nói không chừng chính là vì không..."

"Nói nhảm! Răng tốt hay xấu là do trời sinh, liên quan quái gì đến chuyện đánh hay không đánh! Ông mày cả đời không đánh răng, sống đến tám mươi tuổi mà hàm răng vẫn đều tăm tắp, năm trước khi mất vẫn dùng răng cắn hạt dẻ được cơ mà! Mày khôn hồn thì vứt hết mấy cái đồ nghề đánh răng ấy đi cho tao!"

"Thế sao Xảo Linh đánh răng mà bố không quản?"

"Xảo Linh là Xảo Linh, mày là mày! Người ta là học sinh, mày là dân thường!"

"Dân thường thì đến quyền giữ gìn vệ sinh cũng không được à?" Xảo Trân tủi thân đến mức òa khóc. Cô lớn tiếng cãi lại bố: "Sao bố không cho con đi học? Bố chỉ biết có tiền thôi! Bố còn biết cái gì nữa? Bố hủy hoại cả đời con, bắt con thành một kẻ mù chữ! Hôm nay con đánh răng, bố lại còn bắt nạt con thế này..." Cô quay phắt người đi, hai tay che mặt khóc lớn hơn.

Lưu Lập Bản lập tức hoảng hốt. Ông nhanh chóng nhận ra mình vừa rồi quá đáng lắm — đã nhiều năm rồi ông không đối xử với con cái như vậy, ông vội bước tới dỗ dành: "Bố sai rồi, con đừng khóc nữa, sau này muốn đánh thì cứ đánh ở xó bếp nhà mình ấy, đừng có chạy ra bờ vực mà đánh nữa! Người ta trong thôn cười cho đấy..."

"Mặc kệ họ cười! Con chẳng sợ gì hết! Con cứ thích ra bờ vực đánh đấy!" Xảo Trân trừng mắt nói với bố. Lưu Lập Bản thở dài một tiếng, quay đầu nhìn ra phía sau sân, lập tức kêu lên hoảng hốt, cắm cổ chạy đi — hai con bò của ông sắp ăn trụi lủi mấy luống cải bắp mà ông vất vả chăm bón rồi!

Xảo Trân lau nước mắt, ấm ức quay người đi về nhà. Cô rửa mặt trước, sau đó đứng trước gương chải lại tóc thật kỹ. Cô đổi kiểu tóc hai bím ngắn đen dày ngày thường thành kiểu đang mốt của mấy cô gái thành phố: dùng chiếc khăn mùi xoa hoa cột túm phần tóc phía sau đầu thành một nhúm bồng bềnh. Mặc quần áo gì đây? Cô bắt đầu thấy phiền muộn.

Kể từ đêm hôm đó, lúc nào Xảo Trân cũng muốn gặp Gia Lâm; muốn được trò chuyện cùng anh, muốn được tình tứ ở bên anh. Nhưng chẳng hiểu vì sao, Gia Lâm cứ như đang tránh mặt cô, như thể không muốn giáp mặt cô. Nhớ lại cái đêm anh Gia Lâm ôm hôn cô trìu mến biết bao, thế mà giờ lại lạnh nhạt với cô như vậy, cô không kìm được mà rưng rưng nước mắt vì tủi thân. Những ngày này, cô thấy anh đã ra núi lao động rồi, tự dưng lại ăn mặc rách rưới thế, lưng còn thắt một sợi dây thừng, trông y như một tên ăn mày. Sáng nào anh cũng vác một chiếc cuốc cù gỉ, lên núi đào bờ ruộng lúa mì cùng đội, buổi trưa cũng chẳng về nhà, ăn cơm mang theo cùng mọi người. Anh có quần áo mới, sao lại cứ phải mặc rách rưới thế làm gì? Hôm qua cô thấy anh gánh nước bên mép ruộng, chiếc áo sau lưng đã bị cái gì rách một đường toác hoác, để lộ một mảng da thịt bị nắng phơi đỏ sậm. Cô đứng trên bờ vực nhà mình, xót ruột đến mức nước mắt rơi lã chã, muốn chạy xuống tìm anh, nhưng anh Gia Lâm lại có vẻ không thèm đếm xỉa đến cô, gánh nước đi thẳng không thèm quay đầu lại — rõ ràng là anh đã nhìn thấy cô cơ mà!

Đêm hôm qua, cô trằn trọc suốt đêm không sao chợp mắt nổi. Nghĩ tới nghĩ lui, vẫn không hiểu vì sao Gia Lâm lại không muốn đếm xỉa đến cô nữa. Sau đó, cô chợt nghĩ ngợi: Liệu có phải Gia Lâm chê cô ăn mặc mới quá không? Mấy hôm nay, cô đã lôi hết những bộ quần áo đẹp nhất của mình ra mặc rồi cơ mà.

Có lẽ chính vì thế ấy chứ! Chú ý mà xem anh ấy mặc rách rưới thế cơ mà! Chắc anh ấy thấy cô ra vẻ đong đưa lẳng lơ quá chăng! Người ta là trí thức, không giống như kiểu yêu đương nhà quê, cứ hễ mở mồm là thay quần áo mới. Cô quê mùa quá rồi! Nhìn thấy anh Gia Lâm mặc bộ đồ rách rưới ấy, cô lại thấy anh còn tuấn tú hơn cả lúc mặc quần áo mới, trông càng phong độ phóng khoáng hơn! Thế nhưng cô lại hoàn toàn ngược lại, toàn thay quần áo mới tinh! Chắc chắn anh Gia Lâm nhìn thấy phải chán ghét lắm đây. Nhưng nghĩ vậy cô lại thấy buồn bã: Anh Gia Lâm ơi, em làm thế này, suy cho cùng cũng chỉ vì anh thôi mà!

Bây giờ cô quyết định thay chiếc áo sơ mi cộc tay vải tơ tằm màu vàng kem cùng chiếc quần vải tơ tằm màu xanh đậm ấy ra, mặc lại bộ quần áo lao động thường ngày: chiếc quần màu xanh lá cây đã hơi cũ, chiếc áo vải lao động màu xanh đã phơi đến bạc phếch, lại lật chiếc cổ bẻ to bản của chiếc áo sơ mi màu hồng thắm ra ngoài. Ăn diện xong xuôi, cô vác cuốc lên vai đi về phía đầu làng. Hôm nay tổ phân công làm cỏ ngô, chắc chắn Gia Lâm đang cuốc bờ ruộng lúa mì ở sườn núi đối diện với ruộng ngô, anh ấy nhất định sẽ nhìn thấy cô...

Cao Gia Lâm sau ngày đi chợ về một hôm, đã ra núi lao động. Cứ như đang hờn dỗi với ai đó, anh mặc một bộ quần áo rách rưới nhất, lại còn thắt lưng bằng một sợi dây thừng, trước tiên là "hóa trang" bề ngoài của mình thành một nông dân thực thụ. Thực ra, trong thôn chưa có ai ăn mặc rách rưới như anh cả. Việc anh tham gia lao động đã dấy lên những lời bàn tán xôn xao trong làng. Rất nhiều người cho rằng anh không chịu nổi khổ cực, làm việc chừng hai hôm là ngã bệnh cho xem. Mọi người rất đồng cảm với anh; người có học thức trong thôn này không nhiều, cảm thấy việc anh gia nhập vào hàng ngũ của mọi người trông thật lạc lõng. Đặc biệt là những phụ nữ trẻ trong làng, hễ nhìn thấy "ông giáo" vốn ăn mặc bảnh bao nay lại hóa thành một kẻ đầu đường xó chợ, ai nấy đều chép miệng tiếc nuối thay cho anh.

Làng Cao Gia không lớn lắm, hơn bốn mươi hộ gia đình, nằm rải rác trên sườn non ở một khe nhỏ phía nam lòng chảo Đại Mã Hà. Một nửa số hộ sống ở ven lòng chảo ngoài cửa khe, nửa còn lại kéo dài vào tận sâu trong khe. Một dòng suối nhỏ chảy róc rách quanh năm trong khe, lướt qua chân làng rồi đổ vào sông Đại Mã. Vùng đất bạt ngàn hai bên bờ sông Đại Mã là nơi chính để họ cày cấy thu hoạch lương thực. Đất canh tác trên những ngọn núi hai bên bờ sông tính ra còn rộng hơn nhiều so với dưới lòng chảo, nhưng chủ yếu là gieo trồng nhiều mà thu hoạch ít, phần lớn là ruộng lúa mì.

Mấy năm trước do thôn nhỏ, hơn bốn mươi hộ dân vẫn luôn sản xuất tập thể và phân phối thống nhất, thực chất là hạch toán theo đại đội. Hai năm nay theo sự thay đổi của chính sách, nơi đây cũng được chia thành hai tổ trách nhiệm sản xuất. Nhiều xã viên yêu cầu chia nhỏ hơn nữa, thậm chí có người còn đề nghị giao khoán ruộng đất đến tận hộ gia đình. Nhưng Bí thư Cao Minh Lầu tạm thời đã đè bẹp được áp lực này. Họ vẫn chưa tách ra cho đến tận bây giờ. Hai năm nay, trong lòng vị bí thư này không hề thấy thoải mái. Một mặt ông cảm thấy chính sách hiện tại thật khó lòng chấp nhận — theo cách nói của ông là "làm cho cơ nghiệp xã hội chủ nghĩa tan tành mây khói"; mặt khác ông cũng hiểu mình không thể cưỡng lại trào lưu của xã hội, cảm thấy mọi thứ dường như đều là việc bắt buộc phải làm. Ông thường hay buông lời cay đắng: "Ân tình hợp tác hóa chúng ta đời đời không quên, giao khoán đến hộ cũng không dám cản." Trên thực tế, hiện tại ông đang cố gắng kéo dài thời gian, chỉ chia thành hai "tổ trách nhiệm" (thực chất là hai đội sản xuất) để đối phó với công xã, chứng minh rằng làng Cao Gia cũng đang làm việc theo chính sách mới.

Nhà Cao Gia Lâm ở tổ một tiền thôn. Dưới lòng chảo lúc này đang làm cỏ ngô, anh không biết làm cỏ lắm, bèn theo những người lên núi lật đất ruộng lúa mì đi đào bờ ruộng.

Hành động lao động của anh ngay lập tức khiến những người nông dân chấn động. Ngày đầu tiên lên bờ ruộng, anh đã cởi trần trụi nửa thân trên, cũng chẳng thèm nói chuyện với ai khác, cắm cổ đào bới bờ ruộng. Chưa hết một bữa cơm, hai bàn tay đã phồng rộp lên chi chít. Anh mặc kệ, vẫn điên cuồng đào tiếp. Những nốt phồng bị vỡ. Bàn tay nhanh chóng rướm máu, nhuộm đỏ cả cán cuốc; nhưng anh vẫn cứ làm việc một cách điên cuồng như thế. Mọi người lần lượt khuyên anh làm chậm lại, hoặc nghỉ ngơi một lát rồi làm tiếp, anh lắc đầu, chẳng nghe lời ai cả, chỉ cắm cổ vung cuốc...

Hôm nay lại thế nữa, cán cuốc của anh chẳng mấy chốc lại bị máu nhuộm đỏ.

Ông lão cày cấy Đức Thuận vừa nhìn thấy trận địa này của anh, vội vã thét dừng bò lại, chạy tới giật phăng chiếc cuốc khỏi tay Gia Lâm, ném sang một bên, hai chòm râu trắng run lên bần bật vì tức giận. Ông vốc hai vốc đất vàng khô bôi lên đôi bàn tay dính đầy máu của anh, kéo cứng anh vào một góc khuất râm mát, không cho anh tiếp tục liều mạng nữa. Ông lão Đức Thuận cả đời sống độc thân, sở hữu một trái tim vô cùng lương thiện. Ông yêu thương từng đứa trẻ trong làng. Có chút đồ gì ngon, bản thân nỡ không dám ăn, lại đi vòng quanh làng nhét vào tay lũ trẻ. Đặc biệt là Gia Lâm, ông dành trọn tình cảm cho đứa trẻ này. Hồi nhỏ Gia Lâm đi học, hoàn cảnh gia đình khó khăn, đôi khi đến tiền mua một cây bút chì cũng không có, ông thường hay cho năm xu mười xu. Lúc Gia Lâm học trung học, ông ra thị trấn bán dưa bán quả, thường hay chừa lại nửa giỏ mang lên trường cho cậu. Bây giờ tận mắt thấy Gia Lâm liều mạng thế này, đôi bàn tay non nớt bị cán cuốc cọ xát nát bét, trong lòng ông thấy xót xa khôn tả. Ông lão kéo Gia Lâm vào dưới bóng một vách đất, ấn mạnh bắt cậu ngồi xuống. Ông lại vốc hai vốc đất vàng khô bôi lên tay cậu, nói:

"Đất vàng cầm máu đấy... Gia Lâm! Con đừng có làm càn nữa. Mới bắt đầu lao động, nhất định phải phân phối sức lực cho đều. Đường đời sau này còn dài lắm! Haizz, cái tính bướng bỉnh này của con cơ chứ!"

Lúc này Gia Lâm mới cảm thấy đôi tay mình đau nhức như dao cắt. Anh ép chặt hai lòng bàn tay vào nhau, cúi đầu khó nhọc lau mồ hôi trên bắp tay trần, nói:

"Ông Đức Thuận ơi, ngay từ đầu con đã muốn nếm trải cho hết những cay đắng nhất, sau này có việc nặng nhọc gì con cũng chẳng sợ nữa. Ông mặc kệ con đi, cứ để con làm thế này đi. Hơn nữa, tâm trí con bây giờ đang rối bời lắm, lao động vất vả một chút, da thịt đau đớn một chút, con sẽ quên hết những chuyện bực bội này đi... Tay có nát thì cứ cho nó nát đi!"

Anh ngẩng cái đầu bù xù lên, cắn chặt môi, lộ ra vẻ mặt tàn nhẫn với chính bản thân mình. Ông lão Đức Thuận châm một tẩu thuốc lào, ngồi cạnh cậu, một tay xoa lên mái đầu phủ đầy bụi đất của Gia Lâm, bất đắc dĩ lắc lắc cái đầu trắng như tuyết, nói:

"Ngày mai con đừng đào bờ ruộng nữa, theo ta học cày ruộng đi. Nhìn tay con kìa, tuyệt đối đừng cầm cán cuốc nữa, đợi tay lành rồi hãy..."

Gia Lâm kiên quyết lắc đầu: "Không, con muốn để cán cuốc bóp lành đôi bàn tay nát bét này của con!"

Nói xong anh đứng phắt dậy, bước về phía ruộng, nhổ bọt vào đôi bàn tay bầm dập của mình hai bãi, vác cuốc lên lại cắm cổ đào bới. Ánh nắng gay gắt nướng đốt tấm lưng trần đỏ lựng của anh, mồ hôi chẳng mấy chốc đã làm ướt sũng lưng quần.

Ông lão Đức Thuận nhìn sự bướng bỉnh này của anh, thở dài một tiếng, xách cái bình nước dưới chân vách đất lại, đặt ở vị trí cách Gia Lâm không xa, nói:

"Bình nước này cho con hết đấy. Trời nóng, con không quen đâu, uống hết đi..."

Ông lại thở dài, quay đi cày ruộng tiếp.

Cao Gia Lâm một mình đào xong một đoạn bờ ruộng, chạy tới ôm lấy bình nước, tu một hơi hết nửa bình. Cậu vốn định uống một hơi cạn sạch, nhưng liếc thấy ông nội Đức Thuận trông giống như một người đất, bèn mang nước trả lại đầu ruộng chỗ quay bò.

Bây giờ cậu ngồi phịch xuống đất, xương cốt toàn thân dường như rã rời hết cả, hai bàn tay đau đớn như bị hàng vạn mũi kim đâm vào tim, ngứa ngáy đau đớn vô cùng!

Tuy vậy, cậu cũng cảm nhận được một niềm vui khó tả bằng lời. Cậu đã cho tất cả những người nông dân thấy rằng: Phẩm chất quan trọng nhất để họ đánh giá một người nông dân ưu tú — tinh thần chịu thương chịu khó, Cao Gia Lâm này cũng có đủ. Về mặt tính cách, quả thực cậu là một kẻ mạnh; mà ưu điểm này trong một số hoàn cảnh lại khiến cậu mắc sai lầm.

Cậu dùng bàn tay tơi tả móc ra một điếu thuốc, châm lửa, hít một hơi thật sâu. Cậu cảm thấy đây là điếu thuốc hút ngon nhất từ trước đến đời mình.

Đúng lúc này, cậu chợt nhìn thấy Xảo Trân đang đứng trên bờ ruộng ngô dưới khe đối diện, ngẩng đầu nhìn về phía cậu. Dù không nhìn rõ biểu cảm trên khuôn mặt cô, nhưng cậu cảm thấy cô như sắp bay vút lên, lao về phía mình vậy.

Trái tim cậu lập tức nhói lên đau đớn như bị kim châm...