Sườn núi dốc đứng. Chiếc xe đang đi trên đường công lộ. Tiếng móng lừa lóc cóc đơn điệu.

Giữa những hình bóng muôn hình vạn trạng của tự nhiên cùng những bức cận cảnh đủ kiểu của người, xe và gia súc, lão nhân Đức Thuận đang kể lại chuyện xưa của mình...

Giọng lão nhân Đức Thuận: "...Hồi đó, ta cũng trẻ trung như các ngươi thôi... Việc đồng áng thơi thớt, ta lại lùa súc vật ra ngoài cửa ải để chở muối, chở đồ da cho địa chủ Lưu Quốc Chương... Ngay tại một quán trọ ven sông Vô Định, ta đã kết duyên với cô con gái chủ quán, trở thành người tình của nhau. Người con gái ấy tên là Linh Cửu Chuyển (Linh Chuyển), trông còn xinh xắn hơn cả đào hát tiểu đán của đoàn kịch huyện nhà. Mỗi khi ta lùa súc vật đến chỗ họ, Linh Chuyển đều tính toán đâu ra đấy. Cứ thấy ta xuất hiện ở bãi đất trước thôn của họ, là cô ấy lại cất tiếng hát khúc tín thiên du để đón chào ta... Giọng ca của cô ấy thật hay, nghe hay như tiếng chuông bạc chạm vào nhau vậy..."

"...Ta ghé vào quán trọ đó rồi là chẳng muốn đi nữa. Linh Trảo lén cha, lén lút cho ta ăn bánh dẹt thịt cừu, mì kiều mạch... Cứ đến tối, cô ấy lại lén lút trốn khỏi phòng mình, mò vào hang đá của ta... Một ngày, hai ngày, thấy thời gian lỡ làng quá nhiều, ta đành phải lùa súc vật, lên đường đi ra ngoài ải. Linh Trảo thường khóc như mưa, tiễn ta tuốt đến bờ sông Vô Định, rồi lại hát khúc tín thiên du cho ta nghe..." Gia Lâm: "Chắc là hát bài 'Đi Tây Khẩu' nhỉ?"

Đức Thuận: "Ừ..." Tiếp đó, ông liền cất tiếng hát khúc ca dao cổ xưa ấy:

Anh đi Tây Khẩu hỡi anh, tiểu muội tiễn anh lên đường; có mấy lời tâm sự, anh hãy ghi tạc trong lòng.

Đi đường anh đi đường lớn, tuyệt đối đừng đi đường nhỏ; đường lớn người ngựa đông đúc, đường nhỏ có kẻ cướp giặc.

Ngồi thuyền anh ngồi phía sau, tuyệt đối đừng ngồi mũi thuyền; đề phòng sảy chân rơi xuống nước.

Mặt trời lặn hãy nghỉ ngơi, trời sáng hãy tiếp tục lên đường; gió lạnh đường sương một mình anh,

Tự mình hãy lo liệu lấy...

Lão nhân Đức Thuận vừa hát vừa thở không ra hơi, đến đoạn sau thì giai điệu đã méo mó thành từng câu ca từ. Nói đến đoạn sau, đột nhiên ông bật khóc; khóc một hồi lại hì hì cười thành tiếng, nói: "Á chà, chết tiệt thật! Thế này là đang làm gì cơ chứ! Già cả rồi, già rồi mà còn không nên nết thế này đây! Khóc lóc sướt mướt để cho mấy đứa chúng mày cười chê..."

Chiếc xe lặng lẽ chuyển bánh trên đường công lộ.

Xảo Linh tựa vào ngực Gia Lâm, trên mặt vương giọt lệ.

Gia Lâm dùng cánh tay ôm lấy bờ vai Xảo Trân.

Xảo Trân: "Đức Thuận gia, sau này Linh Chuyển đi đâu mất rồi?"

Đức Thuận thở dài một tiếng: "Hắc... Sau này, nghe nói bị một kẻ buôn bán ở Thiên Tân cưới mất. Nó không chịu, nhưng cha nó cứ ép gả đi theo người ta... Thiên Tân á, đó là nơi tận cùng của trời đất rồi, từ đó về sau, ta không bao giờ gặp lại người trong mộng của mình nữa! Cả đời này ta cũng không thèm lấy vợ nữa. Hắc, lấy phải một người vợ không như ý, giống như uống nước lạnh vậy, nhạt nhẽo vô vị..." Xảo Trân: "Biết đâu bây giờ Linh Chuyển vẫn còn sống?"

Đức Thuận gia: "Ta chưa chết thì nó vẫn còn sống! Nó được khắc sâu trong tim ta suốt cả cuộc đời..." Chiếc xe cứ thế chạy trên đường công lộ, chạy mãi, rồi biến mất vào chốn xa xăm...

Đêm, cổng lớn công ty phó thực.

Gia Lâm đang múc phân đổ vào thùng phân của chiếc xe cút kít.

Đêm, trong sân công ty phó thực. Gia Lâm gánh một gánh phân đi ra ngoài, nghe thấy mấy người đang hậm hực hóng mát ở góc tường sân. Một người phụ nữ quát lên: "Cái cậu gánh phân kia, anh làm người ta thối chết đi được! Anh đi chỗ khác mà gánh chứ! Đừng có đến đây mà bắt nạt người ta!"

Gia Lâm khựng lại ngay lập tức. Cậu cắn răng chịu đựng rồi tiếp tục gánh phân đi ra ngoài.

Người phụ nữ đó lại lầm bầm: "Đúng là mấy tên nhà quê đáng ghét!"

Gia Lâm không thể nhịn được nữa, cậu đặt gánh phân phịch xuống sân, bước về phía mấy người đang hóng mát. Mấy người đó căng thẳng đứng bật dậy.

Người phụ nữ chỉ tay về phía cậu, lớn tiếng la lối: "Mày qua đây làm gì hả, định ăn thịt người chắc?"

Gia Lâm khinh bỉ nhìn cô ta một cái, cố gắng giữ vẻ bình thản nói: "Không còn cách nào khác. Chúng tôi vào thành phố hốt phân vào ban đêm, cũng là vì nghĩ ban ngày cơ quan làm việc, không được vệ sinh cho lắm; nào ngờ ban đêm các người lại hóng mát ở trong sân..."

Hai cán bộ khác lên tiếng: "Thôi đi, thôi đi, mau đầy rồi thì gánh đi đi..."

Người phụ nữ vẫn tức giận hầm hầm, nói: "Đi xa vào! Trên người toàn mùi phân, hôi rình lên được!"

Gia Lâm trừng mắt dữ dằn nói với cô ta: "Trên người tôi đúng là không được sạch sẽ cho lắm, thế nhưng, tôi ngửi thấy trên người cô cũng có một thứ mùi thối tha đấy!"

Người phụ nữ tức đến mức định lao tới xé xác Gia Lâm, nhưng đã bị hai cán bộ kia ngăn lại.

Gia Lâm quay người lại gánh phân đi...

Đêm. Trên đường phố. Gia Lâm tựa lưng vào một cột điện bằng xi măng nằm trong bóng râm bên vệ đường, ngắm nhìn thành phố rực rỡ ánh đèn. Bên cạnh đặt chiếc xe chở phân. Giọng lồng tiếng của Gia Lâm: Tôi nhất định phải đến đây! Tôi có văn hóa, có tri thức, tôi kém hơn những người trẻ tuổi đang sống ở đây ở điểm nào cơ chứ? Tại sao tôi phải chịu đựng sự sỉ nhục thế này? ban ngày. Cao Gia Cầm. Gia Lâm tay cầm một lá thư chạy thục mạng trên con đường trong thôn.

Ban ngày. Sân nhà Gia Lâm. Mẹ Gia Lâm ôm một ôm củi chuẩn bị bước vào hang đá.

Gia Lâm thở hồng hộc chạy vào sân, hét lên: "Mẹ!"

Mẹ Gia Lâm hoảng hốt hỏi: "Đã xảy ra chuyện gì thế?"

Gia Lâm: "Nhị bá của con sắp về khu mình làm Cục trưởng Cục Lao động rồi."

Mẹ Gia Lâm: "Lao động? Nhị bá con cũng về lao động cơ à?"

Gia Lâm: "Ái chà! Không phải..."

Gia Lâm mở thư ra, chuẩn bị đọc cho mẹ nghe...

Ban ngày. Cao Gia Câu. Một chiếc xe Jeep chạy thẳng vào trong thôn.

Ban ngày. Nhà Gia Lâm. Cả trong lẫn ngoài hang đá đều nghẽn kín người, âm thanh ồn ào náo nhiệt.

Trong hang đá, Ngọc Trí đang tươi cười rạng rỡ phát thuốc lá sợi cho mọi người, thân thiết nhận ra những người bạn thuở nhỏ của mình. Lão nhân Ngọc Đức đứng cạnh Ngọc Trí, vụng về hút thuốc lá sợi, miệng cười, thỉnh thoảng lại dùng đôi bàn tay gầy gò lau nước mắt. Ở hang đá sát vách. Rất nhiều phụ nữ đang giúp mẹ Gia Lâm nấu cơm.

Mẹ Gia Lâm đang thái rau. Xảo Trân đang cán mì. Nhà Xảo Trân. Xảo Trân lấy mấy chiếc đĩa từ khay cơm ra rồi đi ra ngoài.

Lập Bản liếc mắt nhìn từ cửa, nói: "Thế thì làm sao mà đãi khách được chứ?"

Xảo Trân ngẩn người ra. Lập Bản bước tới lấy từ trong rương ra mấy chiếc đĩa mới, vô cảm đặt lên nắp rương. Xảo Trân đặt đĩa cũ xuống, cầm lấy đĩa mới, ngoảnh lại nhìn bóng lưng cha mỉm cười rồi bước ra khỏi cửa.

Bãi đất trống trong thôn. Lũ trẻ vây quanh chiếc xe Jeep, đứa thì chui vào trong xe bóp còi, đứa thì leo lên cả mui xe. Chiếm Thắng và Gia Lâm vừa trò chuyện vừa đi về phía chiếc xe Jeep.

Chiếm Thắng quát lớn một tiếng, lũ trẻ lập tức tán loạn chạy tứ phía.

Bên cạnh chiếc xe Jeep. Gia Lâm và Chiếm Thắng tựa lưng vào xe.

Chiếm Thắng: "Những chuyện khác tôi tạm thời không bàn tới, chỉ nói với anh một câu này thôi, vấn đề công việc của anh chúng ta sẽ nhanh chóng giải quyết thỏa đáng thôi..."

Gia Lâm cảm thấy vô cùng kinh ngạc trước câu nói này.

Âm thanh của Minh Lâu vọng lại: "Gia Lâm, sao cậu còn chưa mau về tiếp đón nhị bá của cậu đi? Ồ, Cục trưởng Mã cũng tới đấy ư?"

Chiếm Thắng: "Tôi đi cùng Cục trưởng Cao đến mà..."

Minh Lâu đi tới bên chiếc xe Jeep, tay bắt mặt mừng siết chặt tay Chiếm Thắng, sau đó quay đầu nói với Gia Lâm: "Bố mẹ cậu già cả rồi, tay chân chậm chạp, trong nhà lại chẳng có ai phụ giúp nữa..."

Gia Lâm: "Ông Mã không chen chân vào nhà tôi nổi đâu, tôi ở lại đây với chú ấy một lát."

Minh Lâu: "Cậu cứ đi đi, bảo Cục trưởng Mã đến nhà tôi ngồi chơi một lát đã... Cậu về bảo với mẹ cậu, bữa cơm tiếp theo đừng chuẩn bị nữa, nhà chúng tôi đã chuẩn bị xong xuôi cả rồi đấy... Ái chà, thật không dễ dàng gì, Ngọc Trí mấy chục năm làm cách mạng mà chẳng về nhà lần nào... Cục trưởng Mã, đi thôi đi thôi..."

Ban ngày. Sườn núi, khu mộ tổ nhà Gia Lâm.

Lão nhân Ngọc Đức bày lễ vật lên chiếc bàn thờ bằng đá, Ngọc Trí và Gia Lâm đứng sang một bên.

Ngọc Đức bày xong lễ vật thì quỳ sụp xuống.

Ngọc Trí chần chừ giây lát, không biết phải làm sao cho phải.

Ngọc Đức liếc nhìn hắn một cái. Ngọc Trí đành phải cùng Gia Lâm quỳ rạp trước phần mộ.

Cả ba người liên tục dập đầu ba cái. Ngọc Trí và Gia Lâm đứng dậy. Lão nhân Ngọc Đức lại ôm chầm lấy phần mộ khóc nức nở. Ngọc Trí và Gia Lâm đều cảm thấy vô cùng lúng túng. Ngọc Trí cũng không kìm được phải lấy khăn tay lau mắt.

Ngọc Trí và Gia Lâm dìu Ngọc Đức đứng dậy.

Lão nhân Ngọc Đức nghẹn ngào nói: "Các cụ nhà ta, khi còn sống, đã chịu đựng biết bao nhiêu tội khổ..."

Ngọc Trí: "Em vẫn luôn ở bên ngoài, không thể chăm sóc chu đáo cho các cụ, trong lòng vô cùng áy náy..."

Ban ngày. Con đường mòn trên núi. Ngọc Đức, Ngọc Trí, Gia Lâm lần lượt đi xuống núi. Gia Lâm xách giỏ đựng lễ vật.

Ngọc Trí: "Anh à, em nhất định sẽ cố gắng giúp đỡ gia đình mình, có khó khăn gì, anh cứ nói, anh nhé..."

Ngọc Đức: "Hai vợ chồng già chúng tôi cũng sắp xuống lỗ cả rồi, chẳng còn gì phải vướng bận anh nữa. Trong nhà hiện tại cũng chẳng có gánh nặng gì lớn, nếu phải nói là gánh nặng lớn, thì chính là đứa cháu trai này đây." Ông liếc nhìn Gia Lâm một cái: "Tốt nghiệp cấp ba xong, nó cứ phải lao động ở trong thôn mãi, nó..."

Ngọc Trí hỏi Gia Lâm: "Chẳng phải em vẫn đang dạy học ở trong thôn đó sao?"

Gia Lâm vừa định trả lời, Ngọc Đức đã vội vàng đáp lời: "Bây giờ học sinh ít đi, không cần nhiều giáo viên thế nữa, nên nó mới về nhà..."

Ngọc Trí chần chừ giây lát, nói: "...Anh à, chuyện thế này thì em chịu chết không làm được đâu! Em vừa mới nhậm chức, sao có thể... Anh à, anh phải hiểu cho tâm trạng của em chứ..."

Ngọc Đức trầm mặc một lúc, thở dài nói: "Hồi lâu, đã vậy thì cũng không thể làm khó cho em được nữa... Chúng ta đi nhanh lên thôi, Minh Lâu cứ nhắc đi nhắc lại là nhà họ đã dọn cơm xong xuôi, đang đợi cậu kìa..."

Ban ngày. Hang đá tiếp khách nhà Minh Lâu.

Xảo Anh và vợ Minh Lâu tất bật ngược xuôi lo toan.

Minh Lâu và Chiếm Thắng ngồi trò chuyện trên chiếc ghế sofa đất được bọc bằng bao tải. Đứa cháu nội nhỏ của Minh Lâu đang chơi đùa cạnh chân ông ta.

Minh Lâu: "Lỡ như Cục trưởng Cao biết chuyện chúng ta cắt suất giáo viên của Gia Lâm thì phải làm sao đây?"

Chiếm Thắng cười toét miệng: "Tìm cho cậu ta một công việc tốt hơn giáo viên là được chứ gì, lẽ nào cậu ta còn dám trách móc gì chúng ta nữa hay sao?"

Minh Lâu: "Công việc tốt hơn ư? Bây giờ nhà nước có tuyển công nhân hay cán bộ ở nông thôn nữa đâu, làm gì có công việc nào tốt hơn giáo viên dân lập chứ?"

Chiếm Thắng nhận điếu thuốc lá sợi do Minh Lâu đưa cho, châm lửa hút một hơi, rồi nói: "Gần đây khu vực vừa phê duyệt cho lò gạch nhỏ của huyện chúng ta mấy chỉ tiêu. Đương nhiên, mấy chỉ tiêu này vốn dĩ không có phần của xã Thành Quan đâu, người ở Thành Quan trước đây chuyển đi nhiều quá rồi..."

Minh Lâu: "Gia Lâm e là không chịu đi bốc than đâu."

Chiếm Thắng: "Ai bắt cậu ta đi bốc than cơ chứ? Hiện tại trạm tuyên truyền của huyện ủy đang khuyết một chân cán bộ thông tin, Gia Lâm viết văn rất giỏi, làm việc thay cho cán bộ biên chế, để cậu ta làm công việc này, đảm bảo cậu ta sẽ vừa lòng mãn nguyện cho xem!"

Minh Lâu: "Việc này e là tốn kém trắc trở phết đấy!"

Chiếm Thắng: "Tôi sớm đã lo liệu ổn thỏa trên dưới cả rồi. Đến lúc đó bảo cậu ta điền vào một tờ đơn, anh ở đây đóng con dấu của đại đội vào là xong, còn phía xã và huyện thì có tôi lo. Dù sao thì thủ tục làm ra cũng phải đàng hoàng hợp pháp, chơi trò ma mãnh thì cũng phải dựa trên tinh thần cầu thị thực tế chứ!"

Cả hai người bật cười ha hả trước câu nói đùa này.