——Ghi lại một lần gặp gỡ giữa Tôn Lê và Phương Kỷ
Một
Những người ở nơi khác dẫu am hiểu đôi chút sự tình trong giới văn nghệ, khi nhìn thấy đầu đề này của tôi hẳn sẽ thấy kỳ lạ: Tôn Lê và Phương Kỷ đều là những nhà văn lâu năm của Thiên Tân, cùng sống một nơi, gặp mặt có gì là khó, mà còn cần phải dùng văn chương để ghi lại hay sao? Chẳng phải là làm ầm i chuyện nhỏ đó ư?
Nói đến điều này khiến người ta nghe mà não nề. Trải qua mười năm tai ương hoạn nạn, những nhà văn lão cựu trong giới văn nghệ còn lại mấy ai tráng kiện như trước? Tôn Lê nay đã gần tuổi cổ lai hi, thể nhược sức yếu, rất ít khi tham gia các hoạt động xã hội, sống cuộc đời của một cụ già khép kín, thích sự thảnh thơi tìm kiếm tĩnh lặng, bầu bạn với hoa cỏ, thỉnh thoảng viết dăm ba bài tản văn và thơ nhỏ tinh tế, thuần thục; Phương Kỷ thì kết cục bị liệt nửa người bên phải, ngôn ngữ và đi lại đều rất khó khăn, việc mặc quần áo, cầm nắm đồ vật, chống gậy hằng ngày, cho đến sở thích mà ông vẫn không nỡ bỏ — thư pháp, đều phải dùng tay trái. Đây chính là tình cảnh của hai vị lão nhà văn: một người từng dùng ngòi bút thanh tao đằm thắm khẽ lay động tâm hồn bao người trong suốt thời gian dài, một người từng dùng tài tình rực rỡ mà cuồn cuộn mở toang trái tim độc giả. Dù giữa họ chỉ cách nhau mười mấy con phố, nhưng nếu muốn gặp nhau, cũng chẳng dễ dàng gì hơn cuộc hội ngộ của hai người bạn khỏe mạnh sống ở hai nơi khác nhau. Họ là tri kỷ thời thanh xuân, đến nay tình cảm vẫn gắn chặt lấy nhau, thế nhưng chỉ có thể dò hỏi tin tức của đối phương từ miệng những vị khách qua lại. Lấy việc đối phương vẫn bình an khỏe mạnh làm niềm vui, lấy việc đối phương phút chốc ốm đau khốn đốn làm nỗi lo. Giữa nỗi lo và niềm vui ấy, chứa đựng biết bao nhiêu tình cảm sâu nặng?
Hai
Phương Kỷ bây giờ một câu nhiều lắm chỉ nói được năm sáu chữ, hơn nữa lại là nói từng chữ một. Một ngày nọ, ông bất chợt xúc động kêu lên:
"Xem——Tôn——Lê!"
Phương Kỷ là một người mang đậm khí chất nghệ thuật, thường lại phóng túng tùy hứng. Tình cảm bảo ông làm gì, ông liền làm cái đó. Xem ra chuyến đi này ông quyết phải đi cho bằng được.
Ông hẹn tôi chiều hôm sau cùng đi. Hôm sau, chúng tôi đi một chiếc xe nhỏ. Ô tô đỗ ở đầu con ngõ nhỏ đối diện nơi ở của Tôn Lê. Chúng tôi buộc phải băng qua con phố lớn. Chân phải của Phương Kỷ bước đi rất khó khăn, mỗi một bước đều là chân phải tiến lên vạch nửa vòng tròn trước, đặt xuống chỗ cách nửa thước cho đứng vững, rồi mới dịch cơ thể về phía trước một chút. Ông cứ đi một cách khó nhọc như thế, vừa lẩm bẩm một mình như đang tự cổ vũ bản thân:
"Đi, đi, đi! Tốt, tốt, tốt!"
Ông còn cười, cười rất đỗi vui vẻ, bởi vì chẳng mấy chốc nữa ông sắp được đến nhà người bạn già hằng tưởng nhớ rồi. Cặp chân mày hình chữ bát cứ hễ chạm xúc cảm là rủ xuống lúc này trông giống như đôi cánh của chú én bị hoảng sợ, cứ phấp phổng, phấp phổng. Tôi biết, đó là vì dòng máu nóng dễ xúc động của người thi sĩ đang cuộn chảy trong tim ông lại sục sôi trở lại.
Tôn Lê sống trong một cái đại tạp viện, có rất nhiều hộ gia đình. Nhà ở lại rất đẹp, vốn dĩ là một dinh thự vô cùng bề thế và giàu có. Gian chính diện tích rất lớn, có hiên lộ thiên, có hành lang vòng, giữa sân còn có một hòn núi đất nhỏ, bên trên cây cối mọc xiên xẹo, bày biện một số tảng đá hình thù kỳ dị, đỉnh núi có một cái đình cỏ tranh mang kiểu dáng mộc mạc. Do trải qua năm tháng lâu dài, không có ai chăm sóc, nhà cửa sân vườn ngày càng hoang phế cũ kỹ, hòn núi nhỏ biến thành đống đất, cái đình cũng sớm sập và bỏ phế sang một bên. Sau trận động đất lớn, các hộ gia đình trong sân đã đào đất của núi nhỏ để đắp xây những căn nhà chống động đất, cái sân này lại càng trở nên lộn xộn và tàn tạ không nỡ nhìn. Hòn núi đất nhỏ chỉ còn trơ lại một nửa và bị khoét vô số lỗ ấy hoàn toàn trở thành thứ thừa thãi, biến thành một đống phế tích chỉ chờ người ta dọn dẹp.
Tôi dìu Phương Kỷ vòng qua mấy căn nhà chống động đất, chợt thấy phía sau hòn núi đất nhỏ, trên hiên lộ thiên cao cao, giữa một khoảng xanh rờn mướt mát, một cụ già gầy gò cao ngòng đang đứng. Đầu đội chiếc mũ rơm cũ vành nhỏ, bên ngoài chiếc áo sơ mi trắng khoác một chiếc áo ghi-lê vải thô màu xám, tay chống một cây gậy trúc màu vàng thon mảnh. Gương mặt thanh gầy, dáng người cốt cách thanh cao như cây thông hạc như hạc, tựa như một vị ẩn sĩ ở ẩn chốn thâm sơn cùng cốc. Đó chính là Tôn Lê. Vừa thấy chúng tôi, ông liền chống gậy đón xuống, cười hì hì nói:
"Tôi nghe nói các cậu tới, đã ngồi đây đợi từ lúc hai giờ rồi."
Tôi nhìn chiếc đồng hồ trên cổ tay, đã là ba giờ rưỡi rồi. Cụ già gần bảy mươi tuổi mong chờ người bạn của mình, đã ngồi chờ trên bậc thềm đá ở hiên lộ thiên hơn một tiếng đồng hồ rồi ư...
Ba
Căn phòng của Tôn Lê cũng giống như con người ông, trầm tĩnh, cao quý, thanh khiết, không mảy may vướng bụi trần. Trừ một dãy tủ sách và bàn ghế ra, rất ít đồ trang trí, điều này lại giống như văn chương của ông, trong suốt như thủy tinh, sáng sủa, tự nhiên, chưa từng có chút chạm trổ hay dấu vết đục đẽo nào. Cho dù là viết lời tựa hộ người khác, ông cũng giãi bày tâm ý một cách trực diện, hoàn toàn không chút khách sáo. Ông chỉ bày một chiếc hũ sứ nhỏ hình tròn trên giá sách, bên trong ngâm mấy chục viên đá Hoa Vũ Đài ở Nam Kinh bằng nước sạch. Những hoa văn trên đá vô cùng kỳ lạ, có viên tựa như pháo hoa chói lọi, có viên tựa như ánh chiều tà mê hoặc, có viên tựa như bảng màu thu nhỏ của người họa sĩ. Những viên đá này chìm trong nước, màu sắc lại càng thêm rực rỡ, viên nào viên nấy đều vô cùng sống động. Khiến tôi không khỏi liên tưởng đến văn chương của ông, đằng sau thứ tình cảm thuần khiết trong suốt, thấy rõ đáy lòng ấy, là từng con chữ kỳ lạ, đặc sắc, tràn trề nhựa sống.
Tôn Lê bảo Phương Kỷ ngồi lên một chiếc ghế mây lớn vững chãi, rót nước, lấy kẹo cho Phương Kỷ, rồi kẹp một điếu thuốc lá vào khóe miệng Phương Kỷ, quẹt diêm châm lửa. Hai người giống như vừa mới gặp nhau ngày hôm qua, cứ thế tùy tiện câu được câu mất trò chuyện rôm rả, thỉnh thoảng có trầm mặc chốc lát cũng không hề thấy ngượng ngùng. Có người nói tính tình Tôn Lê cô độc quái gở, ít nói ít cười, điều đó e rằng là do những người sùng kính Tôn Lê cảm nhận được khi quá câu nệ lúc gặp Tôn Lê mà thôi, cảm giác chủ quan ấy thường là một ảo giác. Kỳ thực Tôn Lê khá giỏi trò chuyện, lời nói pha chút hóm hỉnh, cũng có rất nhiều kiến thức sâu sắc. Những lời nói hôm nay phần lớn đều do Tôn Lê nói. Có phải vì người bạn của ông nói năng khó khăn chăng? Mà trong những lời ông nói hôm nay, rất ít nhắc đến văn học và sách vở mà ngày trước ông vẫn thích bàn luận, phần lớn là những chuyệnn vụn vặt trong cuộc sống đời thường, phiền phức, thú vị. Ông phàn nàn những người đến thăm nườm nượp mỗi ngày, rất khó tiếp đãi, bởi vì ông chẳng có chỗ nào để trốn, bất kỳ vị khách nào đẩy cửa vào cũng có thể tìm thấy ông. Ông bảo đây gọi là "bọ rùa trong hũ". Sau đó, ông lấy từ trong ngăn kéo ra một tấm biển gỗ nhỏ, trên đó viết bốn chữ "Bây giờ nghỉ ngơi". Ông nói: "Tôi vốn định dùng tấm biển nhỏ này để chắn khách khé đến thăm, nhưng nó chỉ treo ngoài cửa đúng một buổi sáng, chẳng những không chắn được khách tới, lại còn chắn lui một người họ hàng. Người họ hàng này ở rất xa, hiếm lắm mới đến một lần, nào ngờ anh ta lại đến đúng lúc treo tấm biển này, thế là từ nay anh ta không bao giờ đến nữa!" Nói xong, ông lắc đầu cười bất đắc dĩ. Khiến chúng tôi cũng phải phì cười theo.
Sau đó, ông lại cùng Phương Kỷ nhắc lại cảnh tượng vừa vào thành khi Thiên Tân được giải phóng. Lúc đó trên đường rất hỗn loạn. Cả hai đều ở độ tuổi ba mươi mấy, ra vẻ bất cần đời, cưỡi xe đạp phóng ngoài đại lộ. Một tên tàn binh của địch nã một phát súng về phía sau lưng họ, suýt thì bị ám toán. Trên người hai người cũng mang theo súng, vội vàng rút ra bắn trả hai phát, cũng chẳng biết tên tàn binh đó chạy đi đâu mất rồi. "Chúng ta đều là văn nhân, sao biết bắn súng chứ? Chuyện này cậu còn nhớ không? Lão Phương?" Tôn Lê hỏi.
"Nhớ, nhớ chứ, nguy——hiểm——thật đấy!" Phương Kỷ nói từng chữ một. Thế là cả hai được một trận cười lớn sảng khoái.
Nguy hiểm thật đấy! Nhưng đây đã là chuyện của quá khứ từ lâu rồi. Nhắc lại chuyện xưa là để vui vẻ, hay là vì muốn vui vẻ nên mới nhắc lại những chuyện xưa ấy? Giờ phút này, cả hai dường như lại trở về thời thanh xuân hoạt bát vui tươi, vô lo vô nghĩ, tràn đầy sức sống.
Thuở ấy, hai người từng cưỡi xe đạp thi tài trên con đường làng kẹp giữa những ruộng cao lương đỏ ở vùng bình nguyên Kế Trung; dưới giàn mướp giàn dưa ở nơi đóng quân trong thôn, một người kéo đàn, một người xướng kịch; cùng nằm trên một chiếc giường kang bàn luận rác trời rồi gối đầu lên nhau chìm vào giấc ngủ; cùng nhau làm báo, và mỗi người đều cắm cúi viết bên bàn không biết mệt mỏi để cho ra từng bài văn lay động lòng người...
Năng lượng, sức sống, thể lực các người vì sao đều rời bỏ hai ông cụ đáng yêu này vậy? Ai có thể tìm các người về, trả lại cho họ, để họ tiếp tục viết ra những tác phẩm như Thiết Mộc hậu truyện, Phong vân tục ký, viết nên từng câu chuyện Không có điểm dừng mới mẻ, sống động và tiếp nối nhau, một người bọn họ sẽ quay lại Bạch Dương Điện, một người sẽ lại xuôi dòng Tam Hiệp, dùng thứ văn chương ngọc ngà châu báu của mình, từ tốn kể cho chúng ta nghe về phong tình và cảnh sắc nơi đó ngày hôm nay...
Bốn
Ngồi hơn một tiếng đồng hồ, tôi sợ cả hai cụ đều mệt nên đỡ Phương Kỷ đứng dậy cáo từ, bước ra khỏi phòng. Chú chim hoàng yến nhỏ do Tôn Lê nuôi đang hót vang rất vui tai, một chậu ngâu cao vượt mức bình thường, dầu bóng đậm xanh, hoa nở rộ, tỏa ra hương thơm ngát nồng nàn.
Tôn Lê nói: "Các cậu đi con đường phía đông này đi, đường bên này bằng phẳng hơn. Tôi đi trước mở đường cho các cậu." Nói đoạn ông đội mũ rơm, cầm gậy đi lên phía trước.
Tôi giúp Phương Kỷ dịch chuyển nửa thân hình mềm nhũn của ông, từng chút một tiến về phía trước. Tôn Lê ở phía trước cách đó vài bước chân, dùng đầu nhọn của chiếc gậy khều từng hòn đá nhỏ trên mặt đất ra chỗ khác. Ông lo những hòn đá vụn này sẽ trở thành vật cản cho việc đi lại của người bạn. Ông làm một cách cẩn trọng và tỉ mỉ, dẫu chỉ là một hòn đá to bằng hạt dẻ, cũng "tách" một tiếng khều văng vào đám cỏ dại bên lề lối mòn...
Cảnh tượng này thực sự đã chạm đến tôi, khóe mắt vô thức cay cay. Còn có gì có thể lay động lòng người hơn tình yêu, sự chân thành và lòng tốt nữa chứ? Hai vị lão già có tên tuổi lừng lẫy trong giới văn nghệ này, mặc dù cá tính khác nhau, phong cách văn chương hoàn toàn khác biệt, nhưng mấy chục năm qua vẫn giữ gìn tình bạn trung thành. Thế sự thăng trầm, trải qua bao sương gió, mà họ vẫn giữ trọn một trái tim thuần khiết ngây thơ như trẻ nhỏ để quan tâm thấu hiểu đối phương, mọi thứ tựa hồ đều xuất phát từ tự nhiên... Giờ phút này, trong sân viện chỉ còn vang lên tiếng đế giày của Phương Kỷ cọ xát mặt đất một cách khó nhọc, kèm theo tiếng "lách tách" giòn giã khi cây gậy của Tôn Lê khều từng hòn đá nhỏ ra khỏi lối mòn. Trong sự hòa quyện của hai thứ âm thanh kỳ lạ ấy, tôi bỗng ngộ ra vì sao văn chương của họ lại sâu sắc và lay động lòng người đến thế. Chợt nhớ đến hai câu thơ của một nhà thơ vô danh:
Chính nằm ở trong văn chương.
Trong vô thức, tôi đã tìm được chiếc chìa khóa vàng để mở ra cánh cửa điện thờ văn học chân chính.