——Viết để tiễn đưa Băng Tâm
Hôm nay là ngày tiễn đưa người, cụ bà Băng Tâm!
Tôi bị ốm, không đi được, điều này có lẽ sẽ trở thành một sự tiếc nuối suốt đời tôi. Nhưng nếu người nghe được những lời này của tôi, chắc chắn sẽ nói: "Là cậu cố ý không đến đấy chứ!" Khi ấy tôi sẽ không cười nữa, mà trái lại sẽ rơi nước mắt.
Đúng mười giờ, đây là khoảnh khắc bạn bè cúi đầu từ biệt người, tôi quỳ sụp xuống giữa bóng râm xanh mướt của một khóm trúc quân tử trong phòng sách, hướng về phía tây bắc —— nơi người đang tĩnh lặng nằm ở chốn xa xôi, cung kính dập đầu ba cái. Sau đó bật nhạc lên, đăm chiêu đối mặt với bó hồng đã chuẩn bị sẵn từ trước trên bàn. Đương nhiên, thế này chính là đối diện với người. Vốn dĩ trong lòng rối bời và nặng nề, nhưng dần dần khúc nhạc "La Mer" (Đại Hải) của Debussy mà tôi cố ý chọn phát đã phát huy công hiệu kỳ diệu, tiếng sóng vỗ đến đâu, mây sầu tan biến đến đó. Lòng dạ dần trở nên khoáng đạt và bình yên như biển trời. Thế là dáng vẻ, lời nói và nụ cười đầy khí phách của người ngày thường đều hiện lên tất cả, hơn nữa ngày càng rõ nét, cứ thế tiến sát ngay trước mắt.
Tôi vốn định khi từ biệt người sẽ dập đầu ba cái với người. Đương nhiên, phần lớn mọi người chắc chắn sẽ ngạc nhiên vì sao tôi nhất định phải cử hành đại lễ này. Họ nào đâu biết đây tuyệt đối không phải là một phương thức truyền thống, một nghi lễ tột cùng của người Trung Quốc, mà là phương thức thể hiện tình yêu đặc biệt của tôi dành cho người, tất cả mọi chi tiết trong này tôi đều nhớ rõ mồn một.
Cuối những năm tám mươi, một ngày lễ trong cuộc đời người —— mùng năm tháng Mười. Tôi ở nhà một người nông dân vùng ngoại ô phía đông Thiên Tân, nghe nói nhà họ đã lắp điện thoại, lại còn có thể gọi đường dài, liền chớp lấy ống nghe gọi thẳng đến nhà người. Tôi lớn tiếng nói vào ống nghe:
"Thưa cụ, cháu chúc thọ cụ đây!"
Người liền tung ngay sự hài hước. Người nói: "Cậu không đến, gọi điện thoại chúc thọ thì không được đâu." Giọng điệu của người còn giả vờ như hơi giận. Nhưng tôi lại biết ở đầu dây bên kia, người nhất định đang cười, tôi như nhìn thấy nụ cười đôn hậu và mang theo tâm hồn trẻ thơ ấy của người.
Để dỗ người vui. Tôi nói: "Cháu đáng tội phạt, cháu dập đầu chúc thọ cụ ngay tại đây này!"
Người nghe xong quả nhiên cười, hơn nữa còn bám lấy trò đùa này không buông, người nói: "Tôi không nhìn thấy."
Tôi nói: "Cạnh cháu có người, có thể làm chứng."
Người nói: "Họ đều là một giuộc với cậu cả, tôi không tin."
Vốn dĩ tôi muốn ghẹo cho người vui, lại bị người ghẹo cho cười đến không ngậm được miệng. Ai bảo người già chứ, sự nhạy bén và phản ứng của người có thể vượt qua bất kỳ người trẻ tuổi nào. Tôi đành nói: "Cụ cứ ghi sổ món nợ này trước đã. Đợi khi cháu và cụ gặp nhau, đảm bảo sẽ bù lại."
Đó chính là nguồn gốc của cái sự dập đầu, có phải không? Từ đó về sau, nó trở thành đầu mối của trò đùa nhất định phải nhắc đến mỗi khi gặp mặt. Chỉ cần nhắc đến trò đùa này, là lập tức có thể cảm nhận được cái cảm giác bộc trực, thân thiết mà lại vô cùng tốt đẹp ấy giữa mình và người.
Khoảng cuối năm 1992, trong thời gian tôi tổ chức triển lãm tranh tại Bảo tàng Mỹ thuật Trung Quốc, cùng vợ là Cố Đồng Chiêu và dăm ba người bạn đến thăm người. Hôm nay người đặc biệt thích nói chuyện, đặc biệt phấn khích, đặc biệt tinh anh; giọng nói vốn dĩ thâm trầm có lực của người cất cao lên ba độ, quả thực lảnh lót vô cùng. Người nói, cách đây không lâu có một nhân vật lớn đến thăm người, nói một vài lời chúc lành như "sống lâu hạnh phúc". Người bảo ông ta, người tuy sống lâu, nhưng không phải lúc nào cũng hạnh phúc. Người nói cuộc đời mình vừa vặn gói gọn trong bốn chữ "toan điềm khổ lạt" (chua ngọt cay đắng). Tiếp theo đó người giải thích rõ ràng và có lực bốn chữ này, vang lên đanh thép.
Người nói, thời niên thiếu để lại rất nhiều sự cay đắng —— đây là chua; thời thanh niên coi như để lại một chút hồi ức ngọt ngào —— đây là ngọt; sau tuổi trung niên, mười năm "Cách mạng Văn hóa", khổ không thể tả —— đây là khổ; bây giờ người đã già, nhưng người hiện tại lại là —— "gừng càng già càng cay". Khi người nói đến chữ "cay" này, cổ liền rướn lên. Tôi liền nhìn thấy cốt cách trên người người. Cụ bà ơi, khoảnh khắc đó trên người người quả thực tỏa sáng lấp lánh đấy!
Những lời này nếu ở trước mặt người thì tôi sẽ không nói đâu. Tôi biết, người không thích nghe những lời dạng này, nhưng bây giờ tôi có thể nói rồi.
Nhớ ngày hôm ấy, người còn hỏi tôi: "Nếu đụng độ nhân vật lớn, cậu có dám nói chuyện không?" Không đợi tôi nói, người lại nói tiếp, "Nói chuyện thì ai cũng dám, xem cậu nói cái gì. Phải nói những lời người khác không dám nói, mà lại buộc phải nói. Phùng Kì Tài —— tiền lương cậu cầm dẫu sao là do nhân dân ban cho, không phải do lãnh đạo ban cho. Tiền lương của lãnh đạo cũng là do nhân dân ban cho. Cầm tiền của nhân dân thì phải nói lời vì nhân dân, đừng sợ!"
Nói xong người còn cố ý liếc nhìn tôi một cái.
Cụ bà ơi, cái nhìn này của người mới lợi hại làm sao. Người dường như muốn tiêm mấy câu này vào trong xương tủy tôi. Nhưng người có biết không? Đây cũng chính là nguyên nhân thực sự khiến tôi luôn muốn đến chỗ người.
Tôi thích dáng vẻ lúc này của người, rất hào khí, rất oai phong, cũng rất rõ ràng. Chữ người viết ra cũng giống như cách người nhả chữ, từng nét từng mốc, từ trước đến nay chưa từng mơ hồ. Cả đời người đều minh triết thông suốt, tư tưởng đọng lại trong tâm trí tựa như từng viên đá đẹp đẽ chìm dưới dòng nước trong vắt thấy đáy. Người tận hưởng sự rõ ràng, chưa từng khuất phục trước sự mơ hồ.
Lại nói hôm đó, cụ bà ơi! Sao mà người vui thế. Người gọi vợ tôi đến bên cạnh, người thơm má cô ấy, lại còn bảo tôi cũng thơm má cô ấy nữa. Mọi người đều cười phá lên. Người mang bức tranh thiên cảnh bày ra trước mắt mọi người, bầu không khí yêu thương đong đầy khiến tâm trạng của mỗi người đều tràn ngập vẻ đẹp đẽ. Thế là những người bạn có mặt ở đó mới nói, Phùng Kì Tài vẫn luôn bảo dập đầu chúc thọ Băng Tâm, nhưng chưa từng thấy dập đầu thật bao giờ. Người cười hì hì bảo tôi: "Cậu ta là một nhà cách mạng khẩu hiệu!"
Nghe xong, tôi lập tức sấp mình xuống đất dập đầu ba cái với người. Người ngồi xe lăn không thể ngăn cản tôi, nhưng tôi nghe thấy tiếng của người: "Cậu nói là làm ngay thế." Lúc tôi đứng dậy, liền thấy người đang bị chọc cho cười không ngớt, đồng thời còn lần đầu tiên nhìn thấy biểu cảm cực kỳ ngại ngùng của người. Tôi vốn không nỡ làm người lúng túng. Tôi nói: "Theo quy củ cũ, vãn bối dập đầu, phải có bao lì xì."
Người trầm ngâm suy nghĩ, vừa kéo ngăn kéo ra, vừa nói: "Tôi đúng là có một món quà thưởng cho cậu đấy. Sinh nhật năm nay, có người in cho tôi một loại thiệp mừng thọ, phàm là bạn bè đến chúc thọ, tôi đều tặng cho một chiếc để làm kỷ niệm. Tôi vẫn còn dư chút ít, thưởng cho cậu một chiếc nhé!"
Tấm thiệp màu hồng phấn tươi tắn nhã nhặn, lớn bằng danh thiếp, phía trên in chữ thọ màu vàng kim, còn có tên của người và ngày sinh nhật. Mặt sau của thiệp là châm ngôn do chính tay người viết: "Có tình yêu là có tất cả."
Người nói, thiệp mừng thọ này có đánh số thứ tự, giới hạn một trăm chiếc. Người lại nói, đây là bọn họ muốn chúc người sống lâu trăm tuổi.
Tôi cầm thiệp mừng thọ lên xem, số thứ tự 77, liền tiện miệng nói: "Xem ra cháu vừa không sống được đến cái tầm vóc như cụ, lại vừa không sống được đến ngần ấy tuổi rồi."
Người nói: "Nói nhảm. Cậu vừa cao vừa to, vóc dáng lớn hơn tôi nhiều. Hơn nữa cậu làm sao biết mình không sống thọ?"
Tôi nói: "Số thứ tự một trăm là một trăm tuổi, cháu đây là số 77, điều này có nghĩa là cháu chỉ sống được 77 tuổi."
Người trách mắng: "Lại càng nói nhảm. Đưa đây ——" Người cầm lấy tấm thiệp mừng thọ trong tay tôi, hình như nghĩ ngợi gì đâu, cầm chiếc bút bi trên bàn ở ngay phía dưới nét ngang của mỗi chữ số 7, vẽ thêm nửa vòng tròn nhỏ, lập tức biến thành số 99 rồi! Người lại viết thêm một câu: "Kì Tài vạn thọ, Băng Tâm, 1992.12.20."
Mọi người nhìn thấy đều cười lớn, đồng thời không ai là không kinh ngạc. Trí tuệ, sự hài hước, sự nhạy bén của người khiến người ta tâm phục khẩu phục. Bạn bè của người đều thường xuyên kinh thán không ngớt vì điều này! Mặc dù người ngồi trên xe lăn, nhưng tốc độ tư duy của người dám đua tranh với bất kỳ ai trên thế giới này. Nhưng đối với tôi, sự cảm động sâu sắc hơn cả xuất phát từ một thứ tình cảm vừa là bậc trưởng bối vừa là tri kỷ. Điều khiến tôi mãi vẫn không tài nào hiểu nổi là, người đã trải qua bao nhiêu thăng trầm bất hạnh của thời đại, sự trải nghiệm về những bề gian trá và xấu xa ở đời sâu sắc hơn tôi rất nhiều. Thế mà, tại sao người từ trước đến nay chưa từng chán ghét thế gian, chưa từng lánh đời, không hề đề phòng người đời, ngược lại đối với con người luôn luôn ôm trọn không buông, u mê tin tưởng vào câu châm ngôn vô cùng tốt đẹp thường khiến bản thân rơi vào thế bị động "Có tình yêu là có tất cả"? Rốt cuộc đây là vì một niềm tin, hay là do bản tính trời sinh?
Tôi chợt nhớ đến một chuyện xa hơn nữa.
Lúc đó tiên sinh Ngô Văn Tảo vẫn còn tại thế. Hôm ấy là ngày kỷ niệm đám cưới vàng của người và tiên sinh Ngô. Tôi cùng Sở Trang, Đặng Vĩ Chí và một vài người bạn văn đến thăm người. Hôm nay người mặc quần mới áo mới, dung mạo rạng rỡ; người lúc nào cũng tinh thần phơi phới như thế, khiến người ta dẫu có gặp phải đả kích thế nào đi nữa cũng không thể cúi đầu chán nản.
Hôm đó khi trò chuyện, không đợi chúng tôi hỏi, người đã tự động kể lại cảnh tượng hồi kết hôn năm xưa. Người nói, tuần trăng mật của người và Ngô Văn Tảo, là hẹn ước ở một ngôi cổ miếu tại Tây Sơn, Bắc Kinh.
Khí thế lúc đó của người thực sự giống như trở lại của sáu mươi năm trước ——
Người nói, hôm ấy sau khi tan tiết giảng ở Đại học Yến Kinh, người thay một chiếc sườn xám màu xanh sạch sẽ, gói những vật dụng tùy thân thành một chiếc túi vải nhỏ vuông vức, kẹp vào nách rồi đi. Đến Tây Sơn, Ngô Văn Tảo vẫn chưa đến —— nói đến đây, người còn cườim mỉm nói: "Anh ấy cứ hồ đồ như thế đấy!"
Người chờ đợi một thời gian dài, khát nước, liền mua mấy quả dưa chuột ở nhà người nông dân cách đó không lâu, chạy ra cạnh giếng rửa sạch, ngồi trên bậc cửa cao ở cửa miếu ăn dưa chuột, nhất thời thu hút mấy người phụ nữ nhà nông đến trước miếu ngắm cô dâu mới. Cứ thế đợi đến lượt tân lang Ngô Văn Tảo của người đến muộn màng.
Căn phòng cưới hôm đó của người là một căn phòng rách nát ở sân sau ngôi miếu, cửa không đóng được, ban đêm trong phòng thường xuyên có chuột cống lớn chạy qua chạy lại, cái bàn có một chân bị gãy, lỏng la lỏng lẻo. "Đây chính là cảnh tượng đám cưới của chúng tôi." Nói đến đây, người cười lớn, vô cùng vui vẻ, không rõ là người đang tự giễu cợt, hay là đang đắc ý vì sự nghèo khó mà tiêu sái của mình năm xưa. Lúc này giọng điệu người xoay chuyển, bất ngờ hỏi tôi: "Phùng Kì Tài, cậu kết hôn thế nào?"
Tôi nói: "Cháu còn chẳng bằng người ấy chứ. Cháu kết hôn vào cao trào của thời - Cách mạng Văn hóa -!"
Người nghe xong giật mình sững sờ, rồi nói: "Vậy cậu kể nghe xem."
Tôi nói lúc đó nhà của cả tôi và vị hôn thê đều bị lục soát, kết hôn không có nhà, đội trưởng đội hồng vệ binh phố xá người cũng coi là tạm được, cho chúng tôi một căn phòng nhỏ rộng mấy mét vuông. Ngày kết hôn, toàn bộ gia đình tôi và vợ tôi đến một quán ăn nhỏ để ăn cơm. Cha tôi bị giốt trong nhà bò, tóc của mẹ bị hồng vệ binh cắt nham nhở, không thể đi được. Tôi đem xếp mấy bộ quần áo ít ỏi sau tai họa đặt lên giá để đồ phía sau xe đạp, nhưng bị xóc rơi mất dọc đường, lúc kết hôn tay trắng hoàn toàn. Bởi vì chúng tôi đều là hộ bị lục soát, lại càng không dám nói những lời kiểu như "chúc mừng", mọi người hạ thấp giọng nói: "Chúc mừng hai bạn nhé!" Sau đó lặng lẽ cạn ly.
Ăn cơm xong chúng tôi liền đi về căn phòng nhỏ đó. Căn phòng trống huơ trống hoác, bốn góc phòng, nhìn thấy ba góc. Giường được ghép bằng gạch và ván gỗ. Điều chết người là căn phòng nhỏ của tôi lại nằm ở tầng hai, dưới lầu là một "trụ sở" của hồng vệ binh. Bọn họ biết tin trên lầu có hai tên con chó hoang kết hôn, mặc dù không lên lầu lục soát tra hỏi, nhưng lại liên tục chạy ra sân thổi kèn hướng lên lầu, lại còn không ngừng rọi đèn pin, luồng ánh sáng điện cứ quét tới quét lui trên trần nhà chúng tôi. Thế là chúng tôi cứ mặc nguyên quần áo mà nằm ngủ. Vợ tôi sợ hãi cuộn tròn nép vào ngực tôi run lẩy bẩy suốt cả đêm. "Đây chính là đêm tân hôn của chúng tôi!" Tôi nói.
Lúc tôi kể chuyện này, người nghe rất chăm chú lại căng thẳng. Tôi nghĩ kể xong nhất định người sẽ thốt ra mấy lời đồng cảm. Thế nhưng người lại mỉm cười mà đầy nghiêm túc nói với tôi: "Phùng Kì Tài, cậu đừng có mà oán trách cuộc sống, kiểu kết hôn thế này của các cậu mới có thể ghi nhớ mãi mãi, đám cưới mâm cao cỗ đầy toàn là cá mè một lứa, sau đó chẳng thể nhớ nổi cái gì đâu."
Lời nói của người khiến tôi bất ngờ không kịp đề phòng.
Chỉ chớp mắt, người đã dẫn dắt ánh mắt tôi từ trong đám rắc rối đầy gai góc hướng về phía một vùng biển cả.
Ầy ầy, người không mang bức tranh về biển cả mà tôi tặng theo cùng đấy chứ?
Bức tranh đó tôi cố ý vẽ nhỏ như vậy vì người, phòng của người quá chật, không có bức tường nào treo tranh lớn cả. Nhưng người bảo tôi: "Chỉ cần là biển, đều vô biên rộng lớn."
Tôi đọc lật tung cả bìa cuốn sách dịch "Nhà tiên tri" của người. Cho nên tôi rất quen thuộc với ý nghĩa sâu xa được bao bọc trong thứ ngôn ngữ tựa thơ ca ấy của người. Tôi tặng người một bức tranh, người tặng tôi câu nói này.
Trong bức tranh màu xanh thẳm ấy, tôi vẽ cho người rất nhiều ánh mặt trời; trong câu ngắn ngủi này, người cho tôi một tầm nhìn khoáng đạt vô tận.
Trong quá trình giao du với người, tôi đã hiểu thế nào là "lớn". Lớn, không phải là coi thường tất cả, không phải là ra vẻ vĩ mô, không phải là siêu nhiên xuất thế, hay từ đỉnh cao của quyền lực nhìn xuống thiên hạ. Sự vật ở trần gian chỉ cần phong phú cảnh giới của biển cả thì vừa bao la vừa gần gũi, vừa khoáng đạt vừa phong múa. Đó chính là đại trí, đại dũng, đại nhân, đại nghĩa, đại ái, cùng sự chính đại quang minh.
Khúc nhạc "La Mer" của Debussy toàn là khung cảnh.
Màn sương nước bị cuồng phong thổi dựng lên hòa quyện làm một với đám mây âm u sà thấp; những ngọn sóng lớn trắng xóa ngút trời văng tung tóe toàn là những giọt nước trong suốt lung linh. Một chùm ánh nắng hoàng chiều rọi vào sâu thẳm sắc xanh thẳm của nó, phản chiếu gấp bội thứ ánh sáng chói lọi. Trong chớp mắt, toàn bộ thế giới chỉ toàn là những gợn sóng lăn tăn nhỏ mịn quyến rũ dịu dàng. Trong đại hải chưa từng có bóng mây, chỉ có ánh nắng mặt trời. Ấy là bởi vì, nó chưa từng có lấy một khoảnh khắc tĩnh lặng; thứ luôn nhảy múa không ngừng nghỉ chính là sự sống mênh mông lại hào phóng ấy.
Đây cũng chính là biển của người. Là người trong lòng tôi!
Tôi chợt cảm thấy, tôi càng hiểu rõ người hơn.
Tôi bắt đầu cảm thấy kỳ lạ chính mình, lúc người còn sống, chẳng phải tôi đã rất quen thuộc và thấu hiểu người rồi sao? Nhưng tại sao, người đi rồi, trái lại bản thân lại bỗng nhiên ngộ ra điều gì đó về người, từ đó mà nhận thức về người càng sâu sắc hơn, cảm nhận cũng càng sâu sắc hơn? Bất luận là tư tưởng, khí chất, tình yêu, thậm chí hình tượng của người, còn có ý nghĩa của người nữa. Đây quả thực là một cảm giác kỳ diệu! Thế là, tôi không còn cảm thấy đã mất đi người nữa, mà là càng bao la và chân thực sở hữu người; tôi không còn cảm thấy người càng đi càng xa, mà lại cảm thấy chưa bao giờ người lại gần gũi đến thế như lúc này. Rời xa đại hải, đại hải trái lại bước vào trong lòng tôi. Tôi chưa từng tiễn đưa người khác theo cách này. Tôi thực sự đang tận hưởng một cảnh giới. Và vô tình vang lên trong tim tôi bài thơ dài "Gửi đại hải" của Pushkin — khắc sâu vào ký ức thời niên thiếu đến tận xương tủy:
Vĩnh biệt nhé, đại hải! Ta sẽ không bao giờ
Quên đi dung quang trang nghiêm của ngươi,
Ta sẽ dài lâu dài lâu lắng nghe
Tiếng gầm lúc hoàng hôn của ngươi;
Lòng ta sẽ tràn ngập ngươi,
Ta sẽ mang vách đá của ngươi, vịnh biển của ngươi,
Ánh sáng và bóng tối của ngươi, lời thì thầm của bọt sóng ngươi,
Đem đến khu rừng, đem đến hoang mạc cô đơn.