Phùng Ký Tài Tùy Bút Tập

Lượt đọc: 380 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Sự Tự Do Của Việc Viết Lách

❊ ❊ ❊

Trước khi bàn về đề tài liên quan đến sinh mệnh văn học này, theo thói quen của một tiểu thuyết gia, tôi xin kể một câu chuyện trước. Nhân vật chính của câu chuyện hoàn toàn không phải hư cấu, mà chính là bản thân tôi.

Trước khi viết văn, tôi làm nghệ thuật hội họa. Hồi đó tôi đọc rất nhiều sách, nhưng chưa từng nghĩ đến việc bước chân vào địa hạt văn học. Sự sắp đặt cho cuộc đời tôi vốn là dùng màu sắc để thể hiện tâm hồn. Thế nhưng, thứ duy nhất có thể thay đổi nguyện vọng cuộc đời một con người chỉ có thể là vận mệnh.

Năm 1966, cuộc Đại Cách mạng Văn hóa mang tính thảm họa giáng xuống Trung Quốc. Tất cả mọi thứ của tôi — từ hiện thực cho đến lý tưởng — đều bị phá hủy hoàn toàn. Vận mệnh của hàng triệu con người xảy ra những biến chuyển đột ngột theo chiều hướng ác tính. Tôi không thể vẽ tranh được nữa, bởi vì vào thời điểm ấy, bất kỳ hoạt động nghệ thuật mang tính cá nhân nào cũng sẽ trở thành mầm mống dẫn đến tai họa từ trên trời rơi xuống. Câu chuyện của tôi, bao gồm cả đề tài mà tôi muốn bàn đến, đều bắt đầu từ đây —

Vào một ngày giữa mùa đông năm ấy, một đêm gió to tuyết lớn, có người gõ cửa nhà tôi. Hóa ra đó là một người bạn cũ. Anh ấy làm giáo viên ngữ văn tại một trường trung học ở vùng ngoại ô. Sau khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu, anh ấy bị giam trong chuồng bò nửa năm, hôm qua mới được thả ra; đầu tóc anh ấy khô héo như quả héo, hoàn toàn biến dạng. Trong nửa năm đó, những kẻ bức hại anh ấy toàn là học sinh của mình. Ngày nào cũng ép anh ấy phải khai ra "tư tưởng phản động", tra tấn nhục hình thì khỏi phải nói, chiêu trò tàn nhẫn nhất chính là giám sát những lời nói mớ trong giấc ngủ của anh ấy. Do mấy tên học sinh hùa nhau bức hại anh ấy dữ dội nhất lại là những kẻ ngày thường gần gũi anh ấy nhất, nên chúng biết anh ấy có thói quen nói mớ khi ngủ. Đêm nào chúng cũng luân phiên cắt cử người túc trực bên giường anh ấy, đợi anh ấy ngủ say thì ghi lại những lời nói mớ đó, ban ngày lại truy vấn "động cơ phản động" của những câu nói mớ chẳng đầu chẳng cuối ấy. Khiến cho anh ấy không dám ngủ, cuối cùng mắc bệnh suy nhược thần kinh nặng, cơ thể hoàn toàn suy sụp. Hôm đó, anh ấy hút sạch số thuốc lá trong nhà tôi, vẻ mặt vô cùng đau khổ. Đột nhiên, đôi mắt đỏ ngầu của anh ấy xuyên qua làn khói dày đặc nhìn thẳng vào tôi và nói:

"Cậu nói xem, người đời sau liệu có biết đến cuộc sống kiểu này của chúng ta không? Hoàn cảnh kiểu này không? Nếu cứ tiếp tục thế này mãi không thay đổi, đợi đến khi tất cả chúng ta đều chết hết, chẳng phải lại phải trông cậy vào những nhà văn đời sau bịa đặt hay sao? Cậu nói xem, hiện giờ có ai đem những chuyện này viết lại không? Đương nhiên làm như thế thì quá nguy hiểm, lỡ bị phát hiện là sẽ mất đầu, nhưng điều này đối với người đời sau rốt cuộc vẫn có ý nghĩa..."

Cứ như vậy, tôi cầm bút bắt đầu việc viết lách của mình.

Việc đầu tiên tôi muốn làm là ghi lại một cách chân thực hiện thực, câu chuyện của những người xung quanh tôi. Đương nhiên tôi phải giữ bí mật tuyệt đối, vợ tôi cũng chỉ biết sơ qua đôi chút. Tôi viết những con chữ có thể khiến gia đình tôi cửa nát nhà tan ấy lên những mảnh giấy vụn rất nhỏ, rồi cất giấu đi. Ví dụ như dưới đáy gạch, khe tường, lỗ ống khói, tấm ván ép của tủ quần áo v.v., những nơi mà tôi tự cho là kín đáo. Hoặc là từng tờ dán lại bằng hồ, bên ngoài dán khẩu hiệu của Chủ tịch Mao hoặc tranh tuyên truyền "Cách mạng Văn hóa" treo lên tường. Thế nhưng, kẻ giấu đồ ngược lại sẽ cảm thấy những nơi này của mình là kém an toàn nhất. Thế là, trong những năm tháng đó, tôi vừa viết vừa tìm những mảnh giấy đã cất giấu ra rồi lại cất giấu đi chỗ khác. Có một hôm, tôi tham gia một đại hội kết án công khai. Trong số những kẻ bị hành quyết có một người là vì lén lút viết một tiểu thuyết đả kích "Cách mạng Văn hóa". Lần đó, tôi thực sự sợ hãi, về nhà bèn tìm hết mức có thể những mảnh giấy chôn giấu ở khắp nơi, xé nát vụn, rồi giội xuống bồn cầu. Chỉ giữ lại rất ít những thứ quan trọng nhất gói bằng giấy dầu, nhét vào ống khung xe đạp. Từ đó tôi lại bắt đầu lo lắng xe của mình bị mất.

Cứ như vậy trải qua mười năm! Năm 1976, trận động đất Đường Sơn ở miền bắc Trung Quốc lan đến thành phố của tôi. Nhà tôi sụp đổ. Lúc dọn dẹp đống đổ nát, tôi lại phát hiện ra không ít mảnh giấy lần đó xử lý chưa sạch, đúng lúc tôi đang sợ người khác cũng sẽ phát hiện ra những mảnh giấy đáng sợ này thì "Cách mạng Văn hóa" kết thúc.

Trải nghiệm của tôi có chút kỳ lạ. Bởi vì tôi bắt đầu viết văn vào thời điểm sự tự do viết lách bằng không; tôi không những không có độc giả, mà ngược lại còn sợ bị người khác nhìn thấy giống như phạm tội vậy. Tôi đã viết ít nhất một triệu chữ, không những không có một chữ nào được xuất bản, mà trái lại còn phải thay tên nhân vật của mình thành tên người nước ngoài, bên trên còn cố ý đề tên tác giả nước ngoài, như Heinrich Mann, Gide, Andreyev v.v., để một khi bị phát hiện thì giải thích là bản chép tay văn học nước ngoài — đương nhiên ý nghĩ này vừa ngây thơ vừa bi ai; thế nhưng hồi tưởng lại quá trình viết lách lúc đó, tôi lại thực sự tận hưởng sự tự do của việc viết lách. Tôi không bị bất kỳ thế lực nào ép buộc, không tuân theo ý chí của bất kỳ ai, cũng chẳng có chút mục đích thương mại nào. Mặc dù tôi ở trong thời đại chuyên chế tư tưởng tuyệt đối, môi trường của tôi tràn ngập cảm giác khủng bố khiến người ta kinh hồn bạt vía, nhưng một khi cầm bút lên, tinh thần của tôi lập tức bước vào cảnh giới tự do tuyệt đối một cách thần kỳ. Tôi phát huy một trăm phần trăm tình cảm và tư tưởng của mình; tôi còn cảm nhận được một sứ mệnh và trách nhiệm lịch sử trang nghiêm, tâm thế viết lách vô cùng thành kính và thánh thiện, đến mức thường quên đi sự tàn khốc của môi trường bên ngoài.

Từ đó tôi cảm nhận được rằng, viết lách là một loại tự do của tâm hồn, là một hành vi tinh thần vĩ đại của loài người. Tự do vốn dĩ là bản chất của việc viết lách. Tự do đối với việc viết lách là thứ có sẵn từ khi sinh ra. Chúng ta đã chọn viết lách, thực ra chính là chọn sự tự do — tư duy tự do và biểu đạt tự do. Thế nhưng tự do không phải là sự xa vời sáo rỗng lại đẹp đẽ. Chỉ khi đối diện với sự trói buộc và giam hãm, tự do mới có máu có thịt, có âm thanh có màu sắc, mới thể hiện ra giá trị cao quý và sự cần thiết thần thánh của nó. Cho nên ánh sáng của tự do luôn tỏa ra trong quá trình nó được tranh thủ. Nói tiến thêm một bước nữa, sự tự do của việc viết lách có hai tầng ý nghĩa, một là sự tự do của môi trường bên ngoài, hai là sự tự do trong nội tâm; tự do với tư cách là bản chất của việc viết lách trước tiên nên nằm trong lòng người viết.

Đó chính là, trong bất kỳ điều kiện nào cũng vì tự do mà viết, từ bỏ việc viết lách mang ý nghĩa này, thì viết lách chính là tạo ra rác rưởi ngôn từ.

Thế nhưng, đối thủ của tự do chưa chắc đã luôn đứng ở đối diện giống như cường địch.

Ví dụ như đối với văn học Trung Quốc hiện nay, chuyên chế văn hóa mang tính cưỡng bức từ bên ngoài đã không còn tồn tại nữa. Thế nhưng bá quyền của thị trường cũng có thể tiêu diệt sự tự do của tinh thần. Chuyên chế là một bức tường trước mặt việc viết lách, nhưng thị trường lại giăng đầy những cạm bẫy cám dỗ xung quanh chúng ta. Bởi vì, thị trường muốn vật chất hóa từng con chữ của bạn, lại còn tùy ý tìm kiếm điểm bán hàng trong tâm hồn bạn, nói một câu, nó vô lúc nào cũng đang lôi kéo bạn, cải tạo bạn, cải tạo bạn, khiến bạn dần dần biến thành hình tượng thương mại có thể đem đi tiêu dùng.

Đáng sợ là chữ nghĩa của chúng ta buộc phải bước vào thị trường. Sự tự do viết lách phải chịu sự uy hiếp và quấy nhiễu cực lớn, hơn nữa trong xã hội tiêu dùng thì sự uy hiếp này lại là thứ không thể thay đổi, tồn tại vĩnh viễn. Phải chăng chúng ta đã cảm thấy, chỉ có từ bỏ sự tự do viết lách này mới là điều dễ dàng nhất? Loài người đang bước vào một hoàn cảnh khó khăn: tất cả các phương thức do nó tạo ra, đều mang theo mặt tiêu cực khó mà từ chối. Thế cho nên, mấu chốt của việc có tự do hay không, càng không quyết định bởi môi trường bên ngoài và điều kiện bên ngoài, mà phụ thuộc vào chính chúng ta.

Nói theo nghĩa rộng, môi trường bên ngoài chưa bao giờ là tự do đầy đủ cả, sự tự do đầy đủ chỉ có thể duy trì trong việc viết lách của chúng ta mà thôi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.