Đối với những người bạn trong giới nghệ thuật xung quanh mình, tôi chưa từng quan tâm đến đời tư của họ; nhưng đối với các bậc thầy nghệ thuật đã khuất, điều tôi quan tâm nhất lại chính là sự riêng tư của họ. Tôi biết nơi đó chôn giấu nguồn cội nghệ thuật của họ; chính là nơi linh hồn sâu sắc của họ ngự trị.
Từ Moscow đến St. Petersburg có hai con đường. Tôi đã từ bỏ việc đi theo một con đường để chiêm ngưỡng điền trang của gia đình Pushkin tại làng Mikhailovskoye, thậm chí từ chối cả một số hoạt động đã được chuẩn bị sẵn ở đó để chào đón tôi, chính là vì tôi muốn đi qua con đường kia để đến Klin thăm Lão Sài.
Lão Sài chính là nhà nhạc thiên tài vĩ đại của nước Nga - Tchaikovsky. Người Trung Quốc gọi ông một cách thân thiết là "Lão Sài".
Tôi từng đọc cuốn "Truyện Tchaikovsky" do người Anh Gerald Abraham viết. Ông ấy nói rằng nơi ở cuối cùng trong đời của Tchaikovsky – ngôi nhà ở Klin đã bị người Đức đánh sập trong Thế chiến thứ hai. Nhưng khi đến Nga, tôi lại nghe nói ngôi nhà đó vẫn nguyên vẹn như xưa. Thế là tôi nhất định phải đến. Bởi vì Tchaikovsky đã sống ở ngôi nhà này trong một năm rưỡi cuối đời. Trong một năm rưỡi này, ông đã hoàn toàn mất đi sự hỗ trợ từ nữ mạnh thường quân - bà von Meck, đồng thời phải chịu những đả thương nặng nề về mặt tình cảm. Rốt cuộc ông đã sống như thế nào? Phải chăng là nghèo túng khốn cùng, tâm lạnh ý nguội?
Lão Sài, người đã để lại cho nhân gian vô số âm thanh tuyệt mỹ, bản thân cuộc đời lại không hề hạnh phúc. Trước hết, tinh thần của ông nhạy cảm hơn người bình thường, tâm trạng thất thường, tâm lý bất ổn, tình cảm dường như có phần bệnh trạng. Mỗi lần xuất ngoại du lịch, dù chỉ trong thời gian rất ngắn, ông cũng sẽ chìm sâu vào nỗi đau nhớ nhà không thể thoát ra được. Ông nhìn thấy người khác tự sát, ban đêm bản thân sẽ ôm đầu khóc lớn. Ông mấy lần mắc bệnh tâm căn nghiêm trọng, sợ hãi tất cả mọi thứ tiếng động, có ảo giác đáng sợ và cảm giác cận kề cái chết. Dĩ nhiên, mỗi một lần ông đều kỳ tích hồi phục lại trên ranh giới của sự rối loạn tinh thần.
Trong mắt người bình thường, Lão Sài là người có tính cách cô độc. Ông thích ở một mình, cho đến năm 37 tuổi vẫn chưa kết hôn. Ông sợ hãi một "mỹ nhân chưa biết" bước vào cuộc đời mình. Ông chỉ qua lại thân thiết với hai người em trai sinh đôi là Modest và Anatoly. Giữa chốn nhân gian thế tục, ông bị công kích bởi đủ loại lời ra tiếng vào, thậm chí còn bị miêu tả là người đồng tính. Để phá vỡ vòng vây của những lời đồn đại này, ông mấy lần muốn kết hôn, nhưng dường như không biết bắt đầu từ đâu.
Năm 1877, ông gặp hai người phụ nữ gần như cùng một lúc, nhưng cả hai đều là những chuyện khó tin.
Người thứ nhất là Antonina. Cô ấy kém ông chín tuổi. Cô ấy là người cuồng nhiệt theo đuổi ông, hơn nữa lại đột ngột xông vào cuộc đời ông. Trước khi Lão Sài quyết định đính hôn với cô ấy, bất kỳ ai — bao gồm cả hai người em trai của ông — đều không hề biết gì về cô gái trẻ đẹp này. Theo lời của chính Lão Sài, nếu ông từ chối cô ấy thì chẳng khác nào tước đoạt đi một sinh mạng. Rốt cuộc là ông bị đả động bởi người theo đuổi kiên trì này, hay thực sự lo lắng rằng một khi từ chối sẽ khiến cô ấy tuyệt vọng đến chết? Thế là, toàn bộ quá trình kết hôn của họ diễn ra giống như một trận cuồng phong. Đính hôn một tháng sau thì kết hôn ngay lập tức. Mà kết hôn chẳng khác nào kết thúc. Antonina cởi bỏ váy cưới trong mắt Lão Sài hoàn toàn là một người xa lạ, không thể tin tưởng, thậm chí giống như một "con yêu ma". Cô ta lại hoàn toàn không biết gì về âm nhạc của Lão Sài. Hóa ra người phụ nữ này là một kẻ bám đuôi có vấn đề về tâm lý, điều này còn đáng sợ hơn cả những kẻ theo đuổi mù quáng! Lão Sài suýt thì tự sát. Ông bỏ trốn khỏi nhà, lại còn đổ bệnh một trận nặng. Cuộc hôn nhân của họ kết thúc trong bi kịch. Bi kịch này lại trở thành bóng ma suốt cuộc đời ông. Kể từ đó ông không bao giờ kết hôn nữa.
Người thứ hai là góa phụ giàu có - bà Nadezhda von Meck. Bà ấy lớn hơn ông chín tuổi, là một người ngưỡng mộ cuồng nhiệt của Lão Sài. Bà Meck viết thư cho Lão Sài rằng: "Anh càng làm tôi say đắm, tôi lại càng sợ qua lại với anh. Tôi thích tưởng nhớ anh từ đằng xa hơn, lắng nghe anh trò chuyện trong âm nhạc của anh, và chia sẻ cảm xúc của anh thông qua âm nhạc". Lão Sài viết thư trả lời bà rằng: "Bà không muốn qua lại với tôi, là vì bà sợ sẽ không tìm thấy phẩm chất lý tưởng hóa đó trong nhân cách của tôi, xét về điểm này, bà đã đúng". Thế là họ duy trì một thứ tình cảm thuần túy tinh thần theo kiểu Plato. Thư từ qua lại liên tục không dứt, tình cảm trong thư nhiệt thiết và chân thành; bà Meck hào phóng trao cho Lão Sài khoản trợ cấp hậu hĩnh này đến khoản trợ cấp hậu hĩnh khác, đồng thời trả cho ông khoản tiền niên kim 6000 rúp mỗi năm. Sự hậu thuẫn này là một trụ cột cần thiết và thiết thực cho cung điện âm nhạc của Lão Sài.
Thế nhưng mười bốn năm sau (tháng 9 năm 1890), bà Meck đột nhiên dùng lý do mình sắp phá sản để cắt đứt tiền niên kim của Lão Sài. Về sau, Lão Sài biết được bà Meck vốn dĩ không hề phá sản, hơn nữa còn cự tuyệt trả lời thư của Lão Sài. Nguyên nhân trong chuyện này cho đến nay vẫn không ai biết rõ. Nhưng bản thân Lão Sài lại cảm nhận được sự tổn thương cực lớn. Ông cảm thấy tình nghĩa nhân gian trân quý ngày nào nay đều trở nên tầm thường vô vị. Cứ như bản thân chẳng qua chỉ sống nhờ vào sự ban ơn của một phu nhân quý tộc, hơn nữa người ta chỉ cần không muốn đễ mắt tới mình là sẽ phũ phàng cắt đứt. Ông có thể thu hồi lại sự tôn nghiêm đã mất này từ đâu?
Chính trong bối cảnh như vậy, Lão Sài đã dọn vào ngôi nhà ở thị trấn Klin. Tôi hoàn toàn mù mịt về trạng thái thực sự của Lão Sài hơn một trăm năm trước, đành phải tìm kiếm câu trả lời từ chính ngôi nhà cũ này.
Bước vào tòa nhà văn phòng nhỏ giáp mặt phố của Khu tưởng niệm Cố trạch Tchaikovsky, tôi liền được nhân viên dẫn ra cửa sổ phía sau, băng qua một con đường nhỏ rợp bóng cây, hiện ra là một tòa nhà gỗ hai tầng có kèm khu vườn. Cầu thang rất thoải mái và rộng rãi. Phòng làm việc và phòng ngủ của Lão Sài đều ở trên lầu. Vừa bước vào, liền bị bao trùm bởi một bầu không khí tĩnh mịch, tao nhã, thoải mái. Lão Sài đã đi qua hơn một trăm năm, mọi thứ trong phòng hầu như không có ai động đến. Chỉ là trước khi người Đức đến vào tháng 11 năm 1941, chính phủ Liên Xô cũ đã chuyển toàn bộ di vật của Lão Sài đi cất giữ, sau chiến tranh lại bày trí lại y như cũ. Vật quy nguyên chủ (vật nguyên vẹn trở về chủ nhân), không thiếu một thứ gì —
Chính giữa phòng làm việc đặt một cây đàn piano hiệu "Becker" màu đen do người Đức sản xuất ở St. Petersburg. Một bên là bàn làm việc. Dụng cụ văn phòng trên bàn không được ngăn nắp cho lắm, giống như đang đợi Lão Sài quay về tự mình thu dọn lại một lượt. Chiếc mũ phớt chóp cao, đôi găng tay da trắng, chiếc vali xách tay khi đi nước ngoài, áo khoác v.v., cái thì treo trên giá áo, cái thì vắt trên lưng ghế, cái thì vứt ở góc tường, đều mang đậm hơi thở cuộc sống. Lão Sài thích hút tẩu thuốc, một người đầy tớ nam giỏi điêu khắc của ông đã khắc cho ông rất nhiều tẩu thuốc, bày biện ở khắp các nơi trong nhà, bất cứ lúc nào cũng có thể cầm lên hút. Trong tủ sách có rất nhiều tác phẩm của Glinka và trọn bộ 72 tập toàn tập của Mozart; hai vị nhạc sĩ tiền bối này là thần tượng của ông. Những tác phẩm của Schopenhauer, Spinoza trong tủ sách đều là những cuốn ông thường xuyên đọc. Lão Sài mắc chứng quá mẫn tinh thần nhưng trong tư duy lại có một mặt cẩn trọng và nghiêm túc. Khi đọc tác phẩm của các nhà văn như Leo Tolstoy, Turgenev và Chekhov v.v., hầu như mỗi một trang sách đều có ghi chú.
Lão Sài cao 1,72 mét, thế nên chiếc giường của ông rất nhỏ. Đôi giày đi trong nhà đặt ở trước giường của ông rất giống hàng hóa xuất xứ từ Trung Quốc, trên mặt lụa màu xanh lá thêu một đôi chim nhỏ nhiều màu sắc. Sáng sớm mỗi ngày ông ăn sáng, đọc báo ở phòng ăn nhỏ trên lầu; ăn trưa ở dưới lầu; ăn tối vẫn ở trên lầu, nhưng chỉ ăn một ít bánh ngọt nhỏ. Phòng ăn nhỏ nằm ở phía đông phòng làm việc. Chỉ rộng chừng ba mét vuông, ba mặt có cửa sổ, bóng cây bên ngoài hắt ánh sáng lốm đốm vào trong phòng. Hiện tại, trên bàn ăn đặt một chiếc máy ghi âm, đang khe khẽ phát một khúc nhạc piano. Khúc nhạc này chính là do ông viết tại ngôi nhà này vào năm 1893. Điều này khiến chúng ta cảm nhận một cách sống động rằng linh hồn của Lão Sài vẫn còn ở trong không gian này. Thế nên tôi đã viết vào sổ lưu bút của bảo tàng rằng:
Ở đây tôi cảm nhận được nhịp thở của Tchaikovsky, còn nghe được mọi âm vang ngoài âm nhạc của ông ấy. Quả thực là kỳ diệu đến cùng cực!
Trong khúc nhạc mang máng nỗi buồn, tôi ngắm nhìn những bức ảnh treo kín bốn bức tường của ông. Những bức ảnh này là do chính tay Lão Sài treo ở đây. Trong số này, có các buổi hòa nhạc biểu diễn các tác phẩm khác nhau của ông, có người thầy Rubinstein của ông, cũng như những người bạn thân thiết nhất trong cuộc đời ông — người nhà, cha mẹ, chị em và các em trai, còn có cả người cháu trai Volodya mà ông cưng chiều nhất. Những bức ảnh này cấu thành nên cuộc sống mà ông trân quý nhất. Ông khát khao biết bao sự tốt đẹp và ấm áp của cuộc đời! Thế nhưng, nếu chúng ta nghĩ về Lão Sài lúc này, cuộc đời vụn vỡ của ông, những trắc trở trong tình cảm, sự khốn đốn trong cuộc sống. Chúng ta tuyệt đối sẽ không tin rằng linh hồn của Lão Sài đang sinh sống ở đây được an yên! Hãy đi nghe đi, bản giao hưởng cuối cùng của Lão Sài — Bản giao hưởng số 6 chính là được viết nên ở nơi đây. Tiêu đề của nó gọi là "Bi tráng"! Những giai điệu vừa ngọt ngào vừa cay đắng, nụ cười đẫm nước mắt, sự đường cùng vô tận và tiếng gầm thét câm lặng! Nó mới chính là Lão Sài thực sự của lúc này tại nơi này!
Ngôi nhà của Lão Sài thấp, cửa sổ cũng thấp, khi ánh chiều tà sát đường chân trời, đã chiếu những tia nắng rực rỡ cuối cùng qua cửa sổ vào trong nhà. Vạn vật trong nhà cái thì biến thành bóng đen, cái thì rực rỡ đỏ chói. Tôi đã không còn nhìn rõ rốt cuộc chúng là những thứ gì nữa. Chỉ cảm thấy trong dòng chảy của âm nhạc, những mảng đen và mảng sáng này chuyển đổi qua lại. Chúng đem lại cho tôi sự truyền cảm và khơi gợi. Bỗng nhiên, tôi chợt nghĩ đến một câu nói:
"Nghệ sĩ cũng giống như Chúa vậy, biến những đau khổ cá nhân thành ánh sáng của thế giới."
Tôi rất muốn viết câu nói này trước bia mộ của Lão Sài.