Tôi có một chiếc bàn học nhỏ. Nó vừa chật vừa thấp, lại vô cùng cũ nát. Trong mắt người ngoài thì trông thật khó coi. Lớp sơn ở phía trên bong tróc từng mảng, màu sơn còn sót lại trở nên tối sầm và đen đúa, đến nỗi chính tôi cũng không nhận ra ban đầu nó có màu gì. Mặt bàn thì đầy những vết xước, vết thương sâu, cùng với những vòng tròn màu trắng đậm nhạt lồng vào nhau do cốc nước nóng để lại.
Nó chỉ có ba ngăn kéo nhỏ ở một bên, tay nắm ngăn kéo thì từ lâu đã không còn là bộ nguyên bản của nó. Một cái là tay nắm đồng được chuyển từ chiếc hòm cũ sang, hai cái còn lại là thanh gỗ cứng được đóng bổ sung về sau. Đừng nhìn nó với bộ dạng này, suốt ba mươi năm qua, nó vẫn luôn được đặt bên cửa sổ phòng tôi, nơi ánh sáng chiếu vào phòng tôi. Tôi đã chuyển nhà mấy lần, đổi qua mấy món đồ nội thất, nhưng chưa từng nghĩ đến việc vứt bỏ nó...
"Xấu thế này rồi mà còn giữ nó làm gì?! Nếu là tôi thì sớm chẻ ra nhóm lửa rồi!"
"Nó lại chẳng thiết thực gì cả. Người lớn từng này rồi mà cứ chịu đựng một chiếc bàn nhỏ thế này, sớm muộn gì cũng còng lưng cho xem!"
"Sao cậu cứ nhất quyết không chịu vứt cái đồ bỏ đi này thế. Lẽ nào nó là báu vật chắc? Nói nghe xem nào..."
Tôi cười mà không đáp. Nụ cười thoang thoảng ấy ẩn chứa một thứ mà bất kỳ tri âm nào cũng khó lòng thấu hiểu, khó lòng cảm nhận được, một thứ... một thứ gì cơ chứ?
Không có cùng trải nghiệm thì sẽ không có sự đồng cảm. Đôi khi, sự đồng cảm có thể phát huy tác dụng vô cùng kỳ diệu, nó có thể trở thành con đường ngắn nhất, trực tiếp nhất để hai trái tim hòa hợp. Nếu không có sự đồng cảm, nói ra để làm gì? Chi bằng một mình một bóng bước vào rừng cây, dẫm lên lớp lá rụng, tự lẩm bẩm với chính mình một lúc, trút bỏ nó đi, ngược lại còn là một sự an ủi.
Tôi không tài nào nhớ nổi rốt cuộc là từ lúc nào, tôi bắt đầu sử dụng chiếc bàn nhỏ này. Tôi chỉ nhớ mơ hồ rằng, thuở ban đầu, tôi đứng trước nó để viết viết vẽ vẽ, chứ không phải ngồi. Đợi đến khi tôi muốn ngồi xuống, mông buộc phải kê thêm cặp sách, gối hoặc một chồng tạp chí lớn thì mới với tới mặt bàn...
Trong ký ức, những chuyện thời thơ ấu đều là những hạt châu đứt đoạn chẳng thành chuỗi. Thế nhưng những hạt châu ấy lại xoay tròn lấp lánh ở tận đáy cái giếng sâu của ký ức, rất khó để nắm bắt chúng —
Tôi toàn viết nhầm chữ "nhân" thành chữ "nhập", chắc là ở trên chiếc bàn này đây!
Tôi xếp từng hàng những viên bi đất sét dùng để bắn ná, chắc là ở trên chiếc bàn này đây!
Tôi đóng đinh lên một mảng gỗ nhỏ, chắc là ở trên chiếc bàn này đây!
Đúng vậy, chính là ở đây. Trên mặt bàn vốn có một tấm thủy tinh nhẵn nhụi có thể soi rõ khuôn mặt mình, đã bị tôi làm vỡ khi đóng đinh — chuyện này thì tôi nhớ rõ mồn một, vì thế mà tôi còn bị bố cho một trận đòn nên thân đấy! Có lẽ vì trận đòn quá đau nên tôi mới nhớ rõ đến vậy. Nhưng sau đó tôi lại chẳng hề hối hận chút nào. Bởi vì từ đó về sau, vô số những việc tôi từng làm, từng trải qua, từng nếm trải đều để lại dấu vết trên mặt bàn không có tấm thủy tinh bảo vệ này.
Trên mặt bàn toàn là những vết lõm nhỏ. Có những vết lõm khá sâu, giống như một cái lỗ hổng, kiến bò đến đó phải dừng lại, chần chừ một lát rồi mới vòng qua... Nhìn kỹ lại mà xem, trên đó còn đầy những vết xước, ngang dọc xiêu vẹo, có vết sâu như một con rãnh, có vết nông nhẹ, lại có vết còn mảnh hơn cả tơ nhện. Những vết tích mảnh mai này, có phải là để lại lúc gọt đầu bút chì ngày trước không? Những đường dài dằng dặc kia, có phải là tùy ý dùng móng tay cào lên không? Vết đen sì ở chỗ kia, có phải là hồi năm mới làm đèn lồng, hơ uốn thanh nến bị va ngôN ngọn nến làm cháy không? Không phân biệt được nữa, nguyên nhân cũng không rõ nữa, tất cả đã trộn lẫn vào nhau; ở giữa đây còn lẫn lộn vô số nét chữ. Chữ bút máy, chữ bút chì, chữ bút mực, lại có cả những chữ được khắc bằng vật cứng nào đó. Cả những hình vẽ nữa, có bức nguyên vẹn, có bức vỡ vụn — nào là một chiếc ủng, khẩu súng, một khuôn mặt nhìn nghiêng, đây có phải là chân dung tự họa của tôi không? Qua nhiều năm tháng, sớm đã bị mài mòn thành một mảng mờ mịt. Mặt bàn với những vết tích lốm đốm, trông giống như một tấm bia đá đã phong hóa nghiêm trọng, mờ ảo không rõ chữ.
Nhưng tôi tỉ mỉ xem xét từ trong đó, cũng có thể nhận ra nguồn gốc của một số vết tích, nhớ lại câu chuyện ẩn giấu bên trong mà chỉ mình tôi mới biết, đồng thời liên tưởng đến cuộc sống tuổi thơ có liên quan hoặc không liên quan đến những điều này, vốn đã hòa quyện vào năm tháng ngày xưa.
Vì thế, tôi rất ít khi dùng khăn ướt để lau chùi nó.
Chỉ có một lần ngoại lệ. Đó là năm tôi học tiểu học năm thứ tư. Ngồi bàn trước tôi là một bạn nữ sinh, vô cùng gầy gò. Tuổi cậu ấy bằng tôi, nhưng vóc dáng lại thấp hơn tôi một cái đầu. Hai chiếc bím tóc vàng ngắn ngủn, trông chẳng khác gì hai đầu thừng gai. Một hôm, trong giờ học ngữ văn, tôi không nghe giảng mà lại lén buộc hai bím tóc vàng trước mặt vào tựa ghế của bạn nữ sinh đó. Cố tình thầy giáo gọi bạn ấy trả lời câu hỏi, bạn ấy vừa đứng dậy, bím tóc bị buộc liền kéo khiến bạn ấy đau đớn kêu lên oai oái. Thầy giáo ngữ văn của tôi họ Lý, khuôn mặt hốc hác đầy râu đen lởm chởm, đến cả gò má cũng có. Cặp kính cận viền đen che đi ánh mắt của thầy, khiến lần đầu tiên gặp tôi tưởng thầy dữ dằn lắm, thực ra thầy hiền lành vô cùng. Giới hạn chịu đựng sự nghịch ngợm của chúng tôi ở thầy lớn hơn các giáo viên khác nhiều. Nhưng chẳng hiểu sao, hôm đó thầy lại vô cùng nghiêm khắc, kéo giật tôi lên bục giảng, bắt tôi đưa hai tay ra, quất mạnh hơn chục thước. Thầy thật sự nổi giận rồi! Giận dữ thở hồng hộc, chẳng thốt nổi câu nào nữa, chỉ trừng to mắt chỉ ra cửa quát tôi rằng: "Đi! Mau đi đi!" Tôi rời khỏi lớp học, cứ thế chạy một mạch về nhà. Tay đau thì chẳng có gì đáng nói, nhưng bị phạt đòn trước mặt bao người thì lòng tự trọng của tôi không sao chịu nổi. Thế là, tôi rưng rưng nước mắt viết lên bàn mấy chữ "Thầy Lý là đồ chó!". Tôi viết sảng khoái và hả giận làm sao, cứ như thể mấy chữ này đã báo được "mối thù" nào đó cho tôi vậy. Mấy chữ này cứ thế hiên ngang lưu lại trên bàn tôi một thời gian rất dài.
Trong tiếng tích tắc của đồng hồ, trong tiếng chuông ra vào lớp, trong tiếng mưa và tuyết luân phiên nhau gõ vào cửa sổ, tôi lớn lên, và cũng hiểu biết nhiều hơn. Mấy chữ trên bàn kia lại chẳng còn vẻ kiêu hãnh thế nữa. Ngược lại, tôi đâm ra sợ bị người khác nhìn thấy, hình như nó đã trở thành một thứ vết nhơ không vẻ vang gì, thậm chí là ô nhục. Tôi mang theo tâm trạng áy náy không rõ là dành cho thầy Lý, hay là dành cho người bạn nữ gầy gò ấy sau khi lớn lên chẳng bao giờ gặp lại nữa, dùng đầu khăn nhúng chút nước dùng sức xóa mấy chữ đó đi.
Thật kỳ lạ! Chữ đã bị xóa sạch, trong lòng dường như cũng thấy thanh thản hơn chút ít.
Tôi lên cấp hai, tốt nghiệp, rồi tham gia công tác. Rất nhiều việc của tôi, viết thư, viết văn, vẽ tranh, ăn uống, làm mấy việc vụn vặt linh tinh đều diễn ra trên chiếc bàn này, nó vẫn luôn đồng hành cùng tôi.
Nhưng trước vóc dáng ngày một cao lớn của tôi, nó dần trở nên thấp bé, không còn thích hợp nữa; hơn nữa dùng đã lâu, ngày càng cũ nát, đứng giữa những món đồ nội thất mới mua về sau này, trông thật nghèo nàn và lỗi thời. Nó dường như đã già đi, từ sớm đã hoàn thành sứ mệnh của mình, đang chờ đợi để đón nhận sự thay thế trong quy luật tuần hoàn thay đổi của cõi đời.
Có một hôm tôi vẽ tranh. Khổ tranh thì lớn, mà mặt bàn thì nhỏ. Tôi đành phải để một nửa tờ giấy rủ xuống dưới bàn, vẽ xong nửa trải trên mặt bàn trước; đợi vẽ gần xong rồi, lại kéo giấy lên để vẽ nốt nửa còn lại. Cứ như thế thì rất khó để quan tâm đến tính tổng thể của bức tranh, tôi vẽ mà chật vật hết chỗ nói, thực sự nổi giận, không nhịn được mà bực bội chửi mắng:
"Đáng chết thật, cái bàn rách này!"
Nó lắng nghe, chẳng hé nửa lời. Đợi tôi vẽ xong tranh, treo lên rồi; bức tranh bất ngờ lại đẹp xuất sắc. Tôi vô cùng vui sướng, sớm đã vứt chiếc bàn ra sau đầu. Còn nó thì sao? Vẫn thầm lặng đứng một bên. Nó vẫn luôn làm bạn với tôi như thế, dường như chỉ cần tôi không vứt bỏ nó, thì nó sẽ một lòng một dạ không hai lòng mà đi theo tôi. Có phải vì nó chỉ là một vật vô tri vô giác nên tôi chưa từng coi nó là người bạn đồng hành như mèo con, chim non, thỏ con? Thế nhưng, thỏ con chết rồi, mèo con chạy mất, chim non bay đi rồi, vậy mà nó lại lặng lẽ ghi nhớ trong lòng bao cay đắng ngọt bùi mà tôi từng trải qua trong cuộc sống. Lại ngoan ngoãn mặc tôi làm bất cứ điều gì tổn hại đến nó. Có một lần, khi tôi nghe tin mình gặp hoạn nạn, là do bị một người bạn nhiều năm vô cùng thân thiết phản bội, tôi không sao chịu nổi, phát điên lên đập mạnh một cái xuống mặt bàn:
"Bốp!"
Trên mặt bàn xuất hiện một vết nứt dài; trong trái tim ngây thơ thuở mới bước chân vào xã hội của tôi, cũng âm thầm xuất hiện một vết rạn.
Nó vậy mà lại giống hệt tôi.
Từ đó về sau, tôi bất giác nâng niu nó từ lúc nào không hay.
Tôi từng có một cô bạn gái. Cô ấy là một chú chim non vui vẻ — chú chim non buổi sáng đứng trên cành cây còn vương sương sớm rũ cánh, bay lượn tung tăng trong ánh nắng, ngó trước ngó sau trên ống khói nhà. Cô ấy luôn cười. Cả ngày cô ấy hình như chẳng biết gì ngoài niềm vui. Cô ấy xuất hiện ở bất kỳ nhóm người nào, cũng có thể cực kỳ nhanh chóng lan tỏa niềm vui đến tất cả mọi người thông qua tiếng cười, qua ánh mắt linh hoạt, qua khuôn mặt xinh xắn hân hoan rạng rỡ, qua những hành động vô tư lự. Tôi nói niềm vui của cô ấy chói lọi, êm tai, thơm ngát; giống như một thứ ma thuật. Tôi gọi cô ấy là "Nữ thần hạnh phúc".
Đôi chân cô ấy rất dài. Thích mặc một chiếc váy ngắn màu xanh nhạt. Mỗi lần bước vào phòng, cô ấy thường hay nhảy tót lên ngồi vào chiếc bàn học nhỏ — có lẽ vì cô ấy vẫn còn chút tính trẻ con; hoặc có lẽ vì chân cô ấy dài, còn bàn thì thấp, ngồi lên vừa khéo.
Còn tôi thì sao? Ngày trước hôn cô ấy chiều cao cũng vừa vặn. Tôi hôn, cô ấy không cho. Chốc thì hất mặt sang trái, chốc lại hất sang phải, còn nghịch ngợm cười khanh khách. Mái tóc ngắn mượt mà của cô ấy cọ qua cọ lại trên đôi môi vụng về của tôi như những bông lúa.
Về sau, vì nhiều lý do phức tạp, cuối cùng cô ấy đã nói: "Tình yêu của chúng ta không có nền mốc vật chất, hạt giống của ảo tưởng đến cả ảo tưởng cũng không kết nổi thành quả." Câu nói này, cô ấy đã nói rất nhiều lần, lần sau lại quả quyết hơn lần trước, cuối cùng cô ấy đành chịu nhưng cũng đầy dứt khoát mà rời đi.
Điều kỳ lạ là, vị nữ thần hạnh phúc ấy lại luôn gắn liền với chiếc bàn câm lặng này của tôi. Mỗi khi ánh mắt tôi chạm phải mép bàn, là lại ảo giác ra dáng vẻ cô ấy ngồi trên bàn ngày nào. Chiếc váy ngắn màu xanh nhạt xòe ra như chiếc quạt, đôi chân dài thẳng tắp buông thõng xuống, hai bàn chân nhỏ nhắn bắt chéo vào nhau. Lúc này tiếng cười lanh lảnh của cô ấy hình như lại vang lên trong không gian trên mặt bàn.
Những gì tôi cần ghi nhớ, chiếc bàn này đều ghi nhớ giúp tôi. Thế nhưng giọt nước mắt mà vị nữ thần ấy đánh rơi trên bàn khi từ biệt tôi, lại chẳng để lại chút dấu vết nào. Chắc là đó không phải nước mắt, mà là giọt nước thì đúng hơn.
Trên bàn chỉ có một vết thương lớn duy nhất. Đó là — hôm ấy, một đám nam nữ thanh niên mặc trang phục màu xanh lá, tay đeo băng đỏ xông vào nhà tôi. Mỗi người cầm một cái rìu, nói là muốn "đập nát thế giới cũ", tôi buộc phải đứng ở cửa tỏ ý hoang nghênh, và trơ mắt nhìn họ đập phá lung tung mọi thứ trong phòng tôi trong chốc lát. Trong đó có một cô gái, diện mạo khá đoan trang, nhưng ánh mắt của cô ta khiến tôi sợ hãi. Cô ta không ồn ào la hét, lúc đập đồ đạc lại tỉ mỉ một cách bất thường. Cô ta đi vòng quanh trong phòng, lật những thứ hãy còn nguyên vẹn ra, từng món một đập nát vụn một cách có ngăn nắp. Sau đó, cô ta lục ra một cuốn album ảnh của tôi, rút từng bức ảnh bên trong ra, đều xé làm đôi. Lúc cô ta làm những việc này, trên mặt không hề có bất kỳ biểu cảm nào.
Cô ta đột nhiên đưa một bức ảnh ra trước mặt tôi, hỏi:
"Đây là ai?"
Đây là ảnh của "Nữ thần hạnh phúc" của tôi. Tôi nói:
"Một người bạn."
Cô ta hơi nhếch miệng cười lạnh, đôi mắt đẹp nhìn chằm chằm vào tôi, hai bàn tay trắng trẻo xé bức ảnh này thành những mảnh nhỏ vụn. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn không hiểu nổi, tại sao vào thời điểm đó, một số cô gái khi làm những việc này lại triệt để hơn, tàn nhẫn hơn, vô tình hơn cả đám con trai. Tất cả ảnh phụ nữ trong album ảnh — ảnh của chị gái, vợ, mẹ tôi, cô ta xé đặc biệt dữ dội, kêu "soạt, soạt, soạt". Tựa như lúc này trong lòng cô ta có thứ cảm xúc gì đó không thể chịu nổi đang giày vò cô ta, ép buộc cô ta phải làm như vậy.
Cuối cùng, lúc rời đi, cô ta liếc thấy chiếc bàn học của tôi. Có lẽ chiếc bàn học này quá cũ nát, lúc đầu đã không thu hút sự chú ý của họ. Giờ phút này giữa đống đổ nát, ngược lại nó lại trở nên chướng mắt. Khóe môi mỏng trễ xuống mang theo một vẻ chế nhạo:
"Mày vẫn còn giữ cái đồ bỏ đi này cơ à!"
Tiện tay vung một rìu, chém đúng vào góc bàn. Làm rơi ra một mảng gỗ khá lớn.
Cứ như thế, tất cả mọi thứ trong cuộc sống trước kia của tôi, cho dù là vui vẻ hạnh phúc, hay là ưu sầu bất hạnh, đều ở lại trên bàn rồi. Cho dù tôi có quên mất, nó cũng sẽ không tiếng động mà nhắc nhở tôi.
Nó cứ được kê ngay bên cửa sổ của tôi. Ánh sáng lọt qua cửa sổ bao bọc lấy nó. Bên ngoài cửa sổ của tôi là tán lá của một cây hòe lớn. Bóng râm lung lay mập mờ của tán cây này luôn cùng với ánh nắng chiếu lên chiếc bàn nhỏ của tôi.
Mỗi khi giữa những nhánh bóng râm của tán cây này đầy những chấm đen nhỏ, đó là mùa xuân; còn những chấm đen nhỏ ấy chính là những búp mầm non mới nhú của cây hòe lớn. Trong khoảng thời gian này, thỉnh thoảng lại có một loài chim di trú có cái tên bình dân là "lá xanh" nhảy nhót lanh lảnh giữa các cành cây xuất hiện trên mặt bàn. Mùa hè đến, bóng cây ngày càng đậm, dần dần biến thành một khoảng râm mát, che kín mít chiếc bàn nhỏ của tôi. Đợi đến khi khoảng râm mát dày cộp ấy vỡ vụn ra, lộ ra một số đốm sáng lung linh, gió thu lại thổi một hai chiếc lá ngả vàng vào cửa sổ; giống như vài chiếc thuyền nhỏ bằng vàng, rơi xuống mặt bàn phẳng lì không một gợn sóng như mặt nước tĩnh lặng của tôi. Tiếp sau đó là đến lúc phải đóng cửa sổ, kính phủ một lớp hơi nước mỏng manh. Chiếc bóng cây trơ trụi không còn một chiếc lá nào, chỉ còn lại những cành cây ấy, liền giống như một chiếc lưới lớn mờ ảo, trùm lấy chiếc bàn nhỏ của tôi...
Tôi thường bị những cảnh tượng này làm cho ngẩn ngơ. Ai bảo nó xấu, nó vô dụng, nó đáng bị vứt bỏ chứ? Nó có một vẻ quyến rũ và chất thơ mà bất kỳ vật phẩm hoa lệ nào cũng không thể thay thế được. Ở sâu thẳm hơn trong nó, thậm chí còn ẩn chứa cả tư tưởng.
Nhất là vào những ngày mưa gió, mây đen giống như một tấm rèm dày được kéo lại che tối cửa sổ, chiếc bàn nhỏ biến thành một cái bóng đen, rất giống một hòn đá ngầm trong sương mù dày đặc, đen sẫm, trầm mặc không nói năng gì. Bỗng nhiên một tia chớp chiếu sáng toàn bộ nó, trên mặt bàn phản chiếu thứ ánh sáng điện màu xanh lam đáng sợ. Nhưng trong khoảnh khắc ánh sáng mạnh mẽ này, tất cả mọi dấu vết ở phía trên nó đều hiện lên rõ mồn một, những chuyện cũ lưu lại ở giữa chừng này bỗng chốc sống lại hết thảy...
Tôi nhắm mắt lại, nguyện ý để cho những chuyện cũ hiện lên trong ảo giác làm cho xúc động sâu sắc.
Cuối cùng tôi đã mất đi nó.
Trong trận động đất, mái nhà sập xuống đã đè bẹp nó. Đứa con của tôi vừa hay trốn dưới gầm bàn, đã được nó bảo vệ tính mạng. Nó mới thực sự là vật đã hiến dâng tất cả vì tôi! Đợi khi tôi tìm nó ra từ đống đổ nát, thì chỉ còn là một đống ván gỗ, thanh gỗ và khối gỗ vụn vặt. Tôi mời một người thợ mộc tay nghề cao đến, muốn khôi phục lại nó. Bác thợ mộc nhìn nó, hút thuốc, cuối cùng lắc đầu. Lại còn khó hiểu nhìn tôi một cái, rõ ràng là ông ấy không hiểu tại sao tôi lại có ý định đó — chứ có phải phục chế một món đồ cổ quý hiếm bị hư hỏng đâu.
Nó cứ thế biến mất trong cuộc sống của tôi.
Tôi cần bàn học, đành phải mua một cái khác. Chiếc bàn mới mua rộng rãi, thực dụng, sơn sáng bóng, chiều cao cũng rất vừa vặn. Mỗi lần ngồi trước chiếc bàn học lớn hoàn toàn mới mẻ nhưng lại xa lạ này, tôi lại cảm thấy tất cả mọi thứ trong quá khứ cũng giống như chiếc bàn không thể tái sinh kia, tan thành mây khói, mờ ảo hư vô, mãi mãi không sao nắm bắt được nữa...
Vì thế tôi cảm thấy nỗi buồn u uất man mác. Không kìm được mà nhớ đến mấy câu nói, nhưng lại không nhớ nổi là ai đã nói:
"A, cuộc sống, cậu thật mê hoặc... cho dù là những thứ đã qua đi từ lâu, cũng khiến người ta không nỡ buông tay; cho dù là những điều bất hạnh, cũng dần dần có thể hóa thành thơ ca sâu lắng."