Một
Nếu bạn lớn lên ở quê hương, thì tình cảm quê hương, nỗi nhớ quê luyến cày vướng bận lòng dạ là điều đương nhiên không cần phải bàn; nhưng nếu nơi đó chỉ là quê gốc của các bậc trưởng bối, còn bạn lại sinh ra ở một vùng đất xa lạ khác, ấn tượng và tình cảm của bạn đối với nó đều có được một cách gián tiếp từ người lớn, thì đối với bạn, quê hương ấy lại mang một cảm giác thế nào?
Cách đây vài năm, tôi nhận lời mời cùng một số nhà văn đi về phương Nam thăm thú các di tích và danh thành, theo sự sắp xếp của chủ nhà, tôi ghé qua Ninh Ba một ngày. Chiếc xe vừa vào đến Ninh Ba, mọi người vẫn đang cười nói rôm rả, còn tôi thì lặng ngắt như tờ, áp mặt vào cửa kính xe, cố sức nhìn ngắm quang cảnh bên ngoài, lòng nôn nóng muốn nắm bắt điều gì đó để có thể kết nối với quê hương trong tâm tưởng. Lúc bấy giờ tôi mới nhận ra quê hương trong lòng mình vốn dĩ trống rỗng. Tôi đâm ra hoài nghi chính mình, đối mặt với nơi sinh của ông nội và cha, cớ sao lại hoàn toàn không có chút cảm ứng nào?
Nhưng vốn dĩ nó chỉ là một ký hiệu đối với tôi - quê quán mà thôi.
Tôi không phải là "trở về" quê hương, mà là "đến" quê hương, lần đầu tiên. Tại sao trở về quê hương rồi mà quê hương lại biến mất? Tôi khao khát được ôm ấp và cộng hưởng với quê hương, nhưng tôi lại không biết làm thế nào để kết nối mạch nguồn tình cảm với quê hương. Giống như một cây đàn cứ nằm ì ra ở đó, ai sẽ là người gảy lên, và gảy lên như thế nào?
Hai
Xuống xe đi dạo trên phố, tiếng Ninh Ba của những người qua lại vừa lọt vào tai, bất ngờ lại có một thứ cảm giác thân thiết len lỏi vào tận đáy lòng, xua đi sự xa lạ đang khiến tôi hoang mang.
Tôi rất ngốc, trước giờ vẫn chưa từng học được tiếng Ninh Ba từ ông nội và cha. Nhưng thứ âm sắc quê hương đặc biệt ấy tựa như những khúc ca dân gian quê nhà thường văng vẳng bên miệng họ, đồng hành cùng tuổi thơ và tuổi thiếu niên của tôi. Hồi đó, đặc biệt là những ông bà cụ sang chơi thăm ông nội, phần lớn đều dùng giọng nói này để trò chuyện với ông. Cha bình thường nói tiếng phổ thông, nhưng cứ đến lúc này là cũng dùng cái giọng kỳ cục ấy để tham gia trò chuyện, giống như cố tình không cho tôi nghe hiểu, khiến tôi bĩu cái môi nhỏ, kháng nghị. Những ông bà cụ ấy liền kể chuyện cười trêu chọc tôi, dỗ dành tôi, nhưng vẫn cứ nói thứ tiếng Ninh Ba khó hiểu ấy... Thứ tiếng từng khiến tôi vừa giận vừa ghét này, sao giờ phút này lại giống như một câu chú ngữ lúc thi phép, bỗng chốc triệu hồi tất cả những chuyện xưa mờ ảo, những tình cảm cũ chưa từng phai mạt, tất cả những cảm giác sống động về ông nội và cha về lại, đồng thời hồi sinh một cách chân thực, đẹp như tranh vẽ?
Tại chùa Thiên Đồng, một vị lão pháp sư kể cho chúng tôi nghe về lịch sử phi thường của ngôi cổ tự này. Giọng Ninh Ba chuẩn xác của sư khiến tôi nghe như đang nghe tiếng Ả Rập, hoàn toàn không hiểu gì, thế là tôi có dịp quan sát kỹ dung mạo của vị pháp sư này, bất ngờ phát hiện trông sư rất giống ông nội: mặc áo vải đi tất vải, thân hình thanh mảnh, mày từ mắt thiện, đặc biệt là đỉnh đầu trọc có một chỗ nhô lên hơi nhọn. Hán tử miền Bắc cạo trọc đầu thì có góc có cạnh, vừa tròn vừa phẳng; người Ninh Ba sau khi cạo tóc, chính giữa đỉnh đầu sẽ lộ ra chỏm nhọn này, xanh biếc lấp lánh, tựa như thấm đượm linh khí thông minh tú lệ của non nước chốn này. Tôi nheo mắt cảm nhận lại lần nữa, quả thực giống như ông nội đang ngồi đó nói chuyện vậy!
Ông nội thích dùng chén đĩa nhỏ bằng sứ mỏng để ăn cơm. Những năm cuối đời ông mắc bệnh tiểu đường, ăn gạo đều phải dùng chảo sắt rang qua rồi mới nấu. Ông chưa bao giờ bảo tôi ăn cơm của ông, bởi vì gạo đã rang thì không thơm, lại còn mất đi dinh dưỡng. Ninh Ba giáp biển, chuyện ăn hải sản thì vô cùng sành sỏi lão luyện. Thao tác ăn ốc biển hấp của ông nội quả thực là xưa nay chưa từng có, một thìa đầy đưa vào miệng, chỉ đảo qua đảo lại trong miệng vài lần, kèm theo tiếng húp xì xụp, lúc nhổ ra thì toàn là những chiếc vỏ không tinh xảo gọn gàng. Mỗi lần ăn ốc biển, không cần tôi mời, ông nội thế nào cũng sẽ biểu diễn một màn khiến người ta trầm trồ kinh ngạc lại vô cùng đắc ý. Chiêu độc này chỉ có bản lĩnh nhả xương cá của cha mới có thể sánh kịp. Thế nhưng, ông nội ơi, bây giờ ông đang ở đâu? Tình cảm trong lòng tôi trào dâng, bỗng chốc mở trừng mắt, muốn gọi lớn một tiếng với vị lão pháp sư: Ông nội ơi!
Lạ thật, ông nội đã qua đời vào năm tôi lên mười tuổi, ba mươi năm trôi qua rồi, nguyên nhân gì khiến tôi phải vượt qua lớp sương khói của thời gian mà gọi ông đầy xúc động nhường này?
Là tôi đã đi đến quê hương, hay quê hương đã lặng lẽ bước vào lòng tôi rồi?
Ba
Hai năm trước, tôi đến Singapore để làm giám khảo cho "Giải thưởng Văn học Sư tử Vàng Trại Văn nghệ người Hoa". Bỗng có hơn chục người Hoa lớn tuổi đến khách sạn thăm tôi, vừa gặp mặt đã tặng tôi một cuốn tạp chí, trên bìa in nổi một chữ "Phùng" rất lớn. Hóa ra đều là thành viên của Phùng thị tông thân hội ở nơi này. Người Hoa mưu sinh ở hải ngoại, thân cô thế cô cần phải được hỗ trợ, thế là tổ chức các hội đồng hương đồng tộc khác nhau, dựa dẫm vào nhau, tối lửa tắt đèn có nhau. Hễ người đồng hương đồng tộc gặp khó khăn, là cùng nhau góp sức giải quyết rắc rối; nếu người đồng hương đồng tộc có thành tựu, thì xem đó là vinh dự chung, cùng vui cùng chúc mừng. Một vị trưởng bối họ Phùng nói với tôi rằng:
"Cậu chính là niềm tự hào của họ Phùng chúng ta đấy."
Lúc này tôi giống như đang ở giữa những người thân trong nhà biết bao!
Những gương mặt xa lạ ẩn chứa sự thân thiết xa xôi. Tôi từng có liên quan và kết nối với họ từ khi nào? Thời Đường Tống hay Tần Hán? Tôi nhớ lại lúc đứng bên bờ Hoàng Hà ngắm nhìn nơi phát nguyên mờ mịt khói mây, dập dờn sóng nước, tưởng tượng về cội nguồn đầy sức hút cách đó vạn dặm. Cùng quốc gia, cùng quê hương, cùng làn da, cùng họ tên, đều có chung một cảm giác về cội nguồn. Những con người có chung cội nguồn, trên người ắt hẳn tiềm ẩn một mã gen sinh mệnh chung, đang bí ẩn gắn kết lấy nhau.
Tôi nhìn thấy vị cao niên ngồi ở bên, gương mặt thanh mảnh, yếu đuối, có vẻ quen thuộc, lòng chợt động, bèn hỏi:
"Quê bác ở đâu thế ạ?"
"Ninh Ba." Vừa cất lời, ông vẫn mang theo giọng quê rất đặc trưng.
Tôi nghe xong, liền nói ngay:
"Năm trăm năm trước chúng ta là một nhà, quê cũ của cháu cũng ở Ninh Ba."
Ông ấy liền kêu lên: "Bây giờ chính là một nhà rồi, chúng ta gần nhau quá!" Đoạn vội vã khát khao dò hỏi tôi tình hình ở quê hương.
May là năm ngoái tôi có ghé qua quê hương, có chút ít kiến thức tai nghe mắt thấy, mới không đến mức lúng túng khi trả lời. Vừa nghe tôi kể, ông vừa chốc chốc lại cảm thán: "Đều khác hết rồi, khác hết rồi..." Chốc chốc lại xúc động đứng phắt dậy, tay chỉ trỏ, kêu lên: "Đó là nơi bác từng được bác cả dẫn đi bắt cá đấy!" Rồi ép tôi phải kể thêm nhiều chi tiết hơn nữa, dường như nhất định phải kể đến mức chuyện cũ hiện về mới chịu thôi.
Tôi sợ bỏ bê những người khác cùng bàn, vừa định đổi chủ đề, thì những người đó lại mỉm cười xua tay nói:
"Không sao đâu, cậu kể thêm cho bác ấy nghe đi..."
Họ thích thú nghe ké như vậy, nghe đến mức trên mặt ai nấy đều rạng lên vẻ mặt như đang ngà ngày say, hình như đang cùng chia sẻ một thứ hạnh phúc đặc biệt với người đồng hương của tôi, đó chính là nỗi niềm thương nhớ quê hương được vỗ an.
Vị đồng hương này không kìm được mà nhích ghế từng bước đến trước mặt tôi, đối mặt hỏi dồn dập, lắng nghe chăm chú. Tiếc là tôi chỉ dừng chân ở quê hương có một ngày, không kể thêm được nhiều kiến thức tai nghe mắt thấy nữa. Nhưng tôi nhận ra, dù tôi có tiện miệng nhắc bừa tên của những con đường, kiểu dáng của những tòa nhà cũ, hay các loại rau củ, thì ông cũng xem đó như trân bảo chốn thiên đường, khơi gợi trong ông hàng loạt câu hỏi nữa, cùng với những tiếng cảm thán và kinh ngạc. Tôi càng cảm nhận rõ hơn sức mạnh vĩ đại và kỳ diệu của quê hương. Nó giống như một khối nam châm khổng lồ, giữ chặt lấy tất cả những ai thuộc về nó, bất kể rời xa nó bao lâu bao xa. Dường như càng xa càng lâu lại càng cảm thấy sức hút không thể chối từ ấy... Lúc chia tay với người đồng hương gốc Hoa ở xứ người này, trong lòng tôi dâng lên một nỗi áy náy. Tôi nghĩ, lần đó ở quê hương, đáng lẽ tôi nên ở lại thêm mấy ngày nữa, vì ông ấy, và cũng vì chính bản thân mình.