Ở thành phố nhỏ Bloomington thuộc bang Indiana, tôi đến thăm một huấn luyện viên bóng rổ khá nổi tiếng ở địa phương. Văn phòng của ông đặt bên trong nhà thi đấu. Vừa bước chân vào cửa, giữa một đống cúp đẹp đẽ và những lá cờ đội ngũ sắc màu rực rỡ, tôi thấy treo một tấm biển đề một câu nói của vị huấn luyện viên này:
"Khách của tôi luôn mang nụ cười trên khuôn mặt, bất kể là lúc bước vào hay khi đi ra."
Chưa thấy người đã biết tính cách. Thể hiện cá tính là điều khiến người Mỹ vui vẻ nhất, hỉ nộ ái lạc đều biểu lộ ra ngoài, họ không có quan niệm sống ở đời phải làm người thế nào. Bản thân cách đối nhân xử thế không cần người khác thừa nhận, cũng không theo đuổi sự đồng điệu với người khác, tôi chính là tôi, thế nên mỗi người Mỹ lại có một vẻ khác nhau.
Vào mùa hè, tôi từng gặp một vị giáo sư người Mỹ. Ông mặc một chiếc áo sơ mi, cúc áo thứ hai mở toang, để lộ làn da thô ráp trên ngực, túi áo sơ mi cắm tới hơn chục chiếc bút trông giống như một chiếc ống cắm bút. Khi đưa địa chỉ cho tôi, ông rút một cây bút bi ra viết mấy chữ, có lẽ cảm thấy không thoải mái nên lại đổi sang cây bút khác. Chỉ trong lúc viết mấy dòng chữ ấy mà ông đã đổi ba cây bút. Mùa đông tôi lại gặp lại ông. Ông mặc một chiếc áo khoác da, khóa kéo mở một nửa, áo bên trong vẫn không cài cúc, làn da lộ ra ngoài bị gió lạnh thổi đỏ bừng, cái túi trước ngực áo da vẫn y nguyên như cũ – cắm hơn chục chiếc bút. Ông nói mình đã chuyển nhà, rồi lại viết địa chỉ, mấy dòng chữ ấy lại đổi bút mấy lần liền. Ông không hề thấy mình kỳ quái. Ông nói đổi bút có thể nâng cao hứng thú. Tôi nghĩ lúc viết lách mình cũng có cảm giác này. Nhưng tôi sẽ không làm thế. Bởi vì ông ấy là người Mỹ.
Lời ca ngợi của người Trung Quốc dành cho con người là "lão thực" (thật thà). Một người Mỹ nói với tôi rằng, anh ta không hiểu bản chất của từ "lão thực" rốt cuộc chỉ điều gì, là giữ thủ phận, không lừa dối gian trá, hay là ngoan ngoãn nghe lời. Anh ta thường nghe người Trung Quốc giới thiệu Trương Tam "người rất thật thà", lại giới thiệu Lý Tứ "được đấy, khá thật thà", thế nhưng ở chung một thời gian, lại phát hiện Trương Tam và Lý Tứ hoàn toàn khác nhau, thế là thành ra hồ đồ. Anh ta nói, sự thật thà giống như một tấm vải che con người lại. Lại nói, đánh giá cao nhất của họ dành cho con người là "thẳng thắn", bất kể suy nghĩ của bạn thế nào, chịu nói hết ra ngoài là được.
Khi giúp người khác làm việc và bàn chuyện thù lao, họ chưa từng khách khí. Giá cả nói rõ ràng minh bạch, rất ít khi trước mặt thì ngại ngùng không dám nói, sau lưng lại phàn nàn là không đáng. Giữa người với người phải rạch ròi rõ ràng, gánh vác trách nhiệm phải bày ra từ trước, nghĩa vụ phải làm hoàn toàn do tự nguyện. Khi bạn bàn những chuyện thế này với họ cũng phải thật thẳng thắn, họ sẽ không vì thế mà coi thường bạn, bởi vì điều này là hiển nhiên đối với họ.
Mỗi người làm việc của người nấy, rất ít khi so sánh lẫn nhau. Một người bạn Mỹ làm về Hán học của tôi có thu nhập hàng tháng là tám trăm đô la, rất thấp, kém xa những người làm nghề khác. Nhưng anh ấy sống vô cùng vui vẻ, bởi vì anh ấy được làm công việc mình muốn. Người bạn Mỹ không có thói quen so sánh với người khác. Bạn giàu là chuyện của bạn không liên quan gì đến tôi; thế nhưng thường thì trên phố gặp một người ăn mày, nếu bạn hỏi người bạn Mỹ, đa số họ sẽ nói, ai mà biết được, có lẽ anh ta thích làm thế. Chẳng ai quan tâm đến người khác cả. Đương nhiên họ tin trên đời này quả thực có rất nhiều người nghèo khổ không nơi nương tựa, họ sẽ đem những vật dụng sinh hoạt hàng ngày thừa thãi của mình gửi đến nhà thờ, mặc cho người nghèo đến lấy. Nhưng những người đó là ai, họ cũng chẳng hỏi. Nước Mỹ tuy cởi mở, nhưng do họ quá mức đề cao cái tôi, nên sự hiểu biết đối với những chuyện không liên quan đến mình lại không nhiều. Khi trò chuyện với một thanh niên người Mỹ làm về máy tính, tôi phát hiện ra anh ta còn chưa biết Trung Mỹ từ lâu đã thiết lập quan hệ ngoại giao. Trung Quốc có độ nhận diện cao nhất ở Mỹ lại chính là gấu trúc, kém xa sự hiểu biết của thanh niên Trung Quốc về nước Mỹ.
Trong các nhà hàng ở Mỹ, thường có thể nhìn thấy một bức tranh cổ động, vẽ một người ngồi trên ghế, đằng sau ghế lại đứng một người khác, vươn hai tay ôm chặt lấy bụng người nọ. Bức tranh cổ động ấy bảo cho bạn biết, một khi xuất hiện dị vật kẹt ở cổ họng thì nên xử lý thế nào.
Người Mỹ tính tình nóng nảy, ăn uống bị kẹt cổ họng là chuyện thường xảy ra. Cá trong món ăn Mỹ thường là không có xương, thứ gây phiền phức cho những thực khách tính tình nóng vội này, thường là những khúc xương thịt lớn.
Thùng sắt của rất nhiều máy bán hàng tự động ở nơi công cộng, bên trên có rất nhiều vết lõm lớn, đa phần là do khi máy móc xảy ra sự cố, nhét tiền vào mà hàng không ra, bị người Mỹ tính tình nóng nảy đá cho.
Nóng nảy nhưng không được xâm phạm người khác. Muốn bảo vệ cái tôi của mình, thì nhất định không được xâm phạm cái tôi của người khác. Bao gồm tuyệt đối không được chen hàng khi xếp hàng, trong rạp chiếu phim nhà hàng không được nói lớn tiếng ảnh hưởng người khác, đi đường không được chen chúc, va chạm người khác, thậm chí không được nhai nước đá trước mặt người khác, khiến người ta nghe thấy cảm giác khó chịu. Hơn nữa chính là không được tùy tiện hỏi tuổi tác người khác. Còn như dò hỏi thu nhập, tiền tiết kiệm và tình hình gia đình người ta, thăm dò nội dung đời sống riêng tư của người ta, điều này liên quan đến quyền riêng tư, sẽ vấp phải sự phản cảm mãnh liệt. Người Mỹ không có hứng thú với chuyện riêng tư của người khác và rất ít khi can thiệp.
Gellately — một học giả Hán học người Mỹ mà tôi vô cùng ngưỡng mộ — ông nói: "Chúng tôi đề cao sự hưởng thụ nhất."
Câu này không sai. Trên giường, trên sofa, trên thảm của họ vứt rất nhiều chiếc gối tựa mềm mại, thấy thoải mái thế nào thì cứ kéo lại mà kê. Các nhà hàng lớn đều có một cửa sổ bán hàng đặc biệt, lái xe đến mua đồ ăn, đỗ lại trước cửa sổ, không cần xuống xe, mở cửa sổ xe ra là giải quyết xong hết. Rất nhiều doanh nghiệp dịch vụ cũng có cửa sổ kiểu này, ví dụ như đến ngân hàng rút tiền v.v. Lại còn có loại rạp chiếu phim ô tô, lái xe đi vào, tìm chỗ ngồi (thực ra là chỗ đỗ xe), cứ thế ngồi trong xe xem phim. Sự hưởng thụ mà họ nói không phải là ngồi hưởng thành quả có sẵn, mà là hưởng thụ cuộc sống. Các cơ quan dịch vụ của Mỹ cố gắng hết sức đáp ứng đặc tính này của họ. Đơn giản hóa thủ tục, cung cấp sự tiện lợi, rất nhiều nơi công cộng đều có máy bán hàng tự động. Các trung tâm thương mại lớn có máy rút tiền tự động do ngân hàng thiết lập. Đút thẻ tín dụng vào, bấm số tiền cần thiết trên bàn phím, tiền mặt sẽ tự động chui ra. Những thiết lập này ở các nước châu Âu đều kém xa sự phổ biến ở Mỹ. Cho nên có người nói người Mỹ rất lười, nhưng lúc họ chơi đùa thì lại rất tốn sức.
Người Mỹ một tuần làm việc năm ngày. Tối thứ Sáu phần lớn đi mua sắm đồ đạc, sáng sớm thứ Bảy liền ra ngoài nghỉ dưỡng, chơi bời thỏa thích hai ngày, tối Chủ nhật về nhà. Lúc tôi ở Iowa, cứ đến hoàng hôn ngày Chủ nhật là lại thấy từng chiếc xe chạy từ vùng ngoại ô về. Cả nhà ngồi trong xe, trên nóc xe đặt lều xếp hoặc chiếc ghe nhỏ để chèo hồ. Có người còn buộc mấy cái vỏ lon nước giải ngọt rỗng ở sau xe, kéo lê trên mặt đất kêu xủng xẻng, thể hiện rằng họ chơi rất vui vẻ. Thỉnh thoảng trong xe còn phát ra một tiếng hét chói tai đầy phấn khích, giống như hứng thú chưa dứt, xả ra một trận cho thỏa thích.
Trẻ em mười một tuổi lái máy bay, kết hôn dưới nước, nhảy từ mấy chục tầng lầu xuống đều là những việc do người Mỹ làm. Có lẽ vì những di dân đến Mỹ sớm nhất từ châu Âu và châu Phi đều là những người khai hoang, tinh thần mạo hiểm hòa quyện trong nhân tử di truyền của họ. Bậc làm cha mẹ không mấy lo lắng con cái bị va đập trầy xước, không đi cản trở cái này ngăn cản cái nọ, thường trơ mắt nhìn đứa con hai ba tuổi của mình lăn lóc từ sườn cỏ xuống, cười vui đến mức la hét ầm ĩ.
Họ mạo hiểm thích đi đến cực đoan, cho nên "Kỷ lục Thế giới Guinness" thường ghi chép tên tuổi của họ. Những việc mà người Trung Quốc cho là không đáng liều mạng, thì họ lại thường đánh đổi bằng cả tính mạng. Người Mỹ thích nhất những điều nằm ngoài dự đoán.
Một du khách Liên Xô lái xe từ miền Đông nước Mỹ chạy sang miền Tây. Ông ta nói: "Đồ ăn của người Mỹ chỉ có một loại duy nhất — hamburger."
Người Mỹ lấy câu chuyện cười này ra để chế giễu người Liên Xô, ý là người Liên Xô không hiểu nước Mỹ. Kỳ thực nước Mỹ càng không hiểu Liên Xô. Một vị giáo sư người Mỹ nói với tôi rằng: "Liên Xô không có nhà văn. Trước kia chỉ có Tolstoy và Dostoevsky. Hiện tại có lẽ một người cũng không có." Tôi rất ngạc nhiên, một hơi kể liền hơn hai mươi nhà văn đương đại nổi tiếng của Liên Xô, vị giáo sư đó lắc đầu như trống bỏi, nói: "Không biết." Người Mỹ cho rằng họ rất giàu có, tự cấp tự túc, có một loại cảm giác ưu việt, cộng thêm ý thức chủ nghĩa cá nhân cực kỳ mạnh mẽ, chuyện không liên quan đến mình thì hoàn toàn không hỏi, tầm hiểu biết rất hẹp. Các học giả ngoài sự nghiệp của bản thân ra, những thứ khác rất ít khi biết đến. Điều này cũng liên quan đến truyền thống văn hóa Đông Tây khác nhau. Khoa học phương Tây đối xử với thế giới bằng phương thức "mổ xẻ", làm rõ một điểm, tiến lên một bước. Các học giả mỗi người giữ một góc, giống như tiểu thương, người bán thuốc lá không biết giá của cá muối. Thái độ của Trung Quốc đối với vũ trụ vạn vật là "thiên nhân hợp nhất", chú trọng bao la vạn tượng. Bạn hỏi một học giả phương Tây một câu hỏi, người ta không biết thì lắc đầu, là chuyện đương nhiên; bạn hỏi một học giả phương Đông một câu hỏi, không biết nhưng không dễ dàng lắc đầu, giống như làm vậy sẽ thành ra kém học thức. Phương Tây chuộng sự tinh tế, phương Đông chuộng sự bao quát, cho nên kiến thức của các học giả phương Tây đa phần là sự kết nối của các điểm, phương Đông đa phần là sự chồng chéo của phương Tây.
Lại nhắc đến câu chuyện cười lúc đầu, không hề giả dối. Món ăn Mỹ phổ biến nhất quả thực là hamburger. Bất kể là sân bay, siêu thị, trung tâm vui chơi, hay là ven đường lớn, hễ nhìn thấy ký hiệu "M" thì chính là cửa hàng thức ăn nhanh hamburger McDonald nổi tiếng khắp nước Mỹ. Người Mỹ đối với bữa trưa cực kỳ qua loa, loại thực phẩm giản đơn gồm bánh mì kẹp miếng thịt rau diếp cộng thêm một cốc đồ uống lạnh hoặc nóng này, cực kỳ hợp khẩu vị của người Mỹ, bởi vì họ làm việc gì cũng muốn đơn giản, cực kỳ sợ phiền phức. Việc nấu nướng trong gia đình người Mỹ đa phần là đồ làm sẵn đem hâm nóng, hoặc gia công bán thành phẩm. Gà quay thịt nướng đều được đựng trong túi nylong, mua về nhà bỏ vào lò nướng bấm công tắc điện, chín rồi rưới gia vị đã pha sẵn lên là xong. Ngay cả canh gà cũng toàn là đồ đóng hộp.
Miệng phong bì của tất cả các loại phong thư đều có dán keo. Ở văn phòng hoặc bưu điện, có thể nhìn thấy dù thân phận có cao đến đâu, lúc dán thư đều lè cái lưỡi vừa đỏ vừa sáng vừa dài ra, liếm một cái. Họ làm cách nào đơn giản nhất thì làm.
Rất nhiều từ vựng tiếng Anh khi đến Mỹ đều đã được giản lược. Ví dụ như khi gặp mặt hỏi thăm nhau câu "xin chào", đến Mỹ liền biến thành một từ "" là đủ.
Có một lưu học sinh Trung Quốc kể một câu chuyện cười:
Có một lần anh ta cãi nhau với người Mỹ, anh ta mắng người Mỹ này nửa ngày, người Mỹ đáp lại chỉ có một câu "Như nhau". Ý là "Mày mắng tao, chính là tao mắng mày". Thế này coi như mắng trả rồi. Ngay cả chửi đổng cũng muốn đơn giản, đây chính là tính cách tiêu biểu của người Mỹ.
Người Mỹ thích sự thoải mái, theo đuổi niềm vui, tiếp xúc với nhau, bất kể quen hay lạ, đều phải nói chuyện cười. Gặp phải chuyện xung đột, thường chỉ vài câu chuyện cười là cười xòa cho qua.
Một người bạn ở Chicago từng kể một câu chuyện:
Một người phụ nữ ngồi trong ô tô bấm còi, gọi người bạn ở trên lầu của cô ta, có lẽ người bạn của cô ta không nghe thấy, cô ta liền bấm không ngừng. Ở phía bên kia đường, một ông lão béo ngồi trên ghế đọc báo nghỉ ngơi, nghe tiếng còi xe của cô ta thấy phiền lòng, không nhịn được liền bước tới, đứng trước xe của cô ta nói với cô ta rằng: "Tôi hẹn với cô là bảy giờ, bây giờ mới có năm giờ." Câu nói đùa này khá dí dỏm. Người phụ nữ nghe xong mỉm cười, đáp lại ông ta cũng là một câu nói đùa: "Bảy giờ tôi không có thời gian." Ông lão béo không có lời gì để đáp lại, thế là hai người cùng cười một tiếng, ông lão béo ngồi lại ghế của mình, người phụ nữ tự nhiên cũng không bấm còi xe nữa.
Nói chuyện cười cần sự cơ trí, nhạy bén, phản ứng nhanh, tư duy linh hoạt, khẩu tài cũng phải giỏi. Cho nên, ở Mỹ khiếu hài hước thường là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá một vị quan chức có sức hút hay không. Khi người ta kể chuyện cười, trong lòng duy trì trạng thái thả lỏng nhất. Học giả trên bục giảng, quan chức ở hội trường, nếu có thể nói năng hoa mỹ, khiến người ta cười ngặt nghẽo không ngừng, chắc chắn khí độ và trí tuệ không tầm thường. Nếu cứ nghiêm nghị đọc bản thảo, cơ mặt cứng đờ như bị chuột rút, người nghe nghe thấy chán ngấy liền bỏ về chỗ ngồi, quyết không chịu ngồi lì ở đấy mà gà gật, hoặc tâm viên ý mã, tư duy chạy đi tận đâu đâu. Họ không miễn cưỡng người khác, lại càng không miễn cưỡng chính mình.
Thế nhưng, chuyện cười của người Mỹ không giống với chuyện cười của Trung Quốc. Chuyện cười của Mỹ chú trọng sự dí dỏm cơ trí, chuyện cười của Trung Quốc chú trọng dư vị, trong câu chuyện cười luôn ẩn chứa điều gì đó. Ví dụ như hề kịch, hề trong kịch Mỹ đa phần thuần túy là để gây cười, hề trong kịch Trung Quốc thường ẩn chứa ý nghĩa sâu xa. Có lẽ do sự áp bức của xã hội phong kiến lâu dài ở Trung Quốc, lời không thể nói thẳng, bèn giấu trong chuyện cười, từ đó cũng tạo nên nghệ thuật hài hước thâm sâu. "Hài hước đen" trong văn học hiện đại Mỹ đưa hàm ý của tiếng cười đi vào chiều sâu, một số văn nhân mặc khách nước ta cho là thời thượng, kẻ bắt chước khá nhiều. Yếu tố của hài hước đen chính là "tự giễu", là con người khi ở trong nghịch cảnh không có cách nào thoát ra, tìm niềm vui trong đau khổ, dùng biện pháp chế giễu bản thân để chế giễu xã hội. Kỳ thực cách này vai hề trong Kinh kịch Trung Quốc thường hay dùng, không có gì là lạ cả.
Tôi ăn cơm ở một quán ăn nhỏ của Farraslav. Nhân viên phục vụ là một sinh viên đi làm thêm. Cô ấy nói: "Quán ăn của chúng tôi cái gì cũng có thể làm, phàm là những gì bạn nghĩ đến đều làm được." Tôi nói "Lấy cho tôi một phần lẩu đá viên xào chì khóa đi, chìa khóa xào cho mềm một chút." Cô ấy nghe xong rất phấn khích, lập tức nói: "Xem ra sức tưởng tượng của anh có hạn, hay là xem thực đơn đi." Thế là đưa thực đơn cho tôi. Đây là sự hài hước điển hình khi tiếp xúc thông thường của người Mỹ.
Sự hài hước của người Mỹ đôi khi khiến người ta khó mà tin nổi. New York xảy ra một vụ cướp. Hai tên cướp mỗi người đeo một chiếc mặt nạ, một cái là Reagan, một cái là Ngoại trưởng Shultz. Gây án rồi mà vẫn không quên đùa cợt.
Đối với họ, cho dù làm ra chuyện khó tin đến thế nào, tôi cũng tin tưởng, đây chính là người Mỹ mà tôi hiểu.