Rất ít nhiếp ảnh gia có thể gây chấn động mạnh mẽ cho tôi đến vậy. Vì thế, nhân dịp những tác phẩm kinh thế thê tục của anh được xuất bản, tôi muốn viết vài lời từ tận đáy lòng dành cho anh.
Một
Khi chúng ta lựa chọn việc chặn dòng Trường Giang để thu về những nguồn sống thiết yếu to lớn, liệu chúng ta có từng nghĩ rằng mình đã đánh mất dòng đại giang cuồn cuộn vạn dặm ấy, từ đây vẫy tay từ biệt dòng sông mẹ đã nuôi dưỡng chúng ta ít nhất là bảy ngàn năm? Thứ chúng ta mất đi không chỉ là cảnh quan có một không hai, muôn hình vạn trạng, là non nước chở che biết bao truyền thuyết kỳ vĩ mê hoặc, là những di tích cổ không bao giờ sống lại được, cùng sự quan tâm gần gũi thân thiết tựa người mẹ dành cho chúng ta. Chúng ta đang dìm toàn bộ lịch sử bảy ngàn năm của nó xuống đáy làn nước sâu hơn một trăm mét. Tôi từng nghĩ, nếu người Mỹ mất đi sông Mississippi, người Nga mất đi sông Volga, người Pháp mất đi sông Seine, họ sẽ ra sao? Vâng, chúng ta sẽ chuyển đổi nguồn động lực vô song của dòng đại giang thành điện năng dùng mãi không cạn; chúng ta sẽ không còn phải sợ hãi những thảm họa vô biên do dòng lũ dữ gây ra. Thế nhưng, đồng thời chúng ta cũng đã đánh mất Trường Giang!
Có lúc, tôi oán trách sự tê liệt, vô cảm và không có phản ứng gì từ giới tri thức. Rốt cuộc tinh thần lịch sử và tinh thần văn hóa của chúng ta đang ở đâu? Dân tộc chúng ta đã đánh mất một di sản vô cùng rộng lớn và sâu sắc nhường ấy — dù là di sản thiên nhiên hay di sản nhân văn. Tại sao giới tri thức lại thờ ơ dửng dưng? Chỉ có các đội khảo sát cổ học và đài truyền hình do nhà nước tài trợ xuất hiện ở hai bên bờ Trường Giang, nhưng lại hoàn toàn không có bất kỳ hành động văn hóa mang tính cá nhân nào. Tôi vẫn luôn mong mỏi có ai đó tiến hành một cuộc cứu viện mang tính chất văn hóa đối với dòng Trường Giang đang lâm vào cảnh bờ vực tuyệt chủng này. Bao gồm các nhà sử học, học giả nhân văn, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cũng như họa sĩ, nhà văn, nhiếp ảnh gia vân vân. Thế nhưng, khi lần đầu tiên nhìn thấy những bức ảnh chụp Trường Giang của ông Trịnh Vân Phong, tôi xúc động khôn nguôi. Bởi vì tôi đã chạm vào được một cách chân thực trách nhiệm lịch sử và tình hoài văn hóa vốn ngày càng trở nên hiếm hoi và vô cùng trân quý giữa trào lưu kinh tế thị trường.
Hai
Hành động của Trịnh Vân Phong hoàn toàn mang tính cá nhân.
Từ năm 1988, ông đã không ngừng một mình vượt đường xa đến tận thượng nguồn của Trường Giang và Hoàng Hàng. Dùng ống kính để thăm dò cội nguồn sự sống của hai con sông mẹ thuộc dân tộc Hoa Hạ. Lội suối trèo non hàng trăm ngàn cây số, tích lũy mười mấy vạn bức ảnh. Kể từ thời điểm đó, thể xác máu thịt của ông đã hòa quyện vào tinh hồn non sông đất nước.
Mười năm sau, cùng với việc đập thủy điện Trường Giang được xây dựng cao lên với tốc độ nhanh chóng, việc Tam Hiệp bị nhấn chìm ngày càng đến gần, Trịnh Vân Phong quyết định chạy đua với thời gian của công trình đập lớn, trước khi đóng cửa xả nước tích hồ, ghi lại toàn diện phong mạo địa lý, cảnh quan thiên nhiên, hình thái nhân văn, di tích lịch sử của Tam Hiệp, cùng quá trình di dời tái định cư của người dân. Đây có phải là điều mà một người đã bước qua tuổi ngũ tuần có thể hoàn thành hay không? Thế nhưng, sứ mệnh lịch sử đều là những gánh nặng được gánh vác bằng cả sự tự nguyện. Thế là ông dừng việc chụp ảnh cá nhân, ôm nợ lập ra một công ty để tích lũy tài chính. Ông dùng số tiền đó đóng một chiếc thuyền gỗ nhỏ thả xuống Trường Giang, bắt đầu cuộc đời nhiếp ảnh đầy màu sắc truyền thuyết trong lịch sử nhiếp ảnh: "Ngày uống nước Trường Giang, đêm ngủ bên bờ Hẻm Giang". Ròng rã sáu năm trời, bất kể gió cuồng mưa bão, nắng gắt mùa hè hay lạnh giá mùa đông, ông trải qua bốn mùa xuân hạ thu đông, ngày qua ngày, sớm hôm, đều sống và làm việc tại Trường Giang. Khắp những vùng núi non hoang vắng hai bên bờ đều có dấu chân của ông, rất nhiều phu thuyền và dân làng đã kết bạn với ông. Ngày ngày ông khoác máy ảnh trên vai, trèo đèo lội suối, hít thở bầu không khí của non sông; đêm đêm đắp chăn buông mình ngủ trên thuyền, tai lắng nghe tiếng sóng cuồn cuộn không dứt trong lòng sông.
Có lẽ bản thân ông cũng không thể ngờ rằng, sự lựa chọn cuộc sống mang tính phi vật chất và cống hiến thuần túy như vậy, cuối cùng lại đổi lấy sự thăng hoa của tâm hồn.
Ba
Trịnh Vân Phong và tôi xấp xỉ tuổi nhau. Nhưng dáng người ông không cao, gầy gò, rắn rỏi và nhanh nhẹn, những thớ cơ trên cánh tay hiện lên rõ nét. Ở hai bên bờ Tam Hiệp, đi đâu cũng có thể bắt gặp những người có dáng vẻ như vậy. Ông đã bị Trường Giang đồng hóa, đã là người con của Trường Giang.
Khuôn mặt ông sạm đen vì nắng gió, hàm răng trắng trẻo, đây có lẽ chính là món quà ban tặng từ những cơn gió và dòng nước trên sông.
Ngồi đối diện trò chuyện cùng ông, rất nhanh có thể bước vào thế giới của ông. Những năm tháng trải nghiệm đầy mạo hiểm trong cuộc đời nhiếp ảnh của ông tại Trường Giang, những gì mắt thấy tai nghe; cùng với nhiệt huyết, sự lo lắng, nỗi gấp gáp của ông, và cả tình yêu vô bờ bến dành cho Trường Giang. Ông hầu như không nói về các tác phẩm của mình, mà chỉ nói về Trường Giang của ông. Một người đang đắm chìm trong tình yêu thì miệng luôn nhắc về đối phương, duy chỉ là không có bản thân mình. Tôi bị ông làm cho cảm động sâu sắc.
Vì thế, ông từng trèo lên hàng trăm đỉnh núi nguy nga ở hai bên bờ Tam Hiệp. Thậm chí có những ngọn núi đã bị ông đặt chân lên hơn mười lần. Có lúc ông phải ăn ở cùng người dân miền núi, cùng họ đeo gùi lên núi; có lúc phải cùng phu thuyền chèo thuyền kéo thuyền mộc, cùng vượt qua những ghềnh thác hiểm trở. Ông không chỉ tìm kiếm góc nhìn có sức biểu đạt phong phú nhất; mà còn muốn trải nghiệm thế nào mới là linh hồn thực sự của Trường Giang.
Trong những ngọn núi đá lởm chởm, gai góc chằng chịt ấy, quần áo của ông bị mài rách lỗ chỗ, đôi chân bị va đập trầy xước rớm máu. Thế nhưng có một hôm, ông chợt cảm nhận được rằng những hòn đá làm ông vấp ngã hay những chiếc gai làm ông nhức buốt ấy lại có tính linh, đó là sự giao lưu chủ động giữa ngọn núi trầm mặc và ông, ông chợt cảm thấy vạn vật của Trường Giang đều trở nên có sinh mệnh, có tình cảm, có số phận.
Điều khiến ông khắc cốt ghi tâm nhất chính là con đường cổ của những người phu kéo thuyền hai bên bờ Tam Hiệp. Những phiến đá bị dây thừng mài mòn tạo thành từng rãnh lõm sâu mười mấy cm, con đường hẹp của phu kéo thuyền trên vách đá dựng đứng, chính là nét nhân văn sâu sắc nhất của Trường Giang. Ông từng gặp một con đường phu kéo thuyền cổ trong cơn mưa lớn, nằm trên vách đá cheo leo cao trăm mét, chênh vênh giữa không trung, bên dưới là vực sâu muôn trượng, sóng dữ cuồn cuộn. Con đường cổ này chỉ rộng bằng vai, vừa đủ đặt đôi bàn chân. Mấy ngàn năm nay, biết bao người phu kéo thuyền vì đứt dây thừng, hoặc chân mềm trượt ngã, mà bỏ mạng dưới vực sâu? Trịnh Vân Phong muốn tự mình trải nghiệm cảm giác sinh tử của những người phu kéo thuyền ấy. Mặc dù tim đập chân run, nhưng ông vẫn liều chết trườn qua.
Còn có vị nhiếp ảnh gia, họa sĩ, nhà văn hay nhà thơ nào từng làm như vậy?
Có lẽ bạn sẽ hỏi: Tại sao lại làm thế?
Ông sẽ dùng một câu nói của mình để trả lời bạn: Trường Giang là một cuốn Kinh Thánh.
Một dòng sông kết tụ vận mệnh và tinh thần của một dân tộc, chắc chắn là trang nghiêm, thần thánh và huyền bí. Những gì Trường Giang ban tặng cho người Trung Quốc tuyệt không chỉ là nguồn nước uống và một tuyến đường huyết mạch xuyên qua các tỉnh, mà quan trọng hơn chính là tinh thần bất khuất, tấm lòng khoáng đạt, và sự tôi luyện đối với con người. Mấy ngàn năm nay, con người giao hòa với nó trong tranh đấu, tranh đấu trong giao hòa. Chẳng phải thứ mà nó nhào nặn nên cuối cùng chính là tính cách hào sảng và kiên cường của dân tộc Trung Hoa hay sao?
Nó lại là một dòng đại giang muôn dặm lưu chuyển và vang vọng tinh thần dân tộc! Trịnh Vân Phong chính là đang giơ cao chiếc máy ảnh của mình trong cảnh giới tôn kính nhường ấy.
Bốn
Vì thế, trong suốt sáu năm ròng rã chụp ảnh mang tính cứu viện cho Trường Giang, thứ ông mang lại cho chúng ta không phải là những ghi chép thị giác thông thường, mà là tinh thần của Trường Giang, hồn phách của Trường Giang, hơi thở của Trường Giang, cùng hình tượng sinh mệnh tầng sâu của nó.
Thế nhưng Trịnh Vân Phong sẽ kiêu hãnh nói cho bạn biết, những người sống bên bờ Trường Giang ngày nào cũng nhìn thấy cảnh sắc như thế này!
Ông đã trở thành người đại diện cho những con người Trường Giang rồi. Duy chỉ có ông mới xứng đáng là người đại diện của Trường Giang!
Từ tháng 11 năm 2000, Trường Giang bắt đầu chặn dòng tích nước. Cứ thế, Trường Giang theo nghĩa truyền thống nhanh chóng biến mất. Vô số lịch sử nhân văn và phong cảnh tự nhiên theo đó mà chôn vùi dưới đáy nước, bách tính đời đời sinh sống hai bên bờ phải tha hương đi nơi khác. Quan trọng nhất là, Trường Giang từ "sông" biến thành "hồ", từ "động" biến thành "tĩnh". Không còn ghềnh thác hiểm trở, không còn sóng lớn vỗ bờ, nơi nào còn có thể nhìn thấy khí phách hào hùng kiểu như "Đại giang đông khứ" và "Bôn lưu đáo hải bất phục hồi"?
Có một ngày, tôi múa bút viết lại bài thơ "Quá Tam Hiệp" sáng tác từ mười năm trước. Thơ rằng:
Muôn ngàn non núi một cửa đập,
Chỉ cho phép một chiếc thuyền qua,
Cảnh bên bờ nhanh như chớp giật,
Chớp mắt đã vượt qua Ba Đông.
Nhất thời tôi bất chợt rơi nước mắt. Tôi liên tưởng đến những vần thơ ca ngợi Trường Giang của người đời Đường đều đã trở thành thần thoại khó lòng tin nổi!
Thế nhưng, ông trời lại vào thời điểm này, ban ơn cho chúng ta một vị nhiếp ảnh gia. Ông chịu đựng sự hành hạ thể xác, nhọc nhằn gân cốt, dùng thân xác sinh mệnh để đổi lấy chân dung thực sự của dòng đại giang. Ông dùng sáu năm trời, dốc cạn tài sản gia đình, chụp hơn ba vạn bức ảnh. Để lại cho chúng ta một vùng Tam Hiệp chân thực, lập thể, trọn vẹn — linh hồn Tam Hiệp!
Người nghệ sĩ không thể thay đổi lịch sử, nhưng có thể thăng hoa cuộc sống, bù đắp tinh thần, ghi lại thời đại, an ủi tâm hồn. Tất cả những điều này, Trịnh Vân Phong đã làm được trọn vẹn.
Tôi tin chắc rằng, con người trong tương lai nhất định sẽ càng thấu hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của Trịnh Vân Phong. Đây chính là giá trị thực sự của tập sách ảnh này. Bởi vì, mặc dù Trường Giang Tam Hiệp không còn tồn tại nữa, nhưng đã được vĩnh sinh tại nơi này.